Кіріспе
Боливиядағы әлеуметтік шиеленіс 2003 жылы өршіп келді. Боливиядағы газ жанжалы – 2003 жылы шыңына жеткен Боливиядағы әлеуметтік шиеленіс, ол елдің мол табиғи газ қорын пайдалануға қатысты. Бұл тұжырым Боливиядағы газ ресурстарын пайдаланудағы жалпы жанжалды, соның ішінде 2005 жылғы наразылықтарды және Эво Моралестің президент болып сайлануын қамтуы мүмкін. Бұл наразылықтардан бұрын Боливия 2000 жылы Кочабамбада болған ұқсас наразылықтарды бастан өткерді, олар қалалық сумен жабдықтауды жекешелендіруге қарсы болды. Жанжалдың түбінде үкіметтің табиғи газға қатысты экономикалық саясатына, коканың жойылған саясатына, сыбайлас жемқорлыққа және ереуілдерге қарсы әскери күштердің зорлық-зомбылық әрекеттеріне наразылықтар жатты. Көлемді тұрғыдан алғанда, оны 15 ғасырдан бері Боливияның отарлануымен және оның табиғи ресурстарын пайдалануымен (мысалы, Потоси кеніштері) байланыстыруға болады. «Боливиялық газ соғысы» 2003 жылдың қазан айында өршіп, президент Гонсало Санчес де Лозаданың («Гони» деп те аталады) отставкаға кетуіне әкелді. Жергілікті және жұмысшы топтарының (соның ішінде COB кәсіподағы) ұйымдастырған ереуілдері мен жол тосқауылдары елді тоқтатты. Боливияның қарулы күштерінің қатал жазалау шаралары салдарынан 2003 жылдың қазан айында 60-қа жуық адам қаза тапты, олардың көпшілігі үкімет ордасы Ла-Пастан жоғарыда орналасқан Альтипланодағы Эль-Альто қаласының тұрғындары болды. Биліктегі коалиция ыдырап, Гони 2003 жылдың 18 қазанында отставкаға кететін болды және елден кетіп қалды. Оның орнын 2004 жылдың 18 шілдесінде газ мәселесін халыққа референдумға ұсынған вице-президент Карлос Меса басты. 2005 жылдың мамырында наразылық білдірушілердің қысымымен Боливия конгресі жаңа көмірсутектер заңын қабылдады, ол мемлекеттің табиғи газды өндіруден алатын роялтилерін арттырды. Алайда, Эво Моралес және Фелипе Квиспе сияқты наразылық білдірушілер көмірсутек ресурстарын толық мемлекеттік меншікке беруді және Боливияның, негізінен аймара және кечуа тайпаларынан тұратын, жергілікті халқының елдің саяси өміріне белсенді қатысуын күшейтуді талап етті. 2005 жылдың 6 маусымында Меса ондаған мыңдаған наразылық білдірушілердің Ла-Пасқа жол тосқанын салдарынан отставкаға кетті. 2005 жылдың соңында Моралес сайланған кезде әлеуметтік қозғалыстар оны қуанышпен қарсы алды, өйткені ол солшыл MAS партиясының басшысы ретінде Боливияда газды өнеркәсіптендірмей экспорттауға қарсы күрескендердің бірі болды. 2006 жылдың 1 мамырында президент Моралес барлық газ қорларын мемлекеттік меншікке беру туралы жарлыққа қол қойды: «Мемлекет углеводородтардың меншігін, иелігін және толық және абсолютті бақылауын қайта иеленеді». 2006 жылғы жарияланым Ла-Пастың басты алаңында ыстық қарсылықпен күшін тапты, онда вице-президент Альваро Гарсия үкіметтің энергиямен байланысты кірістері 2007 жылы 320 миллион АҚШ долларынан 780 миллион АҚШ долларына дейін өсетінін мәлімдеді, бұл 2002 мен 2006 жылдар арасында кірістердің шамамен алты есеге өскен тенденциясын жалғастырды.
