Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Савойя префектурасы, Овернь-Рона-Альпі, Франция.
Prefecture of Savoie, Auvergne Rhône Alpes, France
Бұл қала 13 ғасырдан бері Савойя аймағының тарихи астанасы болып келді, ол кезде Савойя графы Амадей V қаланы өзінің билік орталығына айналдырды. Савойяның аннексиясы 1860 жылы қаланы Франция құрамына қосты. Шамбери, басқа альпілік қалалармен бірге, Альпілік аймақтағы тұрақты дамуға қол жеткізу үшін Альпілік конвенцияны іске асыру мақсатында "Жылдың альпілік қаласы" қауымдастығының жұмысына қатысады. Шамбери 2006 жылы "Жылдың альпілік қаласы" атағымен марапатталды.
It has been the historical capital of the Savoy region since the 13th century, when Amadeus V, Count of Savoy, made the city his seat of power. The annexation of Savoy merged the city to France in 1860. Together with other alpine towns Chambéry engages in the Alpine Town of the Year Association for the implementation of the Alpine Convention to achieve sustainable development in the Alpine Arc. Chambéry was awarded Alpine Town of the Year 2006.
География
Шамбери Франция, Швейцария және Италияның Дофин (Dôfenâ) аймағы арқылы өтетін ежелгі жолдардың тоғысқан жерінде, Лейза өзеніндегі Бож және Шартр таулары арасындағы кең аңғарда салынған. Калалық аймақта 125 000-нан астам тұрғын бар, ол Комб-де-Савойь жүзімдіктерінен бастап Францияның ең ірі табиғи көлі – Лак дю Бурже жағалауына дейін созылады. Қала француз-итальяндық Торино-Лион жоғары жылдамдықты темір жолының (TGV) орталық торабы болып табылады. Шамбери Францияның оңтүстік-шығысында, Парижден, Марсельден, Туриннен, Лионнан және Женевадан тең қашықтықта орналасқан. Ол үлкен аңғарда жатыр, шығысынан Массив-де-Бож (үстінде Le Nivolet және La Croix du Nivolet орналасқан), оңтүстігінен Mont Granier (Chartreuse) және Chaîne de Belledonne, батысынан Chaîne de l'Épine (Жура тауларының ең оңтүстік бөлігі), ал солтүстігінен Лак дю Бурже қоршап тұр. Егер оны Юра және Альп тауларының кездесу нүктесі деп қарасақ, ол Швейцария жазығының батыс шегі болып табылады. Шамбериді қоршаған қалалар: Барберез, Бассенс, Когнин, Джейкоб Беллекомбет, Ла-Мотт Серволекс, Ла-Равуар, Сент-Альбан Лейс және Сонназ.
Chambéry was founded at a crossroads of ancient routes through the Dauphiné (Dôfenâ) region of France, Switzerland, and Italy, in a wide valley between the Bauges and the Chartreuse Mountains on the Leysse River. The metropolitan area has more than 125,000 residents, extending from the vineyard slopes of the :fr:Combe de Savoie almost to the shores of the Lac du Bourget, the largest natural lake in France. The city is a major railway hub at the midpoint of the Franco Italian Turin–Lyon high speed railway (TGV). Chambéry is situated in southeast France, from Paris, from Marseille, from Turin, from Lyon and from Geneva. It is found in a large valley, surrounded by the Massif des Bauges to the east (dominated by Le Nivolet, upon which La Croix du Nivolet is found), Mont Granier (Chartreuse) and the Chaîne de Belledonne to the south, the Chaîne de l'Épine (the most southern mountain of the Jura) to the west and the Lac du Bourget to the north. If seen as the meeting point of the Jura and the Alps, it is the westernmost point of the Swiss plateau which lies between them. The towns surrounding Chambéry are Barberaz, Bassens, Cognin, Jacob Bellecombette, La Motte Servolex, La Ravoire, Saint Alban Leysse and Sonnaz.
