Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Боливия көпұлттық мемлекетінің саяси жүйесі
Political system of the Plurinational State of Bolivia
Боливия саясаты президенттік өкілдік демократиялық республика аясында жүзеге асырылады, онда президент мемлекет басшысы, үкімет басшысы және көппартиялық жүйенің басшысы болып табылады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке және парламенттің екі палатасына берілген. Сот және сайлау салалары атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. 2014 жылғы Боливиядағы жалпы сайлаудан кейін ұлттық парламенттегі орынның 53,1%-ын әйелдер құрады, бұл көрсеткіш халық арасындағы әйелдер үлесінен жоғары.
The politics of Bolivia takes place in a framework of a presidential representative democratic republic, whereby the president is head of state, head of government and head of a diverse multi party system. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and the two chambers of parliament. Both the Judiciary and the electoral branch are independent of the executive and the legislature. After the 2014 Bolivian general election, 53.1% of the seats in national parliament were held by women, a higher proportion of women than that of the population.
Тарих
Боливиядағы консерваторлар мен либералдар арасындағы азамат соғысы 1899 жылы либералдардың жеңісімен аяқталды; 1920 жылға дейін жалғасқан либералдық дәуір басталды. Осымен бірге қоғамдық білім беру жүйесі дамыды және орташа антиклерикализм пайда болды: 1906 жылы католицизм мемлекет тарапынан мойындалған жалғыз дін мәртебесін жоғалтты, ал 1911 жылы азаматтық неке енгізілді. Алайда, боливиялық либерализм жаңа қалайы байларының мүдделерімен келісу үшін прогрессивтік сипатын жоғалтты (либералдық дәуір кейде қалайы дәуірі деп те аталады, себебі қалайы өндірісі едәуір артты), сондай-ақ жер иелері мен әскердің де ықпалы өсті. Элой Альфаро басқарған 1895 жылғы Эквадордың либералдық революциясының үлгісімен шабыттанған жаңа либерализм республикалық партия құрып, либералдық олигархияның үстемдігіне қарсы әлеуметтік мәселелерді көтерді.
The Bolivian Civil War between the Conservatives and the Liberals ended in 1899 with the latter's victory; a liberal era began that lasted until 1920. A system of public education developed, accompanied by moderate anticlericalism: Catholicism lost its status as the only religion recognized by the State in 1906 and civil marriage was adopted in 1911. Bolivian liberalism, however, clearly lost its progressive character to coexist with the interests of the new tin fortunes (the liberal era is sometimes also considered to be the tin era, with tin production having increased considerably), landowners and the army. Inspired by the example of the Ecuadorian Liberal Revolution of 1895 led by Eloy Alfaro, a new liberalism organized itself into a republican party and expressed some social concerns against the domination of the liberal oligarchy.
Конституция
Боливияның қазіргі конституциясы 2009 жылы референдум арқылы қабылданды және біртұтас, діни бейтарап мемлекет құрылысын көздейді.
Bolivia's current constitution was adopted via referendum in 2009, providing for a unitary secular state.
Атқарушы билік
Президент халықтың тікелей дауысымен бес жылға сайланады. Кандидатқа сайлауда жеңіске жету үшін абсолютті көпшілік немесе 40% дауыс және 10 пайыздық артықшылық қажет. Егер бірінші дауыс беруде ешқандай кандидат сайланбаса, президентті екінші дауыс беруде бірінші дауыс беруде ең көп дауыс алған екі кандидаттың арасынан сайлайды. 1997 жылы Уго Банцер президент болып сайланды. Ұлттық сайлауда ешбір кандидаттың дауысы халықтың 50 пайызынан аспағанмен, Банцер 1997 жылғы 5 тамызда басқа партиялармен «мегакоалиция» құрғаннан кейін конгресс сайлауында жеңіске жетті. Ол 1997 жылдың тамызында отставкаға кетті, ал оның орнына вице-президент Хорхе Кирога тағайындалды. 2002 жылдың тамызында ұлттық сайлаудың жеңімпазы Гонсало Санчес де Лозада Конгресс арқылы президент болып сайланды, ол 84–43 дауыспен Эво Моралеске қарсы жеңіске жетті. 2003 жылдың қазанында президент Гонсало Санчес де Лозада отставкаға кетті, ал оның орнына 2005 жылдың маусымына дейін елді басқарған вице-президент Карлос Меса тағайындалды. Оның орнына Жоғарғы соттың төрағасы Эдуардо Родригес уақытша президент міндетін атқарды. Алты айдан кейін, 2005 жылдың 18 желтоқсанында кока өсірушілердің көшбасшысы Эво Моралес президент болып сайланды. 2009 жылдың 25 қаңтарында сайлауды бақылаушылар тобы ретінде Еуропарламент депутаттары Боливиядағы конституциялық референдумды бақылады, ол аборигендерге көбірек билік берді. Қатаң күрес жүрген референдум президент Эво Моралеске қайта сайлануға мүмкіндік беру, табиғи газды мемлекеттік бақылауға алу және адамдардың иелене алатын жер көлеміне шектеулер сияқты бірқатар маңызды реформаларды қарастырды.