The Bolivian gas conflict was a social confrontation in Bolivia reaching its peak in 2003, centering on the exploitation of the country's vast natural gas reserves. The expression can be extended to refer to the general conflict in Bolivia over the exploitation of gas resources, thus including the 2005 protests and the election of Evo Morales as president. Before these protests, Bolivia had seen a series of similar earlier protests during the Cochabamba protests of 2000, which were against the privatization of the municipal water supply. The conflict had its roots in grievances over the government's economic policies concerning natural gas, as well as coca eradication policies, corruption and violent military responses against strikes. On a larger scale, it can be traced to Bolivia's colonization since the 15th century and the subsequent exploitation of its natural resources (e. g., the mines of Potosí). The "Bolivian gas war" thus came to a head in October 2003, leading to the resignation of President Gonzalo Sánchez de Lozada (aka "Goni"). Strikes and road blocks mounted by indigenous and labour groups (including the COB trade union) brought the country to a standstill. Violent suppression by the Bolivian armed forces left some 60 people dead in October 2003, mostly inhabitants of El Alto, located on the Altiplano above the seat of government La Paz. The governing coalition disintegrated forcing Goni to resign and leave the country on October 18, 2003. He was succeeded by the vice president, Carlos Mesa, who put the gas issue to a referendum on July 18, 2004. In May 2005, under duress from protesters, the Bolivian congress enacted a new hydrocarbons law, increasing the state's royalties from natural gas exploitation. However, protesters, who included Evo Morales and Felipe Quispe, demanded full nationalization of hydrocarbon resources, and the increased participation of Bolivia's indigenous majority, mainly composed of Aymaras and Quechuas, in the political life of the country. On June 6, 2005, Mesa was forced to resign as tens of thousands of protesters caused daily blockades to La Paz from the rest of the country. Morales' election at the end of 2005 was met with enthusiasm by the social movements, because he was, as the leader of left wing MAS, one of the staunchest opponents to the exportation of the gas without corresponding industrialization in Bolivia. On May 1, 2006, President Morales signed a decree stating that all gas reserves were to be nationalized: "the state recovers ownership, possession and total and absolute control" of hydrocarbons. The 2006 announcement was met by applause on La Paz's main plaza, where Vice President Alvaro Garcia told the crowd that the government's energy related revenue would jump US$320 million to US$780 million in 2007, continuing a trend where revenues had expanded nearly sixfold between 2002 and 2006.
Боливияның газ қоры
Басты мәселе Боливияның ірі табиғи газ қоры және олардың болашақта сатылуы мен қолданылуы болды. Боливияның газ қоры Оңтүстік Америкада Венесуэладан кейін екінші орында тұр, ал ұлттық мұнай компаниясы YPFB жекешелендірілгеннен кейін жүргізілген барлау жұмыстары бұрынғыдан 600%-ға артық табиғи газ қоры бар екенін көрсетті. Қаржылық жағдайы нашар, мемлекеттік компания барлау шығындарын көтере алмады. Бұл қорлар негізінен оңтүстік-шығыстағы Тариха департаментінде орналасқан, онда газ және мұнай қорының 85% жинақталған. АҚШ Энергетика министрлігінің мәліметінше, тағы 10,6% Санта-Крус департаментіне, ал 2,5% Кочабамба департаментіне жатады. Қоғамдық лидерлерге Comite Pro Santa Cruz, жергілікті кооперативтер, сондай-ақ мал шаруашылығы және фермерлер сияқты бизнес ұйымдары қолдау көрсетіп тұр. Жақында Санта-Крус, Бени, Тариха және Пандода жаңа конституцияға қарсы ереуіл өтті. Жаңа конституцияны қабылдауға бағытталған тымырсық әрекеттер мәдени және философиялық дағдарысты тудырып, жағдайды шиеленістірді. Батыстағы Альтиплано аймағындағы MAS партиясы жаңа конституцияның негізі ретінде "түпкі халықтар кеңесін" құруды және жеке меншік құқығын шектеуді көздеседі, ал Санта-Крус батыс мәдениеті мен капитализміне үміт артады. Мәдени бөлініс мынада: Боливияның шығысындағы адамдар, "Камбастар" (Гуарани тілінде "достар" деген мағынаны білдіреді), негізінен еуропалық және бірнеше жергілікті тайпалардың (ең ірісі Гуарани) араласуынан туған метиздер, ал батыс Альтиплано аймағында аз ғана ақ элита мен тарихи түрде қысымға ұшыраған кечуа және аймара халқы басым. Қазіргі автономия қозғалысының алғашқы белгілері 2005 жылы автономия талабымен өткен шеруде жүздеген мың адам қатысқан кезде байқалды. Бұл департамент префекттерін сайлауға мүмкіндік беретін заңнамаға өзгеріс енгізуге әкелді. Тағы бір шиеленіс тудырған мәселе – халықтың үнемі жүріп жатқан көші-қоны және Санта-Крус тарапынан Боливия Конгресінде осы өзгерістерді ескеретін пропорционалды өкілдік талабы болды. Санта-Крусқа халық санының өсуіне сәйкес орын беріліп, ал таулы аймақтарға халық саны азайғанмен орындарын сақтап қалуға келісім жасалды. Солшыл зиялылар Вальтер Чавес пен Альваро Гарсия Линера (Боливияның бұрынғы вице-президенті және MAS партиясының мүшесі) жарияланған мақаласында автономияның Санта-Крус аймағының тарихи талабы екенін, қазіргі кезде ол өте оңшыл және популистік сезімдермен толы екенін айтты. Олар Санта-Крус автономиясын "еркін нарық, шетелдік инвестициялар, расизм және т.б." сияқты құндылықтармен байланыстырып, "заманауи", "ақ" Санта-Крус элитасын Боливияның батыс аймағындағы қысқа бойлы, қара терілі және капитализмге қарсы аймара және кечуа халқына қарсы қойды.
