Кіріспе

Стендальдың романы. «Парма монастыры» – француз жазушысы Стендальдың 1839 жылы жарық көрген романы. Наполеон дәуіріндегі және одан кейінгі итальян ақсұлуының тарихын баяндайды. Бұл роман Балзак, Толстой, Андре Жид, Лампедуза, Генри Джеймс және Эрнест Хемингуэй сияқты жазушылардың құрметіне ие болды. Ол Алессандро Фарнезедің еркелікке берілген жастық шағы туралы нақты емес итальяндық әңгімеден шабыттанды. Роман опера, кино және теледидарға бейімделген. Атауы романның соңғы бетінде ғана еске алынатын және сюжетте маңызды рөл атқара алмайтын Картузиан монастырына сілтеме жасайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Пармалық Чартерхаус 1798 жылы туғаннан бастап Фабрис дель Донгоның өмірін және оның өлімін суреттейді. Фабрис балалық шағын Комо көліндегі отбасының сарайында өткізеді, ал романның көп бөлігі ойдан шығарылған Пармада өтеді (екеуі де қазіргі Италияда орналасқан). Кітап француз әскерінің Миланға шабуыл жасауымен және Австриямен одақтас Ломбардия аймағының оянуымен басталады. Фабрис француздықтарға қарсы және оларды қолдайтын интригалар мен одақтардың арасында өседі. Әкесі, маркиз, өзін Вена тыңшысы деп әзілдеп есептейді. Фабрис француз лейтенантынан туған болуы мүмкін деген ой айтылады. Романның басында Фабрис 1815 жылдың наурыз айында Францияға оралған Наполеонға қосылуға тырысады («Жүз күн»). Он жеті жастағы Фабрис идеалистік, наив және француз тілін нашар біледі. Бірақ ол тоқтамайды, Комо көліндегі үйінен жалған құжаттармен солтүстікке сапарға шығады. Францияда ол ақшасын және жылқысын тез жоғалтады. Оны тыңшы деп тұтқынға алады, бірақ түрме бастығының әйелінің көмегімен, оған деген сезімі оянғаннан кейін, француз гусарының киімін киіп қашып құтылады. Француз сарбазының рөлін ойнауға құштарлығынан, ол Ватерлоо шайқасының даласына шығады. Стендаль, Наполеон жорықтарының ардагері (1812 жылы Мәскеуден шегінуден аман қалғандардың бірі), бұл атақты шайқасты хаостық оқиға деп сипаттайды: әскерлер бір бағыттан екінші бағытқа жүгіріп, оқтар айналасындағы егістіктерді шарлайды. Фабрис фельдмаршал Нейдің күзетшілеріне қосылады, кездейсоқ өзінің әкесі болуы мүмкін адамды кездестіреді (оның жылқысын алып қояды), полкімен қашқанда бір прус аттысын атып өлтіреді және аяғына ауыр жарақат алып аман қалады (шегініп келе жатқан француз аттысының қолынан). Ол жараланған, ақшасы қалмаған күйде отбасына оралады және «Мен шынымен шайқаста болдым ба?» деп ойлайды. Ағасының жала жапқаннан кейін Фабрис қашуға мәжбүр болады. Романның соңында оның әрекеттері оны Наполеонның ең батыл капитандығына немесе полковнигіне теңеуге жетелейді. Роман енді оның және әпкесі Джинаның (әкесінің қарындасы) өміріне назар аударады. Джина Парма премьер-министрі граф Москамен танысып, дос болады. Граф Моска Джинаға елшілік қызметімен ұзақ уақытқа кетіп жатқан бай герцог Сансеверинаға үйленуді ұсынады, осылайша олар заманауи әлеуметтік ережелерді сақтай отырып, граф Москамен ғашықтар бола алады. Джина: «Сіз ұсынып отырғаныңыз мүлдем әдепсіз екенін түсінесіз бе?» дейді. Бірақ ол келіседі, және бірнеше айдан кейін Джина Парманың шағын аристократиялық элитасындағы жаңа беделді тұлғаға айналады. Джина (қазір герцогиня Сансеверина) Франциядан оралғаннан бері немере інісіне деген жылы сезімдерін сақтайды. Наполеонға қосылу заңсыз болғандықтан, ол граф Москамен бірге жас жігіттің жағдайын жақсартуды жоспарлайды. Граф Москаның жоспары бойынша Фабрис Неапольдегі семинарияда білім алады, бітіргеннен кейін Пармаға келіп, діни иерархияда жоғары лауазымға жетеді, содан кейін қазіргі лауазымдағы қартайғандықтан архиепископ болады. Фабристің дінге деген қызығушылығының болмауы (немесе бойдақ болуы) бұл жоспарға кедерес келтірмейді. Фабрис