Кіріспе

Боливия президенті Ангел Виктор Пас Эстенсоро (2 қазан 1907 – 7 маусым 2001) – Боливияның 45-ші президенті, 1952 жылдан 1956 жылға дейін, 1960 жылдан 1964 жылға дейін және 1985 жылдан 1989 жылға дейін үш рет үзіліспен, барлығы төрт мәрте қызмет еткен. Ол сегіз рет (1947, 1951, 1960, 1964, 1978, 1979, 1980 және 1985) президенттікке кандидат болды және 1951, 1960, 1964 және 1985 жылдары жеңіске жетті. Оның 1951 жылғы жеңісі Хьюго Балливиан басқарған әскери хунта тарапынан жойылды, ал 1964 жылғы жеңісі 1964 жылғы Боливия төңкерісімен тоқтатылды.

МНР-нің құрылуы және алғашқы саяси жылдары (1941-1952 жж.)

1941 жылы Виктор Паз Эстенссоро (Хернан Силес және басқалармен бірге) Movimiento Nacionalista Revolucionario (Революциялық ұлттық қозғалысы, MNR) қозғалысын құрды, ол бастапқыда реформалық революциялық қозғалыс болса, кейіннен орталықшыл партияға айналды. Паз 1943-1946 жылдар аралығында полковник Гуальберто Вильярроэльдің кабинетінде ықпалды мүше болды, бірақ Вашингтондан келген қысым салдарынан үкіметтен кетуге мәжбүр болды. АҚШ сол кезде Екінші дүниежүзілік соғыста болды және МНР жетекшілерінің кейбіреулерінде фашистік көзқарастар бар деген күдік туды. Дегенмен, 1947 жылы Паз Эстенссоро президенттікке кандидат болып түсті және үшінші орын алды, ал 1951 жылы МНР таңқаларлық түрде сайлауда жеңіске жетті, осы кездегі заңдар азаматтардың кіші, мүліктік тобына ғана дауыс беру құқығын бергенімен. Бірақ, сайлау нәтижесі Мамерто Уриолагоитияның ультраконсервативті үкіметі тарапынан бір жақты жойылды, содан кейін МНР жасырын қызметке көшті және келесі жылы халықтық ұлттық революциядан кейін билікке келді.

1952 жылғы революция, Бірінші Паз Эстенссоро үкіметі (19521956)

Халықтық Паз Эстенссоро үкіметі қабылдаған маңызды құрылымдық реформалардың ішінде барлық ересек азаматтарға (туған халқы мен сауатсыздарды қоса алғанда) жалпы сайлау құқығын кеңейту, ірі қалайы кен орындарын мемлекеттік меншікке алу және кең ауқымды жер бөлу бағдарламасы (аграрлық реформа) болды. Революцияға дейін экономикалық элитаның мүддесін қорғаған әскерилердің көп бөлігі таратылып, МНР партиясының дербес құралы ретінде қайта құрылды. Бұл идеяның мақсаты Мексиканың Partido Revolucionario Institucional (Институционалдық революциялық партия, PRI) партиясы сияқты үстемдік құратын партия жасау еді. МНР мен PRI арасындағы басты айырмашылық – елдің жаңа әскери күшінің (яғни қаруланған жұмысшылар мен шаруалар) айқын децентрализацияланған құрылымы болды, оны МНР-дегі солшыл азшылық тобы, басшысы Боливия жұмысшылар орталығының (COB) төрағасы Хуан Лечин бақылап отырды.

Паз Эстенссороның уақытша зейнеткерлігі және МНР-дің поляризациясы (19561960)

Пазға қатарынан келесі мерзімге кандидат болуға рұқсат берілмеді, ал Эрнан Силес 1956 жылдан 1960 жылға дейін президент болып сайланды. Эрнан Силес басқарған кезеңде МНР поляризацияланып, фрагменттеуге ұшырады, оның консервативті қанатын Уолтер Гевара басқарды, ал харизматикалық COB жетекшісі Лечин басқарған солшыл фракция күшейді. Партияның ыдырауын болдырмау үшін Паз Лондоннан (Боливия елшісі қызметін атқарып жүрген жерінен) оралды және 1960 жылы қайта сайлауға түсіп, көп дауыспен жеңіске жетті. Вице-президенттікке кандидат ретінде ол басқаруы қиын болған Хуан Лечинды таңдады, бұл Валтер Гевараның МНР-ден кетуіне себеп болды, ол өзін еңсерілгенін сезінді.