The president is directly elected to a five year term by popular vote. A candidate needs either an absolute majority or 40% and a 10 point lead to win the election. In the case that no candidate is elected in the first vote, a run off vote elects the president from among the two candidates most voted in the first vote. Hugo Banzer was elected president in 1997. Although no candidate had received more than 50% of the popular vote in the national election, Banzer won a congressional runoff election on 5 August 1997 after forming the so called "megacoalition" with other parties. He resigned in August 2001 and was substituted by his vice president Jorge Quiroga. In August 2002, the winner of the national election Gonzalo Sánchez de Lozada was chosen president by Congress, winning an 84–43 vote against popular vote runner up Evo Morales. Elected president Gonzalo Sánchez de Lozada resigned in October 2003, and was substituted by vice president Carlos Mesa who governed the nation until his resignation in June 2005. He was replaced by chief justice of the Supreme Court Eduardo Rodríguez, acting as caretaker president. Six months later, on December 18, 2005, cocalero leader Evo Morales was elected president. A group of MEPs acting as election observers oversaw a constitutional referendum in Bolivia that gave more power to indigenous peoples 25 January 2009. The tightly fought referendum laid out a number of key reforms such as allowing President Evo Morales to stand for re election, state control over natural gas and limits on the size of land people can own.
Министрліктер
Боливияда қазіргі уақытта атқару билігінде жиырма бір министрлік бар. Осы министрліктердің басшылары үкімет құрайды.
Bolivia currently has twenty one ministries in the executive branch. The heads of these ministries form the cabinet.
Заң шығарушы билік
Екі палаталы Көпұлттық Заң шығарушы Ассамблея Сенаторлар палатасынан (36 орын; мүшелері партия тізімі бойынша пропорционалдық өкілдікпен бес жылдық мерзімге сайланады) және Депутаттар палатасынан (130 орын; 70-і сайлау округтерінен тікелей сайланады, 63-і партия тізімі бойынша пропорционалдық өкілдікпен сайланады, ал 7-і көптеген облыстардың жергілікті халықтарымен бес жылдық мерзімге сайланады) тұрады.
The bicameral Plurinational Legislative Assembly consists of the Chamber of Senators (36 seats; members are elected by proportional representation from party lists to serve five year terms) and the Chamber of Deputies (130 seats; 70 are directly elected from their districts, 63 are elected by proportional representation from party lists, and 7 are elected by indigenous peoples of most departments, to serve five year terms).
Көпұлтты Конституциялық сот
2011 жылдың қазан айында сайланған Көпұлтты Конституциялық соттың мүшелері: Лигия Веласкес, Мирта Камачо, Мелви Андраде, Зораида Чанес, Гуальберто Куси, Эфраин Чоке және Рудди Флорес. Сайланған қосалқы мүшелер: Изабель Ортуньо, Лидия Чипана, Марио Пакосильо, Катия Лопес, Хавьер Арамайо, Мириам Пачеко және Ромми Колке.
The members of the Plurinational Constitutional Court, elected in October 2011, are: Ligia Velásquez, Mirtha Camacho, Melvy Andrade, Zoraida Chanes, Gualberto Cusi, Efraín Choque, and Ruddy Flores. The elected alternate members are: Isabel Ortuño, Lidia Chipana, Mario Pacosillo, Katia López, Javier Aramayo, Miriam Pacheco, and Rommy Colque.
Жоғары Сот
2011 жылдың қазан айында сайланған Жоғарғы Сот мүшелері: Марица Сунтура (Ла-Паз департаменті), Хорхе Исак фон Борриес Мендес (Санта-Круз), Ромуло Калле Мамани (Оруро), Пастор Сегунд Мамани Виллька (Потоси), Антонио Гидо Камперо Сеговия (Тариха), Гонсало Мигель Хуртадо Заморано (Бени), Фидель Маркос Тордоя Ривас (Кочабамба), Рита Сусана Нава (Тариха) және Норка Наталия Меркадо Гусман (Пандо).
The members of the Supreme Court of Justice, elected in October 2011, are: Maritza Suntura (La Paz Department), Jorge Isaac Von Borries Méndez (Santa Cruz), Rómulo Calle Mamani (Oruro), Pastor Segundo Mamani Villca (Potosí), Antonio Guido Campero Segovia (Tarija), Gonzalo Miguel Hurtado Zamorano (Beni), Fidel Marcos Tordoya Rivas (Cochabamba), Rita Susana Nava (Tarija), and Norka Natalia Mercado Guzmán (Pando).