келісіп, Неапольге кетеді. Кітапта Джина мен граф Моска Парма князінің (Ранус Эрнест IV) сарайында қалай өмір сүріп, жұмыс істейтіні егжей-тегжейлі сипатталған. Солтүстік Италияда ондаған жылдар бойы дипломат болып жұмыс істеген Стендаль сарайдың жанды және қызықты суретін береді, бірақ оның сипаттағандарының бәрі толыққанды ойдан шығарылған, өйткені роман кезінде Парма Парма герцогинясы Мари Луизаның билігінде болды. (Мари Луиза Наполеонның екінші әйелі болды.) Неапольдегі теологиялық білім алған жылдарында, жергілікті әйелдермен көптеген қарым-қатынастарда болғаннан кейін, Фабрис Пармаға оралады. Фабрис ешқашан ғашық бола алмайтынынан қорқады, бірақ Джинаға деген романтикалық сезімдері оянғанда таңғалады; баяндаушы олар туралы ештеңе айтпаса да, Джина да осы сезімдерді бөліседі. Фабрис актрисамен араласады, оның менеджері/жары Фабриске ренжіп, оны өлтіруге тырысады. Нәтижесінде Фабрис оны өлтіріп, соттан қашып, Болоньяға қашып кетеді. Фабрис қайтадан Пармаға жасырын оралып, тартымды сопрано Фаустамен қарым-қатынас орнатуға тырысады, бірақ сот оны кісі өлтіргені үшін кінәлі деп табады. Фабрис өлімге кесілуі мүмкін деген хабар Джинаны князьге өтініш жасауға итермелейді, егер оны босатпаса Парманы тастап кететінін айтады. Князь Джинаның қадір-қасиеті мен тәуелсіздігіне наразы болғанымен, оның кеткенінен сарайының көңілсіз болып қалуынан және оның өкіметі туралы жаман айтатынынан қорқады. Ол Фабристі босатуға келіседі және оны босату туралы қағазға қол қоюға келіседі. Бірақ граф, дипломатиялық шешімді іздеу үшін, маңызды сөздерді жіберді: «Бұл әділетсіз процедура енді жалғаспайды». Ертесі күні князь Фабристі он екі жылға түрмеге жабу үшін, босату туралы қағазға дейінгі күнді көрсетіп, бұйрыққа қол қояды. Келесі тоғыз ай бойы Джина Фабристі босатуға тырысады және түрмедегі оған хабар жіберуге асығыс түрде құрылған семафор желісін пайдаланады. Князь Фабристің өлімге кесілетіні туралы қауесет таратып, Джинаға қысым көрсетуге тырысады. Фабрис өзінің қаупіне немқұрайлы және түрме терезесінен көріп тұрған түрме бастығының қызы Клелияға ғашық болғандықтан бақытты. Олар ғашық болады, және ол оған кітаптан жыртылған қағаздарға жазылған әріптер арқылы хабарласуға көндіреді. Фабрис Джинаның қашу жоспарларына қарсы тұрады. Бірақ Джина оны көндіреді және Клелия оған үш ұзын арқанды жеткізеді. Фабрис қашудан кейін Клелиямен кездесе ала ма деген алаңдаушылыққа толы. Бірақ Клелия, әкесіне лауданум бергеніне өкініп, оны у ретінде қарастырғандықтан, Фабристі ешқашан көрмейтініне және әкесінің бұйрығын орындайтынына уәде береді. Джина Парма князін өлтіру жоспарын іске асырады. Бұл жоспарды Джинаға өшпес сезіммен ғашық поэзияшы/бандит/кісі өлтіруші Ферранте орындайды. Граф Моска Пармада қалады, князь өлгеннен кейін (оны Ферранте улаған деген күдік туады) ол жергілікті революционерлердің бүліктерін басып, князьдың ұлын таққа отырғызады. Жаңа князь (жасы 21-де) Джинаға ғашық болады. Прокурордың айыптамалары бүлікке қатысты шындықты жақындатқанда, Джина князьды құжаттарды өртеуге көндіреді. Фабристі Викарлық генерал ретінде тағайындауға бейім граф Моска Джина мен Фабристі Фабрис ерікті түрде тазалану үшін оралуын көндіреді. Фабрис қалалық түрмеге емес, Фаризе мұнарасына ерікті түрде оралады, Клелияға жақын болу үшін. Өшпенділікпен генерал Конти Фабристі улауға тырысады, бірақ Клелия оны уланған тамақтан тоқтатып қояды. Джина Фабристің ауыстырылуын сұрап, князьге жүгінеді, ол оны Джинаға берілуі шартымен келіседі. Джина мәжбүрлі түрде келіседі. Үш айдан кейін князь Джинаға үйленуді ұсынады, бірақ ол бас тартады. Джина оның физикалық талаптарына бағынады және бірден кетеді. Джина қайта оралмайды, граф Москаға үйленеді. Клелия бай...

