Кіріспе
Боливия президенті 1993-1997 және 2002-2003 жылдар аралығында. Гонсало Дэниел Санчес де Лозада Санчес Бустаманте (1 шілде 1930 жылы туған), көбінесе Гони деп аталады, боливиялық бизнесмен және саясаткер, Боливияның 61-ші президенті қызметін 1993-1997 және 2002-2003 жылдары атқарған. Революциялық ұлтшыл қозғалысының (РҰҚ) мүшесі, ол бұрын Виктор Паз Эстенссоро басқаруымен жоспарлау және үйлестіру министрі қызметін атқарды және 1990 жылы РҰҚ-тың ұлттық басшысы болды. Жоспарлау министрі ретінде Санчес де Лозада 1985 жылы «шоқ терапиясын» қолданды, нәтижесінде жоғары инфляция шамамен 25 000%-дан алты аптадан кем уақыт ішінде бір таңбалы көрсеткішке дейін төмендеді. Санчес де Лозада екі рет Боливия президенті болып сайланды, екі жолы да РҰҚ тікелей тізімі бойынша. Бірінші президенттік мерзімінде (1993-1997) ол маңызды әлеуметтік, экономикалық және конституциялық реформаларды бастады. 2002 жылы екінші мерзімге сайланған ол Боливиядағы газ жанжалына байланысты 2003 жылдың қазан айындағы наразылықтар мен оқиғалармен күресті. Ресми мәліметтерге сәйкес, қақтығыстарда 59 наразы, 10 әскери қызметкер және 16 полицей қаза тапты. Осы зорлық-зомбылық салдарынан Санчес де Лозада отставкаға келіп, АҚШ-қа эмиграцияға кетті. 2006 жылдың наурыз айында РҰҚ төрағалығынан бас тартты. Құрбандардың өкілдері АҚШ-та шетелдік заң бұзушылық туралы заң бойынша оған қарсы сотқа жүгініп, соттан тыс өлтірулер үшін өтемақы талап етті. 2014 жылы Флоридадағы АҚШ округтік соты істі «Қыйноқ құрбандарын қорғау туралы» заң бойынша қарауға рұқсат берді. 2018 жылдың 5 наурызында басталған және 2018 жылдың 30 мамырында аяқталған сот процесінде Санчес де Лозада мен оның бұрынғы қорғаныс министрі Карлос Санчес Берзаин сот судьясы «жеткіліксіз дәлелдер» бар екенін мәлімдегеннен кейін азаматтардың өліміне жауапты емес деп танылды. Алайда, 2020 жылдың 3 тамызында 11-ші апелляциялық сот бұл шешімді күштен шығарды. 2021 жылдың 5 сәуірінде АҚШ округтік сотының жеке шешімі 2018 жылғы төрешілер алқасының үкімін растады, ол Санчес де Лозада мен Карлос Санчес Берзаинды жауапты деп таныды және оларға 10 миллион доллар төлеуді бұйырды.
Gonzalo Daniel Sánchez de Lozada Sánchez Bustamante (born 1 July 1930), often referred to as Goni, is a Bolivian businessman and politician who served as the 61st president of Bolivia from 1993 to 1997 and from 2002 to 2003. A member of the Revolutionary Nationalist Movement (MNR), he previously served as minister of planning and coordination under Víctor Paz Estenssoro and succeeded him as the MNR's national chief in 1990. As minister of planning, Sánchez de Lozada employed "shock therapy" in 1985 to cut hyperinflation from an estimated 25,000% to a single digit within a period of less than six weeks. Sánchez de Lozada was twice elected president of Bolivia, both times on the MNR ticket. During his first term (1993–1997), he initiated a series of landmark social, economic and constitutional reforms. Elected to a second term in 2002, he struggled with protests and events in October 2003 related to the Bolivian gas conflict. According to official reports, 59 protestors, ten soldiers and sixteen policemen died in confrontations. As a result of the violent clashes, Sánchez de Lozada resigned and went into exile in the United States. In March 2006, he resigned the leadership of the MNR. Victims' representatives have pursued compensatory damages for extrajudicial killings in a suit against him in the United States under the Alien Tort Statute. In 2014, the U. S. District Court in Florida ruled the case could proceed under the Torture Victim Protection Act. The trial, which began on 5 March 2018 and concluded on 30 May 2018, found Sánchez de Lozada and his former defense minister Carlos Sanchez Berzaín not liable for the civilian deaths after the judge declared that there was "insufficient evidence". Nevertheless, on 3 August 2020, the 11th Circuit Court of Appeals vacated this ruling. On 5 April 2021, a separate U. S. District Court ruling reaffirmed a 2018 jury verdict which found both Sánchez de Lozada and Carlos Sanchez Berzaín liable and required them to pay $10 million.