Тарих
Шамбери тарихы Савой әулетімен тығыз байланысты және 1295 жылдан 1563 жылға дейін Савойяның астанасы болды. Осы кезеңде Савойя батыста Бург-ан-Бресс қаласынан бастап, Альп таулары арқылы Туринге, солтүстікте Женеваға және оңтүстікте Ниццаға дейін созылған аймақты қамтыды. Савойяны Францияның қастықтарынан қорғау мақсатымен герцог Эммануэль Филибер 1563 жылы астанасын Туринге көшірді, нәтижесінде Шамбери маңызын жоғалтты. Франция 1792 жылы Альп тауларының батысындағы бұрынғы Савой герцогтігінің құрамына кірген аймақтарды аннексиялады; алайда, бұрынғы герцогтік және Шамбери 1815 жылы Наполеон Бонапарттың жеңілісінен кейін Туриндегі Савой әулетінің билеушілеріне қайтарылды. Қаланы қайта жаңғырту қажеттілігі 1820 жылы Савой академиялық қоғамын құру арқылы қанағаттандырылды, ол материалдық және рухани прогреске арналған және қазір герцог сарайының пәтерінде орналасқан. Шамбери және бұрынғы герцогтіктің жерлері, сондай-ақ Ницца графтығы 1860 жылы Наполеон III билігі тұсында Пьемонттан Францияға берілді.
The history of Chambéry is closely linked to the House of Savoy and was the Savoyard capital from 1295 to 1563. During this time, Savoy encompassed a region that stretched from Bourg en Bresse in the west, across the Alps to Turin, north to Geneva, and south to Nice. To insulate Savoy from provocations by France, Duke Emmanuel Philibert moved his capital to Turin in 1563, and, consequently, Chambéry declined. France annexed the regions that formerly constituted the Duchy of Savoy west of the Alps in 1792; however, the former Duchy and Chambéry were returned to the rulers of the House of Savoy in Turin in 1815 following the defeat of Napoleon Bonaparte. The need for urban revitalization was met by the establishment of the Société Académique de Savoie in 1820, which was devoted to material and ethical progress, now housed in an apartment of the ducal Château. Chambéry and lands of the former Duchy, as well as The County of Nice, were ceded to France by Piedmont in 1860, under the reign of Napoleon III.
Топонимика
Леменкум деп аталатын қала алғаш рет орта ғасырларда, Савой герцогының қамал салдырған кезеңінде атын өзгертті. 1016 жылы Камефриакум, 1029 жылы Камбериако, 1036 жылы Камбариакум, 1044 жылы Камбариако деп аталды. Келесі ғасырда Камбариако Чамбериумға (1233) айналып, 1603 жылы Чамбери болып өзгерді. Атаудың шынайы мағынасы галл тіліндегі camboritos (қисықта орналасқан өткел) деген сөзден шыққан деп саналады. Латын тіліндегі cambarius, яғни сыра қайнатушы деген мағынасы да атаумен байланысты болуы мүмкін. Тағы бір гипотеза бойынша, галло-римдік Camberiacum атауы ақша айырбастау (cambium) немесе сауда (camerinum: базар) немесе, мүмкін, жол төлемі жиналатын бөлме (camera) туралы идеяны білдіреді.
The town known as Lemencum first changed its name in the Middle Ages during the period that the Duc de Savoie erected his castle. It was called Camefriacum in 1016, Camberiaco in 1029, Cambariacum in 1036, and Cambariaco in 1044. In the next century, Cambariaco changed to Chamberium (1233), finally becoming Chamberi in 1603. The actual name supposedly comes from the Gaulois term camboritos (a ford situated in a curve). The Latin name cambarius, meaning beer brewer, may also explain the name. Another hypothesis is that the Gallo Roman name Camberiacum suggests the idea of currency changing (cambium) or trade (camerinum : market), or perhaps, a room (camera) where the toll taxes are collected.
Климат
Шамбери Кёппен жүйесі бойынша ылғалды субтропикалық (Cfa) және мұхиттық (Cfb) климаттардың шекарасында орналасқан. Бұл тұрғысынан Францияның ішкі аймағында болуының әсері зор, нәтижесінде жазда ыстық, ал қыста температураның жиі тітіркенуіне, әсіресе түнгі уақытта, себеп болады. Жыл бойы конвективтік жауын-шашын жиі жауады, соның салдарынан күндік жауын-шашын мөлшері жоғары болады.
Chambéry is right on the boundary between the humid subtropical (Cfa) and oceanic climates (Cfb) under the Köppen system. In spite of this it is highly influenced by its interior position within France, resulting in quite hot summers and winters with frequent temperatures below freezing, especially at night. Convective rainfall is frequent for much of the year, rendering high precipitation/day quotas.