Құбыр желісінің бағыты туралы дау
Бұл дау 2002 жылдың басында президент Хорхе Кирога әкімшілігі көршілес Чили арқылы Тынық мұхитына ең тікелей жол – Мехильонес портына дейін құбыр салуды ұсынған кезде туындады. Дегенмен, Боливияда Чилиге деген қарсылық терең тамырланған, себебі Боливия Тынық мұхитының жағалауын Чилиге Тынық мұхиты соғысында (1879–1884) жоғалтқан. Боливиялықтар чилилік нұсқаға қарсы науқан жүргізе бастады, оның орнына құбыр желісі солтүстікке қарай Перудің Ило порты арқылы салынуы керек деп талап етті, бұл Мехильонес портына қарағанда 260 км қашықтықта орналасқан газ кен орындарынан, немесе тіпті алдымен Боливияда өнеркәсіптік дамыту жүргізілуі керек деді. Чилиліктердің бағалауынша, Мехильонес нұсқасы 600 миллион долларға арзанға түсер еді. Алайда, Перу бұл айырмашылық 300 миллион доллардан аспайды деп мәлімдеді. Боливиялықтардың пікірінше, перулік нұсқа құбыр желісі өтетін Боливияның солтүстік аймағының экономикасына да пайда әкелер еді. Чилилік құбыр желісін қолдаушылар АҚШ қаржыгерлері Боливияда өңдеу кешендерін салуға құлшынбайтынын айтты. Осы уақытта Перу үкіметі аумақтық және экономикалық интеграцияны ынталандыруға мүдделі болғандықтан, Боливияға Ило порты арқылы газ экспорттау үшін 99 жылға арнайы экономикалық аймақ, еркін өту құқығы және 10 км² аумақты, ішінде портты қоса, Боливияның толық басқаруына беруге келісім білдірді. Президент Хорхе Кирога 2002 жылдың шілдесінде қызметтен кету алдында шешімді кейінге шегерді және бұл өте даулы мәселені ізбасарына қалдырды. Ол 2007 жылғы президент сайлауында қайта сайлану мүмкіндігін қауіпке ұшыратуды қаламады делінген. 2002 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Гонсало Санчес де Лозада Мехильонес нұсқасын артық көретінін білдірді, бірақ ешқандай "ресми" шешім қабылдамады. Газ соғысы салдарынан ол 2003 жылдың қазан айында отставкаға кетті.
Эль-Альтода әскери жағдай орнатылды .
