Кіріспе

Боливия мемлекеті мен үкімет басшыларының толық тізімі

Боливия президенті (lang es), ресми түрде Боливия көпұлтты мемлекетінің президенті (lang es) деп белгілі, Боливия мемлекеті мен үкімет басшысы және Боливия Қарулы күштерінің бас қолбасшысы болып табылады. Боливия Конституциясына сәйкес, президент бес жылдық мерзімге халықтың тікелей дауысымен сайланады, президенттің қызмет мерзіміне шектеу қойылмаған. Егер ешбір кандидат көпшілік дауысқа ие болмаса (яғни 50 пайыздан астам дауыс немесе кем дегенде 40 пайыз және екінші орын алған кандидаттан кем дегенде 10 пайызға артық дауыс жинамаса), ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші турға өтеді. Луис Арсе – Боливияның 67-ші және қазіргі президенті. Ол 2020 жылдың 8 қарашасында қызметке кірісті.

Құру

1825 жылғы 6 тамызда Боливия Республикасы тәуелсіздігін жариялады және Симон Боливарды мемлекет басшысы деп жариялады. Боливар 12 тамызда елге келгеннен бастап ресми билеуші болғандығы рас, бірақ оны республиканың алғашқы президенті деп санау мәселесінде ғалымдар арасында пікір таласы бар. Боливиялық тарихшы Исаак Сандовалдың зерттеулеріне сәйкес, оның "Боливияның әлеуметтік құрылымындағы саяси даму" атты кітабында Боливияның алғашқы президенті Боливар емес, Антонио Хосе де Сукре болғаны айтылады. Бұл Боливардың заңды құжаттарда президент деп аталмауымен және 1825 жылғы 29 желтоқсанда Сукреге қызметін беру үшін лауазымнан бас тартуымен байланысты. Сукре, керісінше, 1826 жылғы 19 қарашада елдің алғашқы Конституциясы қабылданғанда президент болды. Тарихшы және "Боливия президенттері: дауыс жәшіктері мен мылтықтар арасында" кітабының авторы Карлос Меса Боливардың шынымен де бірінші президент болғанын, оны осы лауазыммен атамау себебі сол кездегі заңды құжаттарда "президент" термині жиі қолданылмағанын айтады. Меса 1825 жылғы 11 тамыздағы Конгресс жарлығына сілтеме жасайды, онда Боливар "азат етуші" деп жарияланып, оған "Республиканың Жоғарғы атқарушы билігі" берілген. Дегенмен, Симон Боливардың бірінші президент ретіндегі орны ең көп қабылданатын пікір. 1826 жылғы Саяси Конституция, сондай-ақ Боливар Конституциясы деп те аталады, Симон Боливар дайындаған алғашқы конституциялық мәтін болып табылады, ол 1826 жылғы 6 қарашада Бас Конституциялық Конгресс бекітіп, 1826 жылғы 19 қарашада Антонио Хосе де Сукре жариялады. Бұл алғашқы жағдайда президенттік лауазым өмір бойына сақталып, ізбасарды сайлау және тағайындау құқығы берілді. Өмір бойына қызмет ету мерзімі 1831 жылғы Саяси Конституцияны қабылдаған Андрес де Санта-Круз президенттігі кезінде жойылды. Оның орнына президент төрт жылдық мерзімге сайланатын болды және мерзімін шексіз рет ұзартуға құқылы болды.

2009 жылғы саяси конституция

2009 жылғы 25 қаңтарда референдумда бекітіліп, 7 ақпанда президент Эво Моралес жариялаған 2009 жылғы Саяси Конституция елдің ресми атауын өзгертіп, бұрынғы Боливия Республикасы атауын қалдырып, Боливияның Көпұлтты Мемлекеті деп белгіледі. Осылайша, Эво Моралес Республиканың 65-ші және соңғы президенті, ал Мемлекеттің бірінші президенті болды. Конституция президенттік мерзімді 4 жылдан 5 жылға ұзартты, бірақ екі мерзімге шектеуді сақтап қалды. 2016 жылдың 21 ақпанында конституциялық референдумда 51 пайызға 49 пайызбен мерзім шектерін жою туралы ұсыныс қабылданбады. Осыған қарамастан, 2017 жылдың 28 қарашасында Жоғары Сот барлық сайланған лауазым иелері 2009 жылғы Конституцияда рұқсат етілген екі мерзімге емес, мерзімсіз сайлануға құқылы деп шешті. Сот өзінің шешімін Америкалық Адам Құқықтары Конвенциясының саяси құқықтарға қатысты түсіндірмесіне негіздеді. 2009 жылға дейін егер кандидаттардың ешқайсысы халықтың көпшілігінің жартысынан астам дауысын алмаса, президенттік лауазымға ең көп дауыс алған екі кандидаттың бірі заң шығарушы органдардың бірлескен отырысында дауыс беру арқылы тағайындалатын (1995 жылға дейін – үш кандидаттың ішінде). Бұл жүйе нәтижесінде бірнеше рет халық дауысы бойынша жеңілген, тіпті үшінші орын алған кандидат президент болып сайланды. Бұл екі кезеңдік сайлау жүйесімен алмастырылды, егер бірінші кезеңде ешбір партия халықтың көпшілігінің жартысынан астам дауысын алмаса, ең көп дауыс алған екі үміткер екінші кезеңде сайысқа түседі.