Агроэкологиялық сот
2011 жылдың қазан айында сайланған Агроэкологиялық соттың мүшелері (жалпы алған дауыстар саны бойынша ретімен): Бернардо Хуарачи, Дейси Виллагомес, Габриела Армихо Паз, Хавьер Пеньяфиель, Хуан Рикардо Сото, Лусио Фуэнтес және Йола Паукара. Сайланған қосалқы мүшелер: Изабель Ортуньо, Лидия Чипана, Марио Пакосильо, Катия Лопес, Хавьер Арамайо, Мириам Пачеко және Ромми Колке.
The members of the Agro environmental Court, elected in October 2011, are (in order of total votes received): Bernardo Huarachi, Deysi Villagómez, Gabriela Armijo Paz, Javier Peñafiel, Juan Ricardo Soto, Lucio Fuentes, and Yola Paucara. The elected alternate members are: Isabel Ortuño, Lidia Chipana, Mario Pacosillo, Katia López, Javier Aramayo, Miriam Pacheco, and Rommy Colque.
Сайлау тармағы
Боливия үкіметінің сайлау тармағы, ресми түрде Плуринационалды сайлау органы, 2010 жылы Ұлттық сайлау сотын алмастырған тәуелсіз үкіметтік тармақ. Бұл тармаққа Жоғары сайлау трибуналы, тоғыз облыстық сайлау трибуналдары, сайлау судьялары, сайлау үстелдерінде анонимді түрде таңдалған қазылар алқасы және сайлау нотариустары кіреді. Вильфредо Овандо жеті мүшеден тұратын Жоғары сайлау трибуналының төрағасы. Оның жұмысы Конституциямен бекітіліп, Сайлау режимі туралы заңмен (2010 жылы қабылданған 026 заң) реттеледі. Осы органның алғашқы сайлаулары 2011 жылдың қазан айында өтетін елдегі алғашқы сот сайлауы және 2011 жылы күтілетін бес муниципалитеттегі арнайы сайлаулар болады.
The electoral branch of Bolivia's government, formally the Plurinational Electoral Organ, is an independent branch of government which replaced the National Electoral Court in 2010. The branch consists of the Supreme Electoral Tribunal, the nine Departmental Electoral Tribunals, Electoral Judges, the anonymously selected Juries at Election Tables, and Electoral Notaries. Wilfredo Ovando presides over the seven member Supreme Electoral Tribunal. Its operations are mandated by the Constitution and regulated by the Electoral Regime Law (Law 026, passed 2010). The Organ's first elections will be the country's first judicial election in October 2011 and five municipal special elections expected to be held in 2011.
Жергілікті билік
Боливия тоғыз департаментке (departamentos, жекеше – departamento) бөлінеді: Чукисака, Кочабамба, Бени, Ла-Пас, Оруро, Пандо, Потоси, Санта-Крус, Тариха. Боливияның тоғыз департаменті 1995 жылғы Әкімшілік децентрализация заңы арқасында кеңейтілген тәуелсіздік алды. Департаменттік тәуелсіздік 2005 жылдың 18 желтоқсанында департамент әкімдері, яғни префекттердің тұңғыш халық сайлауымен одан әрі артты. Департаменттерді сайланған губернаторлар (2010 жылға дейін префекттер; ал 2005 жылға дейін президент тағайындаған) және тәуелсіз сайланған Департаменттік заң шығару жиналыстары (2010 жылға дейін; Департаменттік кеңестер) басқарады. Боливия қалалары мен кенттері тікелей сайланған әкімдер мен кеңестермен басқарылады. Әкімдер мен кеңестердің сайлауы соңғы рет 2010 жылдың 4 сәуірінде өтті, олар бес жылдық мерзімге сайланды. 1994 жылдың сәуірінде қабылданған Халық қатысуы заңы ұлттық кірістің маңызды бөлігін муниципалитеттерге дискрециялық пайдалану үшін бөлуге мүмкіндік берді, бұл бұрын назардан тыс қалған қауымдастықтарға өз мүмкіндіктерін жақсартуға мүмкіндік берді.
Bolivia is divided into nine departments (departamentos, singular – departamento); Chuquisaca, Cochabamba, Beni, La Paz, Oruro, Pando, Potosi, Santa Cruz, Tarija. Bolivia's nine departments received greater autonomy under the Administrative Decentralization law of 1995. Departmental autonomy further increased with the first popular elections for departmental governors, known as prefects, on 18 December 2005. Departments are governed by the elected governors (until 2010, prefects; and until 2005, appointed by the President) and by independently elected Departmental Legislative Assemblies (until 2010; Departmental Councils). Bolivian cities and towns are governed by directly elected mayors and councils. Municipal elections were last held on 4 April 2010, with both mayors councils elected to five year terms. The Popular Participation Law of April 1994, which distributes a significant portion of national revenues to municipalities for discretionary use, has enabled previously neglected communities to make striking improvements in their facilities and services.