Шамбери шатыры
Савойяның алғашқы графтары 1285 жылы бұрыннан бар бекініске қоныстанды және 14 ғасырдың басында оны Савойя үйінің резиденциясы, билік пен әкімшілік орталығы және бекінісі ретінде пайдалану үшін кеңейтті. Алайда, ол қоршауға қарсы тұра алатын нағыз бекініс ретінде тез ескірді. Шатоға француз тарапынан үнемі қарсылықтар туындағандықтан, герцог Эммануэль Филибер астанасын Туринге көшіруге шешім қабылдады. 1640 жылы Францияның герцогинясы Кристина Мария сот өткізу үшін оралғанға дейін шато таза әкімшілік орталық болып қала берді. 1684 жылы Сардинияның Виктор Амадей II мен Людовик XIV-нің немересі Анна Мария д’Орлеан осы шатода некелесіп, үйленді. Виктор Амадей II тақтан бас тарғаннан кейін, оның екінші әйелі Анна Каналис ди Кумианамен бірге мұнда тұрды, бірақ тақты қайтарып алуға тырысқаны үшін Риволи қамалына қамалды. 1786 жылы Виктор Амадей III оны кеңейтіп, Корольдік қанатты қосты. Наполеон Бонапарт тұсында «Оңтүстік қанаты» (Aile du Midi) Мон-Блан департаментінің императорлық префектурасын орналастыру үшін қайта салынды және жаңадан безендірілді. Савой 1860 жылы Францияға қосылғаннан кейін ғимаратқа көптеген өзгерістер енгізілді. Бүгінде Савойя департаментінің саяси әкімшілігі осы қамалда орналасқан, сонымен қатар ол экскурсиялар мен концерттерге ашық.
The first counts of Savoy settled into an existing fortress in 1285 and expanded it in the early 14th century to serve as a residence, seat of power and administration, and as stronghold for the House of Savoy. However, it quickly became obsolete as a serious fortification genuinely capable of resisting a siege. Due to constant French hostilities on the château, Duke Emmanuel Philibert decided to move his capital to Turin. The château remained purely an administrative centre until Christine Marie of France, Duchess of Savoy, returned to hold court in 1640. It was the site of the 1684 marriage between Victor Amadeus II of Sardinia and Anne Marie d'Orléans, niece of Louis XIV. Victor Amadeus II, having abdicated, lived here with his second wife Anna Canalis di Cumiana before they were imprisoned at the Castle of Rivoli for trying to reclaim the throne. In 1786, Victor Amadeus III enlarged it, adding a Royal Wing. Under Napoleon Bonaparte, the Aile du Midi ("South Wing") was rebuilt and redecorated to house the imperial prefecture of the department of Mont Blanc. Elaborate modification to the structure were made again after Savoy was annexed by France in 1860. Today, the political administration of the department of Savoie is located in the castle, and it is open for tours and concerts.
Елефант бұлағы
Fontaine des Éléphants ("Сарылар бұлағы") – Шамбери қаласының ең танымал көрнекті орны. Ол 1838 жылы Бенуа де Бойн Үндістанда болғандағы ерліктерін құрметтеу үшін салынған. Монументалды фонтанның құрамында нақты бейнеленген, өмірлік көлемдегі төрт пілдің басы мен алдыңғы аяқтары бар. Олар савой (савойарда) кресі пішіндес биік бағананың негізіне орналасқан, ал бағананың үстінде де Бойнның мүсіні тұр. Бастапқыда, жергілікті тұрғындар оны ұнатусыздықтарынан әжуалайтын, бірақ қазір қаланың символының бірі ретінде қабылдады. Алғашқы даулардан бері, мүсін "бұрынсыз төрт" (les quatre sans culs) деген лақап атын сақтап келді, бұл француз тілінде жаңа толқын режиссері Франсуа Трюффоның ең танымал фильмінің атауына ("400 соққы" – Les quatre cents coups) ұқсас естіледі. Толық қайта жаңарту жұмыстары 2014 жылдың желтоқсанынан 2015 жылдың шілдесіне дейін жүргізілді.
The Fontaine des Éléphants ("Elephants Fountain") is the most famous landmark in Chambéry. It was built in 1838 to honour Benoît de Boigne's feats when he was in India. The monumental fountain has realistic sculptures of the head and forelimbs of four lifesize elephants truncated into the base of a tall column in the shape of the savoyan (savoyarde) cross, topped by a statue of de Boigne. At first, the landmark was mocked by the local residents who were annoyed by it, but it now is accepted as one of the city's symbols. Since the early controversy, the statue kept its nickname of les quatre sans culs, ("the four without arses", which sounds in French similar to the title of the best known movie by nouvelle vague director François Truffaut: Les quatre cents coups, "The 400 Blows"). A total restoration was done between December 2014 and July 2015.