Аудармалар

Ең танымал ағылшын тіліндегі аудармасы – К.К. Скотт Монкриффтің "Парма хартиясы" (Бони және Ливеррайт, 1925), ол итальяндық кейіпкерлердің француз аттарын итальян тіліндегі баламаларымен аударған. Осылайша Фабрис Фабрицио болады. Маргарет Молдонның аудармасында (Оксфорд университетінің баспасы, 1997) француз аттары сақталған, ал Ричард Ховардтың аудармасында (Modern Library, 1999) итальян аттары қолданылған. "Нью-Йорк Таймс" газетінің Дэниел Мендельсон айтуынша, бұл "басты кейіпкерлерді білетін итальяндардан естіген француздың айтуынша, біз естіп отырған оқиғаның маңызды повестволық тұжырымын жасырады. Бұл итальяндықтар туралы кітап, бірақ француз көзімен көрілген". Толстой Стендальдың Ватерлоо шайқасын бейнелеуінен күшті әсер алды, бұл оның "Соғыс және бейбітшілік" романының орталық бөлігін құрады. Андре Жид оны барлық француз романдарының ең ұлысы деп сипаттады, ал Генри Джеймс оны "біздегі он ең жақсы романның қатарында" деп бағалады.

Бейімделулер

1939 жылы Парижде Арман Лунель либретто жазған және Анри Соге музыкасын жазған операның тұңғыш көрсетілісі өтті. Роман 1948 жылы Кристиан Жаке режиссерлігінде түсірілді, онда Фабрисио рөлін Герар Филлипе, Джина Сансеверина рөлін Мария Касарес, ал Клелия Конти рөлін Рене Форе сомдады. Бернардо Бертолуччи 1964 жылғы "Прима делла революция" (Революция алдында) фильмінің негізі осы роман екенін айтты. 1981 жылы роман итальяндық-француздық-неміс бірлестігімен түсірілген Мауро Болоньини режиссерлік еткен "La Certosa di Parma" (1982) телесериалына айналды. 2012 жылы Cinzia Th. Торрини режиссерлік еткен итальяндық-француздық бірлескен "La Certosa di Parma" (2012) телесериалы жарық көрді.