Саяси өмір
Санчес де Лозаданың ата-тегінде Даниель Санчес Бустаманте, әкесінің әкесі және Сыртқы істер министрі; Мариано Кальво, бес атасы және Президент; және Томас Фриас, әжесінің інісі, сондай-ақ Президент болыпты. Саяси қуғынға ұшырағанның ұлы, университет профессоры және дипломат Санчес де Лозада өмірінің алғашқы жылдарын АҚШ-та өткізді. Ол Айова штатында өсті және Айованың ауылдық аймағындағы Скеттергуд достар мектебінде интернатта оқыды. Чикаго университетінде әдебиет және философияны зерттеді. Осы тәжірибесінің нәтижесінде ол испан тілінде американдық орталық-батыс акцентімен сөйлейді. 1996 жылға қарай, бағдарламаға суды жекешелендіру енгізілді.
Екінші төрағалық (2002-2003)
2002 жылы Санчес де Лозада президенттікке қайта кандидат болды. Ол өзінің серігі ретінде МНР-ға жақындығы бар тәуелсіз тарихшы және журналист Карлос Месаны таңдады. Санчес де Лозада сайлау науқанына кеңес беру үшін АҚШ саяси кеңесшілері Джеймс Карвилл, Тэд Девайн, Стэн Гринберг және Боб Шрумды шақырды. Күрделі науқан жүргізгеннен кейін, Санчес де Лозада мықты үкімет құруға жеткілікті дауыс жинауға жақын болды. Бірақ сайлауға үш күн қалғанда АҚШ елшісі боливиялықтарды "Боливияның тағы да кокаин экспорттаушы ел болуын қалағандарды" сайлап алмауға ескертті, себебі бұл Боливияға АҚШ көмегін тоқтату қаупін тудырады. Халық наразылық білдіріп, науқанның соңғы үш күнінде Эво Моралеске берілген АҚШ-қа қарсы дауыс 9 пайызға өсті, бұл оған Санчес де Лозададан кейін екінші орын алуға көмектесті. Социализмге қарайтын қозғалыстың (МАС) Эво Моралесі дауыстардың 20,94%-ын алды. Орталық-оңшыл неопопулист кандидат, NFR партиясының Манфред Рейес 20,91% дауыспен үшінші орынға табан тіреді. Ұзаққа соққан коалиция құру процесінен кейін Санчес де Лозада МНР, МБЛ, МИР және УКС партияларынан құралған коалициямен сайланды. Бұл коалицияның алдыңғы құрамына оңшыл, бұрынғы диктатор генерал Уго Бансер кірген еді. Санчес де Лозада қызметке келген кезде, ол алдыңғы әкімшіліктен қалған экономикалық және әлеуметтік дағдарысқа тап болды. Экономикалық өсім Санчес де Лозаданың алғашқы президенттік мерзімінің соңындағы 4,8%-дан 1999 жылы 0,6%-ға дейін төмендеді және 2002 жылы 2%-ға ғана жетті. Қаржылық тапшылық 8% құрады.