Басқалар
1135 жылы құрылған Хотекомб цистерциан аббатшылығы Савой әулеті билеушілерінің бірінің жерленген орны болып табылады. Франциск де Сальс Нотр-Дам-де-Мянс ғибадатханасында (XII ғасырға дейін құрылған) дін қызметін атқарды. Францияның Франциск I зыяратшы ретінде XIII ғасырда Румиллидегі Нотр-Дам-де-л’Омонға барған. 1812 жылы Шамбериде құрылған Әйгілі Жозеф қарындастарының ордені білім беру және қайырымдылық жұмысына арналған, ал қазірде оның мүшелері бүкіл әлемге тараған. Шамбери сонымен қатар Orchestre des Pays de Savoie оркестрінің әкімшілік орталығы болып табылады.
The Cistercian Abbey of Hautecombe, founded in 1135, is one of the burial places of the rulers of the House of Savoy. Saint Francis de Sales officiated at Notre Dame de Myans (established before the 12th century). Francis I of France went to Notre Dame de l'Aumône at Rumilly in the 13th century as a pilgrim. The Sisters of St Joseph, an order founded at Chambéry in 1812, devotes itself to teaching and charitable work, and today, its members are now spread worldwide. Chambéry is also the administrative headquarters of the Orchestre des Pays de Savoie.
Білім
Савой Мон Блан университеті (сондай-ақ Шамбери университеті) – 1979 жылы құрылған, Аннесиде бір және Шамбери маңында екі кампусы бар университет. Онда шамамен 15 000 студент оқиды. Шамбериде Arts et Métiers ParisTech (ENSAM) инженерлік жоғары мектебінің кампусы бар, ол 1994 жылы мұнда ғылыми-зерттеу институтын ашты. Ол механикалық және өндірістік инженерия саласында докторлық және магистрлік бағдарламаларды ұсынады. Шамбериде сонымен қатар INSEEC Business School, француз бизнес мектебі орналасқан, ол «Grande école» жүйесі бойынша Менеджмент магистрі бағдарламасын ұсынады.
The Savoy Mont Blanc University (a. k. a. Chambéry University) is a university founded in 1979 with one campus in Annecy and two around Chambéry. It has about 15,000 students. Chambéry has a campus of the Arts et Métiers ParisTech (ENSAM) engineering graduate school, which created a research institute in 1994 there. It offers doctoral and master programs in the field of mechanical and industrial engineering. Chambéry is also home to the INSEEC Business School, a French business school which offers Master in Management – Grande école program educational system.
Көлік
Қала маңызды теміржол және тас жолдар торабы болып табылады. Шамбери әуежайы қыс мезгілінде Шамбериге қызмет көрсетеді. Шамбери-Шале-ле-Во станциясы теміржол байланыстарын қамтамасыз етеді, соның ішінде Париж Gare de Lyon станциясына тоқтамайтын TGV қызметі де бар. Жоғары жылдамдықты теміржол қызметі Мауриен аңғары бойымен және Фрежус теміржол туннелі арқылы Италияның Турин және Милан қалаларына қарай шығысқа созылады. Синхробус – жергілікті автобус жүйесі. 1892 жылдан 1932 жылға дейін Шамбери трамвайы, тар жол бумен жүретін трамвай желісі, қаланы төңірегімен байланыстырды.
The city is an important railway and highway crossroads. Chambéry Airport serves Chambéry in the winter. The Chambéry Challes les Eaux station provides rail connections, including a nonstop TGV service to Paris Gare de Lyon. High speed rail service also continues east along the Maurienne Valley and through the Fréjus Rail Tunnel to Turin and Milan, Italy. Synchro Bus is the local bus system. From 1892 to 1932, the Chambéry tramway, a narrow gauge steam tram network, connected the town with its surroundings.
Әскери
Шамбериде Альпілік аңшылардың 13-ші батальоны орналасқан.
Chambéry is home to the 13th Battalion of the Chasseurs Alpins.
Демография
2020 жылы қалада 59 172 адам тұрды, ал агломерациясының халқы 255 790 адамды құрады.
In 2020, 59,172 people lived in the city, while its metropolitan area had a population of 255,790.
Вермут
Шамбери – Шамбери вермутының ААС аймағы, онда Dolin және Routin брендтері өндіріледі.
Chambéry is an AOC region for Chambéry vermouth, where the Dolin and Routin brands are made.
Спорт
Шамбери қаласында «Шамбери Савой Мон Бланк» гандбол клубы, «Шамбери СФ» және «Стад Олимпик Шамбериен» регби клубы бар.
Chambéry is home to Chambéry Savoie Mont Blanc Handball, Chambéry SF and to Stade Olympique Chambérien Rugby.