2003 жылдың 12 қазанында үкімет Ел-Альто қаласында әскери жағдай режимін енгізді. Полиция 16 адамды атып өлтіріп, ондаған адамды жарақаттады. Полиция мен әскерлер танктер мен ірі калибрлі пулеметтерді пайдаланып, кедергіні бұзуға тырысқан мұнай цистерналарынан құралған керуенге шабуыл жасағаннан кейін осы жағдай орын алды. 13 қазанда Санчес де Лозада әкімшілігі газ жобасын «Боливия халқымен кеңескенге дейін» тоқтатты. Алайда, вице-президент Карлос Меса Эль-Альтода қолданылған «шамадан тыс күшті» (80 адам қаза тапты) деп атап, Санчес де Лозадаға қолдауын кері алды. Сонымен қатар, МИР партиясының экономикалық даму министрі Хорхе Торрес та отставкаға кетті. АҚШ Мемлекеттік департаменті 13 қазанда Санчес де Лозаданы қолдап, «Боливияның саяси лидерлері демократиялық және конституциялық тәртіпке қоғамдық қолдау білдірсін» деп мәлімдеме жасады. Халықаралық қауымдастық пен АҚШ конституциялық тәртіптің бұзылуына жол бермейді және демократиялық емес жолмен құрылған кез келген режимді қолдамайды. 18 қазанда Санчес де Лозаданың үкіметтік коалициясы «Жаңа Республика күштері» партиясы қолдауын кері тартып алғаннан кейін күйреп қалды. Ол отставкаға кетуге мәжбүр болды және оның орнына бұрынғы журналист болған вице-президент Карлос Меса тағайындалды. Шерулер мен жол тосқауылдары алынып тасталды. Меса президенттік өкілеттігі кезінде полиция немесе әскер күштерінен азаматтардың қаза табармайтынын уәделеді. Ол билікке келген кезеңдегі күрделі жағдайларға қарамастан, бұл уәдесін орындады. Президенттік лауазымға тағайындалғаннан кейін жасаған алғашқы қадамдарының бірі ретінде Меса газ мәселесі бойынша референдум өткізуге уәде берді және бірнеше үндістерді кабинеттік лауазымдарға тағайындады. 2004 жылдың 18 шілдесінде Меса газды мемлекеттік меншікке алу мәселесін референдумға ұсынды. 2005 жылдың 6 мамырында Боливия Конгресі шетелдік компаниялардың мұнай мен газды өндіруден түскен табысына салынатын салықты 18%-дан 32%-ға дейін көтеру туралы жаңа заңды қабылдады. Меса заңға қол қоймады немесе вето құқығын қолданбады, сондықтан заң бойынша Сенат төрағасы Хормандо Вака Диез оған 17 мамырда қол қоюға міндетті болды. Көптеген наразылар бұл заңның жеткіліксіз екенін сезініп, газ және мұнай өнеркәсібін толық мемлекеттік меншікке алуды талап етті.
2005 жылғы көмірсутектер туралы заң
2005 жылдың 6 мамырында Боливия Конгресі көптен күткен Көмірсутектер заңын мақұлдады. 17 мамырда Меса тағы да даулы заңға қол қоюдан немесе вето қоюдан бас тартты, осылайша Конституция бойынша Сенат Президенті Хормандо Вака Диеске бұл шараны қол қоюға және күшке енгізуге конституциялық міндет жүктеді. Жаңа заң барлық көмірсутектер мен табиғи ресурстардың заңды меншігін мемлекетке қайтарды, роялтилерді 18 пайыз деңгейінде сақтап, салықтарды 16 пайыздан 32 пайызға дейін арттырды. Ол ресурстарды коммерцияландыруды мемлекеттік бақылауға берді және жыл сайынғы аудиттермен мемлекеттік бақылауды қамтамасыз етті. Сондай-ақ, компаниялар газ кен орындары орналасқан жерлерде тұратын халықтармен кеңесуге міндеттелді. Заңға сәйкес, шетелдік фирмалар қол қойған 76 келісімшарт 180 күн ішінде қайта қаралуы керек. Наразылар жаңа заң шетелдік корпорациялардың табиғи ресурстарды пайдалануынан қорғау үшін жеткіліксіз екенін айтып, Боливияда газды және оны өңдеу процесін толық мемлекеттендіруді талап етті. Келісімшарттарды қайта келісудің белгісіздігіне байланысты шетелдік фирмалар газ секторына инвестиция салуды дерлік тоқтатты. 2005 жылдың екінші жартысында шетелдік инвестициялар тоқтап қалды. 2001 жылғы бағаны реттеуден кейін Аргентинада байқалғандай, дизель отыны, сұйытылған газға деген тапшылық күшейді және табиғи газға деген тапшылық байқала бастады. Мамыр-маусымдағы әлеуметтік толқулар ішкі нарыққа көмірсутек өнімдерін, әсіресе батыс аймағына сұйытылған газ бен табиғи газды жеткізуге әсер етті. Бразилия газ экспортын қысқартудың ықтимал салдарынан сақтану үшін Энергетика және Тау-кен министрі басқаратын төтенше жағдай жоспарын іске қосты. Жеткізілім ешқашан тоқталмаса да, Боливиядағы әлеуметтік толқулар жеткізілім қауіпсіздігіне кепілдік беруге болмайды деген күшті сезімді тудырды. Кездейсоқ әлеуметтік акциялар, әсіресе клапандарды жабу акциялары, жеткізілімнің үздіксіздігіне әсер етуді жалғастырды.