Екінші және үшінші Пас Эстенссоро үкіметтері, 1960-1964

Екінші Пас Эстенссоро әкімшілігі зорлық-зомбылық, наразылық және бастапқы басшылықтың күшті азаюымен қиналды. Осы кезеңде 1952 жылғы революцияда күрескен және содан бері қаруларын сақтауға рұқсат етілген кеншілер мен жұмысшылар жасақтарын қарусыздандыру мәселесі аса маңызды болды. Олар революцияға қарсы консервативті немесе әскери күштердің қайта оянуына қарсы тиімді тепе-теңдік құрады, бірақ 1960 жылға қарай партияның радикалды солшыл вице-президенті Лечиннің мүддесін қорғады. Марксистік көзқарастары бар ол жасақтарды қарусыздандыруға және дәстүрлі әскерді қайта құруға қарсы болды, сондай-ақ одан да кең ауқымды реформалар қабылдануын талап етті. Пас Эстенссоро оған келіспеді және Силес бастаған саясатты жалғастыра отырып, "жаңа" қарулы күштерге көбірек сүйенді. Бұл сөзсіз ажырасуға әкелді, Лечин 1964 жылғы сайлаулардан бұрын партиядан қуылды. Оқиғаны бақылау мүмкіншілігінен айырылып, өзін МНР коалициясын біріктіре алатын жалғыз адам деп есептеген Пас 1964 жылы конституцияға өз кандидатурасын тіркеуге мүмкіндік беретін түзетулер енгізуге шешім қабылдады. Мұндай әрекеттер ("проррогуизм" деп аталады) Боливияның саяси элитасы тарапынан әдетте қатты айыпталады, олардың көпшілігі жылдар бойы президенттік сарайға кіру кезегін күтіп отырған болуы мүмкін. Бұл да ерекшелік болған жоқ, Пас жасаған қадам оның құлауына себеп болды. Пас оңға қарай бет бұрғанын көрсету үшін, Боливия әуе күштерінің харизматикалық қолбасшысы, генерал Рене Барриентосты өзінің серігі етіп таңдады. Шындығында, Пас қарулы күштерге сенім арттыруы Вашингтонның әскерді толыққанды қайта құру және Куба үлгісіндегі коммунистік бүліктермен күресуге дайындау туралы талаптарының нәтижесі болды. Дегенмен, Рене Барриентостың таңдалуы ақымақтықтың соңғы әрекеті болды, өйткені Пас "жаңа, революциялық" әскердің сырттай адал қолбасшыларының МНР-дің қарулы күштерді саяси мақсаттар үшін қолдануына деген терең наразылығын байқамаған сияқты.

1964 жылғы төңкеріс және жер аударылу

1964 жылғы 4 қарашада МНР үкіметі вице-президент Рене Барриентос және армия командирі Альфредо Овандо бастаған әскери төңкеріспен құлатылды. Пас Рене Барриентостың сатқындығына ашуланып, "Революцияның" осылай қайғылы аяқталуына ренжіп, Лима, Перу қаласына ұзақ жер аударылды. Әскери билік 1982 жылға дейін (шағын және уақытша ерекшеліктерден басқа) тоқтаған жоқ. Осы кезде Пас пен Эрнан Силес Зуазо арасы ажырасып, Силес солшыл бағытты қолдады. Вальтер Гевара болса, Барриентосты қолдап, оның басқаруында қызмет еткен. 1969 жылы Барриентос қайтыс болды, ал Боливияда прогрессивті бағыттағы жаңа, халықшыл әскери үкіметтер билікке келді (1970–1971 жылдар).

Банзерге қолдау және қолдаудың құлдырауы (1971-1978)

Торрес әскери үкіметінің (1970–1971) "шарбуы" орталық және консервативті көзқарастағы көптеген азаматтық элиталар үшін шыдай алмайтын болғанда, Торрес сол кездегі полковник Уго Банзер бастаған қанды төңкеріспен құлатылды, бұл төңкеріске МНР толық қолдау көрсетті. Бұл әрекет Паз бен оның партиясына болашақта, әсіресе келесі сайлауларда қымбатқа түсті. Паз Банзердің сайлау шақыру алдында бір-екі жыл билікте болады деп ойлаған. МНР сол кезде елдегі ең ірі партия болғандықтан, бұл Пазға президенттікке қайта оралуға мүмкіндік береді деп есептеген. Бірақ Банзердің ойлары басқаша болды. 1974 жылы ол МНР-мен қарым-қатынасын үзді, Пазды елден қуды және 1978 жылға дейін тек әскери қолдаумен билік жүргізді.