Газ соғысы және отставка
2002 жылдың тамызында оның президенттік лауазымға кіргеніне дейін елдегі шиеленіс азайды. 2003 жылдың қаңтарында Эво Моралес басшылығымен кәсіподақ жетекшілерінің тобы (кока өсірушілер үшін Эво Моралес, қалалық жұмысшылар мен кеншілер үшін Хайме Соларес және Роберто де ла Круз, Ла-Пас аймағындағы шаруалар үшін Фелипе Квиспе) «Халықтың Бас штабын» (Estado Mayor del pueblo) құру үшін бірікті. Жаңа толқын күшейген наразылықтар басталды; маңызды жолдар жабылды, қалалар мен елді мекендер тоқтап қалды. Кейбір топтар үкіметке қарсы ұзақ жылдар бойы жиналып келген наразылықтарын білдірді, ал басқалары жергілікті мәселелерге қатысты, енді өздерін басқаратын муниципалитеттердің шешімдеріне қарсы шықты. Ақпан айында жалақыны көтеруді талап еткен полиция мен президенттік сарайды қорғау үшін шақырылған әскер арасындағы қақтығыс Ла-Пастың көшелерінде зорлық-зомбылыққа және өлім-жұлымға әкелді, талаптар нақты айтылмады. Аса ауыр экономикалық дағдарыс ең алдымен қалалық жұмысшылар мен шаруалар мен жергілікті халыққа әсер етті; олардың күресі наразылықтарға кең қолдау көрсетті. Наразылықтар мен талаптар нақтырақ болды: кока өсірушілер кокаин өндіруге қолданылатын мыңжылдық өсімдікті (коканы) жоюға қарсы наразылық білдіруді жалғастырды, бірақ Банзердің «Кока 0» саясаты бұрынғы субсидияланған егін ауыстыру саясатымен алмастырылды, толық жою емес, коканы біртіндеп азайту мақсатында. Ла-Пас аймағының шаруалары Боливияның жергілікті этникалық топтарын заңды саяси күштер ретінде тануды және оларды қосуды қамтитын саяси реформа талап етті. Олар жергілікті топтарды заңды саяси тұлғалар ретінде тануға негізделген экономикалық орталықсыздандыруды талап етті. Басқа талаптар олардың аумақтарына автономия беруді қамтыды. Керісінше, Ла-Пастағы және кеншілердегі қалалық жұмысшылар табиғи газ өндірісінен түскен табыстың шетелдіктерге өтуіне қарсы наразылық білдірді. Боливияның көмірсутек ресурстарын мемлекеттік меншікке қайтару туралы талаптар көтерілді. Наразылық білдірушілер Санчес де Лозаданың отставкасын талап етті. Қыркүйек айының соңында полициямен сүйемелдеген автобустар мен жүк көліктері 10 күндік блокададан кейін Ла-Пасқа 700-ден астам адамды, соның ішінде шетелдік туристерді қайтарып әкелді. Варисатада жолды жапқан наразылық білдірушілер мен әскер арасындағы қақтығыс салдарынан алты адам қаза тапты, олардың ішінде екі әскери қызметкер және өз үйінде атылған 8 жастағы бала болды. Бірнеше күннен кейін, қазан айының басында, Pacific LNG, British Petroleum және Repsol YPF Чили аумағында үш миллиард доллар инвестиция салуды жоспарлап отыр, газдың сату бағасы мың BTU-ға бір доллардан кем болды және шамамен пайда бір миллиард долларға жетеді, оның ішінде Боливия мемлекетіне барлығы жылына 180 миллион доллар көлемінде 18% ғана тиесілі болды. Бірнеше күннен кейін, қазан айының басында, президент Санчес де Лозада Боливия газын Чили порты арқылы Мексика мен АҚШ-қа экспорттау туралы шешім қабылдады. Боливия 19 ғасырдың соңында Тынық мұхиты соғысында өзінің жағалау аймағын жоғалтқаннан бері Чилиге қарсы наразылық жоғары. Наразылық білдірушілер Боливияның Эль-Альто қаласынан көршілес Ла-Пасқа дейінгі басты тас жолды жапты. Осыдан кейін Ла-Пастың толық блокадасы сияқты үлкен демонстрация болды. Үш күннен кейін Ла-Паста отын және басқа да қажетті жабдықтардың қоры қауіпті деңгейге жетті. 