Бос орындар мен мұрагерлік

Боливия президенті қызметін атқарған 67 адамның 13-і (19%) қасіретті жағдайда көз жұмды, бесеуі қызмет барысында, ал үшеуі өлтірілді; Педро Бланко Сото қамаудан қашуға тырысқанда атылып өлтірілді, Агустин Моралес әскери көмекшісінің біріне шабуыл жасағаннан кейін өзін қорғау үшін атылып өлтірілді, ал Гуальберто Вилларроел үкімет сарайының сыртында линчеленді. Герман Буш өзін-өзі өлтірді, ал Рене Барриентос тікұшақ апатында қаза тапты; екеуінің де өлімі жоспарланған өлтіру болған деген әңгімелер бар. Тағы сегіз бұрынғы президент қызметтен кеткен соң түрлі тәсілдермен өлтірілді.

Мұрагерлік жол

2009 жылғы Конституцияның 169-I бабына сәйкес: "Президенттің қызметін атқаруға кедергі келтірілген немесе ол қызметтен толығымен шеттетілген жағдайда, оның орнын вице-президент басады, ал вице-президент болмаған жағдайда – Сенат төрағасы, ал ол да болмаған жағдайда – Депутаттар палатасының төрағасы басады. Соңғы жағдайда, ең көп дегенде 90 күн ішінде жаңа сайлаулар тағайындалады. Тарихи деректерге сүйенсек, түрлі конституциялар кезеңінде вице-президент лауазымы болмаған немесе бос болған жағдайлар көптеген рет кездескен. 1839 жылдың 26 қазаны мен 1878 жылдың 15 ақпаны аралығында вице-президент лауазымы жойылды, ал Сенат төрағасы мұрагерлік тізбегінде бірінші болып тұрды. Осы кезеңде Эусебио Гиларте мен Томас Фриас Аметлер Мемлекеттік кеңестің төрағасы ретінде билікке келді.

Уақытша президент

Алдыңғы президенттің мерзімі аяқталмай тұрып, уақытша президенттер жаңа сайлаулар өткізілгенге дейін қызмет етті, тіпті бұл кезең алдыңғы президенттің мерзімінен асып кетсе немесе оны қысқартса да. Хосе Мария Перес де Урдининья, Фелипе Сегунд Гусман, Карлос Бланко Галиндо, Карлос Квинтанилла, Нестор Гийлен, Томас Монже, Вальтер Гевара, Лидия Гейлер Техада, Эдуардо Родригес және соңғы кезде Жанин Анез – барлығы бұрынғы президент отставкаға кеткендіктен, қызметтен алынғандықтан, қайтыс болғандықтан немесе қызметін тастағандықтан, сондай-ақ жарамды ізбасарды сайлау үшін жаңа сайлаулар өткізу қажет болғандықтан уақытша президенттер болып тағайындалды. Жозе Мигель де Веласко Франко бастапқыда Андрес де Санта Круз болмаған кезде міндетін атқарушы президент болды, бірақ Санта Круз ант беруге келмегендіктен уақытша президент атанды, Конгресс жаңа президентті сайлауға мәжбүр болды.

Президент міндетін атқарушы

Уақытша қабілетсіздік немесе елден кету жағдайында, Президент міндетін атқарушы (lang es) лауазымы президенттік мұрагерлік тізімі бойынша төменгі лауазымды тұлғаларға беріледі. 2012 жылдың қыркүйегінде Сенат президенті Габриела Монтаньо Эво Моралес президенттігі кезінде бұл лауазымды алғашқы рет атқарган әйел болды. Хосе Мигель де Веласко Франко, Мариано Энрике Кальво және Педро Хосе Доминго де Гера бірнеше айға, ал Энрике Кальво жағдайында бірнеше жылға президент міндетін атқарушы болып қызмет етті.