1978-1985 жылдардағы алауыздық

Паз өзінің беделін Уго Банзердің жек көрілетін диктатурасымен байланысқа түсу арқылы түсірген кезде, Эрнан Силес тұрақты түрде солға қарай бұрылып, Паздың есебінен қолдаушыларын арттырды. 1978 жылы сайлаулар шақырылғанда, Ернан Силес жеңіске жеткендей көрінді (үлкен бұрмалаушылықтар болды және сайлаулар күштен шығарылды), ал Паз үшінші орынға ие болды. Бұл 1950 және 1960 жылдардың басында МНР-дің әдетте алған нәтижелерінен айтарлықтай төмендеу болды. Сайлау 1979 жылға қайта бекітілді, және олар өткенде Эрнан Силес тағы да жеңіске жетті, бірақ бұл жолы Паз екінші орын алды. Алайда, сайлаулар тағы да шешімсіз қалды, өйткені кандидаттардың ешқайсысы тікелей сайлауда жеңіске жету үшін қажетті 50% дауыс жинамады, демек нәтиже Конгресс шешімімен белгіленуі керек еді. Партиялық келіспеушіліктер басым болды және Конгресс кандидаттардың ешқайсысы туралы келісе алмады, соңында Сенат төрағасы Валтер Гевараны уақытша президенттік лауазымға тағайындауға келісті, ол сол кезде Паздың МНР-мен одақтас болды. Ол 1980 жылы тағы да сайлау шақыруға міндеттелді. Бұл сайлауда Эрнан Силес жеңіске жетті, ал Паз екінші орын алды, бірақ әскерилер Эрнан Силеске (қазір «солшыл» партиялармен байланысты) билікке келуге мүмкіндік бермей, араласты. 1980 жылдың 17 шілдесінде болған қанды төңкеріс кезінде генерал Луис Гарсия Меза билікті қолға алды, ал Паз тағы да эмиграцияға кетті. 1982 жылы қиын жағдайдағы әскерилер ақыры Паласио Куэмадодан шығып, 1980 жылғы сайлау нәтижелерін растады, осылайша Эрнан Силесті президент етті. Паздың МНР-і Эрнан Силеске барлық бағытта қарсы болды, өйткені оның басшылығымен ел гиперінфляциялық ахуатқа түсті. Шындығында, бұл Боливия тарихындағы ең ауыр экономикалық дағдарыс болды, оның басты себебі халықаралық қалайы бағасының құлдырауы және Латын Америкасының қарыз дағдарысының басталуы болды. Жағдайдың ауырлығы Congreso Nacional (Ұлттық Конгресс) -ті Эрнан Силесті 1985 жылы мерзімінен бұрын сайлау шақыруға итермеледі. Паз тағы да екінші орын алды (бұл жолы бұрынғы диктатор Уго Банзерден), бірақ Конгресс Насионал оны президенттік лауазымға сайлады, өйткені әдеттегідей, партиялардың ешқайсысы тікелей сайлау үшін қажетті 50% шегіне жетпеді. Бұл оппозициялық партияның билікке бейбіт жолмен, еркін сайлауда алғаш рет келуі болды, тіпті сайлауда көппартиялық бәсекелестік ұзақ уақыттан бері қалыптасқанмен.

Төртінші және соңғы президенттік (1985-1989 жж.)

Қазір сексенге таяп қалған Паз 1985 жылы президент ретінде төртінші (және соңғы) мерзімін бастады. Экономикалық жағдай шынымен де қиын еді, бірақ Паз бен оның көмекшілері радикалды неолибералдық жоспарға ие болды. 21060 Жарлығы арқылы, Хернан Силестен мұрагерлік алған, қарқынды гиперинфляцияны тежеуге бағытталған маңызды экономикалық реформалар енгізілді, үкіметтік билікті қайта орнату үшін еңбек одақтары қысымға ұшыратылды және 30 000 шахтер мемлекеттік жалақы тізімінен шығарылды. Экономикалық реструктуризация жарияланғанға дейін Паз және оның жоспарлау тобы өз кабинетінің қалған мүшелерін немесе халықты олардың қозғалыс бағыты туралы хабардар етпеді, себебі бұл жаппай наразылық пен ереуілге әкелетінін білген. Паздың экономикалық командасының бір мүшесі олардың тәсілін ядролық қарумен Хиросиманы бомбалаумен салыстырды. Реформалар көп жағынан Паздың сайлаушыларға ұсынғандарына кері болды. Осының салдарынан, саясатқа наразылық білдірілді. 21060 Жарлығы жарияланғаннан кейінгі айларда азаматтарға коменданттық сағат белгіленді, ел бойынша саяхат шектелді, университеттер мен оппозициялық жиналыстарға шабуыл жасалды, жүздеген кәсіподақ жетекшілері ұсталды және ереуілдер тоқтатылғанша Амазонкадағы түрме лагерьлеріне апарылды. Дегенмен, Боливия Оңтүстік Америкадағы ең кедей ел болып қала берді және оның либералды экономикалық саясатының нәтижесінде 2005 жылы социалист Эво Моралес сайланды, анти-неолибералдық күштер өсе бастады. Паз өзінің мерзімін аяқтады және 1989 жылы биліктен кеткеннен кейін саясаттан зейнеткерлікке шықты. Ол 2001 жылдың 7 маусымында Тарижадағы үйінде қайтыс болды.