11 қазанда президент Санчес де Лозада газ өсімдіктерін әскерилендіруді және көмірсутектерді тасымалдауды тапсыратын 27209 Жарлыққа қол қойды. Бұл жарлық жеке және мемлекеттік мүлікті қорғауға бағытталған, үшінші бапта: «Бұл Жарлықтың мақсатын орындау нәтижесінде мүлікке немесе адамдарға келтірілген кез келген зиян мемлекет тарапынан өтеуленеді және кепілдендіріледі» делінген. Нәтижесінде, толық қаруланған әскери күштер қауіпсіздік күштері ретінде дизель және бензин цистерналарын тығыз орналасқан кедей аудандар арқылы Ла-Пасқа жеткізу үшін жол ашуға жіберілді. Наразылық білдірушілер маршруттың бірнеше жерінде автоколонналарды тоқтатуға тырысты. Алтеньо тұрғындары үкіметтік әскерлер бес жасар бала мен жүкті ананы өлтіріп, кездейсоқ ату бастағанын хабарлады. Санчес де Лозада мен кейбір министрлер зорлық-зомбылықты қарулы «төңкеріс» деп айыптады, бірақ Эво Моралес және кейбір азаматтық топтар оны үкіметтік күштердің «қанды оқиғасы» деп сипаттады. Вице-президент Меса Санчес де Лозадамен ашық түрде келіспей, «Азамат ретінде де, принципті адам ретінде де, халықтың қысымына жауап – өлім болуына мен келісе алмаймын» деді. Экономикалық даму министрі де отставкаға кетті. 20 мың боливиялық президенттің отставкасын талаппен Ла-Пасқа қарай шеруге шықты. Эво Моралестің Кочабамбадан келген жақтастары президентке әлі де қолдау көрсетіп тұрған шығыс жазықтарындағы ең ірі қала – Санта-Круз қаласына шеруге тырысты, бірақ олар кері қайтарылды. Санчес де Лозада зорлық-зомбылықты «есірткі саудасымен байланысты кәсіподақтарға» таңып, Ұлттық диалог ұсынды. Ол экспорттық жоспарларды ұлттық референдумға салуға уәде берді, бірақ оның отставкасын талап ету жалғасты. Ресми мәліметтерге сәйкес, Газ соғысынан 65 азамат қаза тапты, ал шамамен 400 адам жараланды. Өлімге байланысты наразылықтың күшеюіне және коалициялық әріптес Манфред Рейес Вильяның саяси қолдауын кері тартып алуына байланысты Санчес де Лозада 17 қазанда Конгрестің төтенше сессиясында оқылатын хатта отставкасын ұсынды. Ол АҚШ-қа коммерциялық рейспен ұшып кетті.
Жауапкершілікті анықтау
2004 жылы құрбандардың отбасылары, үкімет және адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бірлесіп 700 мыңнан астам қол жинағаннан кейін, Боливия Конгресінің үштен екі бөлігі бұрынғы президентке қатысты "Жауапкершілік сот процесін" бастауға дауыс берді. Бұл сот процесі Санчес де Лозада мен оның министрлер кабинетінің "Газ соғысы" кезіндегі зорлық-зомбылыққа заңды жауапкершілік тартуға тиіс-тігін анықтау мақсатында ұйымдастырылды. Президенттің партиясының көптеген өкілдері де бұл бастаманы қолдады, бұл зорлық-зомбылық пен қаза болғандарға кім кінәлі екенін анықтау үшін бейтарап тергеу қажеттігіне қатысты кең пікірді көрсетеді. Бас прокуратура он екі министрден жауап алып, жан-жақты алдын ала тергеу жүргізді. Тергеу жұмысына сот-медициналық сараптамалар, қылмыс орындарының тексеруі және куәгерлердің көрсетулері кірді. Наразылық акцияларының негізгі көшбасшыларының бірі Эво Моралес өз еркімен куәліктер берді. 2011 жылдың тамызында Боливияның Жоғарғы соты 2003 жылдың қыркүйек және қазан айларындағы оқиғаларға қатысқандары үшін әскери қызметшілердің бесеуін және екі саясаткерді үш жылдан он бес жылға дейін бас бостандығынан айырды.
Ұсынуға тырысу
2008 жылдың 11 қарашасында Боливия Санчес де Лозаданы Боливияға экстрадициялау туралы өтінішті АҚШ үкіметіне ресми түрде жолдады. 2012 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті Санчес де Лозаданың іс-әрекеттері АҚШ-та қылмыс құрамайды және қос қылмыстық принцип сақталмаған деген негізбен бұл өтінішті қабылдамады. Ведомство АҚШ президентін әскери және полиция күштері жасаған қылмыстар үшін жауапқа тарту мүмкін емес екенін мәлімдеді.