Тұрғылықты жері

Ла-Паздың заңды астанасындағы Паласио Куэмадо, ағылшын тілінде "Көйген сарай", 1853 жылдан 2018 жылға дейін Боливия президентінің ресми резиденциясы болды. Оның лақап аты оның өртеніп, жалындануына байланысты, өйткені Томас Фриас Аметллерге қарсы болған көтерілісшілер 1875 жылы оны басып алуға тырысып, сәтсіз аяқталған соң, оны өртеп жіберді. Содан бері ол бірнеше рет қайта салынды және жаңадан безендірілді, бірақ атауы өзгермеді. 2018 жылдың соңында ол үкіметтік кеңселердің бас кеңсесі ретінде тоқтатылып, оны мұражайға айналдыру жоспарланды. 2019-2020 жылдары қысқа мерзімге қайтадан пайдаланылды, содан бері ол қайтадан мұражайға айналды. 2018 жылы президент Эво Моралес президенттік резиденцияны "Халықтың Ұлы үйі" деп аталатын Каса Гранде дель Пуэблоға көшірді, бұл Боливияның Көпұлтты Мемлекетінің Атқарушы билігінің орны ретінде Паласио Куэмадоның орнын басты. 2018 жылдың 9 тамызында ашылған ғимаратта президент және түрлі үкіметтік министрліктер орналасқан. 2019 жылы Уақытша президент Жанин Анез жаңа ғимаратты пайдаланудан бас тартып, Паласио Куэмадоға оралды, бірақ министрліктер мен басқа да мемлекеттік кеңселер жаңа ғимаратта жұмысын жалғастырды. Каса Гранде 2020 жылдың 8 қарашасында Луис Арсе тағына отырғаннан кейін президенттік резиденция болып қайта жаңарды.

Саяхат

Боливия президентін тасымалдау міндеті Боливия президенттік әуе тобына жүктелген. Президентті ұлт ішіндегі қысқа қашықтыққа тасымалдау үшін EC145 тікұшағы, ал ұлттық және халықаралық бағыттарда Falcon 900EX EASY ұшағы пайдаланылады. Екеуі де Dassault Aviation (Франция) компаниясының өндірісіндегі және Боливия әуе күштерінің құрамына кіретін ұшақтар.

Қорғау

Президенттік қауіпсіздік қызметі 1-ші Боливиялық Колорадос жаяу әскер полкінен құрылған, ол Боливия армиясының әскери бөлімі болып табылады. Оның негізгі міндеті – Боливия президентінің қауіпсіздігі мен жеке қадір-қасиетін қорғау, сондай-ақ Үкімет сарайы мен Каса Гранде, сонымен қатар президенттікке қарасты басқа да мүлікті күзету. Онда BI 201 және BI 202 атты екі жаяу әскер батальоны бар, олардың әрқайсысының тиісті казармалары Ла-Пас қаласында орналасқан. Калама штабы сол аттас көшеде орналасқан, онда бөлім штабы, полк казармасы және оқу-жаттығу базасы орналасқан. Мирадор казармасы Куили Куили төбесінде орналасқан. Вилла Павон аймағы шабуыл, қолдау, адамдарды қорғау, алғашқы медициналық көмек көрсету сияқты түрлі мамандандырылған салалар бойынша оқу орталығы болып табылады. Каса-Гранде-дель-Пуэблода үкімет сарайын түнде күзетіп, қарауылда тұратын әскерилерге арналған жатын бөлмелері де бар.

Жергілікті президенттер

Эво Моралес Муньос Погоссиан, Вебер, Филипп пен Паницца, Фартинг пен Коль сияқты оның президенттігін зерттеген академиялық еңбектерде, сондай-ақ BBC News сияқты баспасөз материалдарында Боливияның тұңғыш түпкі халық өкілі ретінде сипатталады. Дегенмен, бұл мәлімдемеге қарсыластар күдік білдіріп, Моралестің еуропалық тегі болуы мүмкін екенін, демек генетикалық тұрғыдан алғанда ол толыққанды түпкі халық емес, метис екенін айтады. Бұрынғы президент Энрике Пеньяранданың түпкі тегі басым болса, Андрес де Санта Круз аймара және инка руынан шыққан. Хартен бұл пікірді "бұрыс, қате және, ең бастысы, маңызсыз" деп бағалады, себебі оның генетикалық құрамына қарамастан, боливиялықтардың көпшілігі Моралесті алғашқы түпкі халық президенті деп санайды. Боливия қоғамында түпкі халыққа қатысты ұғым – мәдени ерекшелікке негізделген өзгермелі ұғым; мысалы, қалаға көшіп, дәстүрлі ауылдық салтын ұстанбаған көптеген түпкі халық өкілдері өздерін метис деп есептейді.

Әйел президенттер

Екі әйел ел президенті болды. Лидия Гейлер Техада 1979 жылғы 16 қарашада Альберто Натуштың қысқа мерзімді төңкерісінен кейін Боливияның тұңғыш әйел президенті болды (Америка тарихында екінші). Жаннин Анез 2019 жылғы 12 қарашадан 2020 жылғы 8 қарашаға дейін екінші және соңғы әйел президент болды. Екі әйел де Конгресс мүшелері ретінде уақытша негізде билікке келді. Бірақ, Боливия тарихында әлі күнге дейін халықтың тікелей дауысымен әйел президент сайланған емес.