АҚШ-тағы азаматтық сот
2009 жылдың 10 қарашасында Флорида штатының оңтүстік округінің АҚШ округ соты Санчес де Лозадаға қарсы адамзатқа қарсы қылмыстар тақырыбындағы талаптардың негізсіз екенін анықтады. Сот шешімі бойынша, бұрынғы президент Гонсало Дэниел Санчес де Лозада де Бустаманте және Боливияның бұрынғы қорғаныс министрі Хосе Карлос Санчес Берзаинге қатысты АҚШ-тағы екі істі қарау үшін соттан тыс кісі өлтірулерді қарау мүмкін болды. 2003 жылғы наразылықтар кезінде қаза тапқан боливиялықтардың сегіз отбасы осы іс бойынша талапкерлер болып табылады. Олардың арасында 2003 жылдың 25 қыркүйегінде Варисатадағы әскери қимылдар кезінде терезеден өткен оқтан қаза тапқан сегіз жасар Марленнің ата-анасы Этельвина Рамос Мамани және Элой Рамос Мамани бар. "Мамани және басқалар" v. Санчес де Лозада және "Мамани және басқалар" v. Санчес Берзаин істері бойынша талапкерлер, "Шет елдік қылмыстар туралы заңға" (ATS) сәйкес, өтемақы және жазалаушылық залап ақысын талап етеді. 2014 жылдың 20 мамырында судья Джеймс Кохн талапкерлердің "Азаптау құрбандарын қорғау туралы заңға" (TVPA) сәйкес талаптарын қарауға рұқсат берді, себебі олар "бұл өлтірулер қасақана жасалғанын көрсететін" фактілерді жеткілікті дәлелдеді, сондай-ақ айыпталушылардың өлтірулерге жауапты екенін жеткілікті түрде көрсетті. 2014 жылдың 19 тамызында сотталушылардың аудандық сот шешіміне шағымдануын күтіп, іс тоқтатылды. Апелляциялық сотқа шағымданушылар 2015 жылдың 14 қаңтарында шағымдарын ұсынды. Арыз берушілер 2015 жылдың 6 наурызында өз өтініштерін берді. 11-ші апелляциялық округ соты 2016 жылдың 17 маусымында өз шешімін шығарды. 2017 жылдың 17 сәуірінде АҚШ Жоғарғы Соты талапкердің апелляциялық арызын қабылдамады, бұл істі сотқа жіберуге жол ашты. Санчес де Лозада мен Санчес Берзаинге қарсы біріктірілген істер бойынша қазылар алқасының соты 2018 жылдың 5 наурызында Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласында басталды. 2018 жылдың 3 сәуірінде қазылар алқасы екеуін де азаматтық азаматтардың өліміне жауапты деп тапты. Айыпкерлерге 10 миллион доллар көлемінде өтемақы төленді. 2018 жылдың 30 мамырында федералды судья қазылар алқасының үкімін күштен шығарып, оларды заң бойынша жауапты деп таба алмайтындығын анықтады. Арызшылардың адвокаттары судьяның шешіміне шағымданып, 2019 жылдың қараша айында Майамидегі 11-ші апелляциялық соттың алдында ауызша дәлелдер келтірді. 2020 жылдың 3 тамызында үш судьялық алқа округ сотының үкімді жоққа шығару туралы шешімін қабылдады және мәселені жаңа стандарт бойынша қайта қарауға бұйрық берді. Сондай-ақ, талапкерлердің заңсыз өлім туралы мәселені қайта қарауға құқығы бар екендігі туралы шешім қабылдады, бұл мәселеде алқабилер айыпталушылардың пайдасына шешім қабылдаған еді. 2021 жылдың 5 сәуірінде 2018 жылғы қазылар алқасының үкімі және 10 миллион доллар төлеуге бұйрық берген АҚШ округ сотының судьясы Джеймс И. Кохн қорғаныс ұсыныстарын қабылдамағаннан кейін қайта растады.