Кіріспе

Шропширдегі ауыл, Англия. Коалбрукдейл – Темір қапасының (Ironbridge Gorge) ішінде орналасқан және Англияның Шропшир графтығындағы Телфорд және Врекн ауданына қарасты, темір кенін балқыту тарихында маңызды орынға ие елді мекен. Ол Горж азаматтық округінің құрамында. Дәл осы жерде Абрахам Дарби алғаш рет оңай өндірілетін "коксті көмірді" пайдаланып темір кенін балқытқан. Көмір аңғардың беткейінен ашық карьерлерден алынды. Ол қарапайым көмірге қарағанда аз қоспалы болғандықтан, өндірілген темірдің сапасы жоғары болды. Бұл жаңалық, елдің басқа аймақтарында жүріп жатқан көптеген өнеркәсіптік дамулармен бірге, Ұлыбританияның индустриялануының маңызды факторына айналды, бұл кейіннен Өнеркәсіптік революция деп аталды. Бүгінде Коалбрукдейлде Бирмингем университеті мен Ironbridge Gorge Museum Trust серіктестігімен құрылған Ironbridge Institute орналасқан, ол мұра саласындағы жоғары білім беру және кәсіби даму курстарын ұсынады.

Абрахам Дарбидің алдында

Монастырлар таратылғанға дейін Мадли және оған жақын орналасқан Кішкентай Венлок Муч Венлок аббаттығына қарасты болды. Аббаттық таратылған кезде "Калдеброк ұстаханасы" деп аталатын шойын қорыту ошағы болған. 1572 жыл шамасында осы жерге Джон Брук ие болды, ол өз жерінде көмір өндіруді ірі көлемде дамытты. Оның ұлы, сэр Базиль Брук, маңызды өнеркәсіпші болды және басқа жерлердегі темір зауыттарына инвестиция жасады. Ол Коалбрукдейлде де темір зауыты болған болуы мүмкін, бірақ нақты дәлелдер жоқ. Ол шамамен 1615 жылы болат жасаудың цементация процесіне патент алуға да мүдделі болды. 1619 жылы патенттен басқаруға мәжбүр болғанымен, ол Азамат соғысы кезінде мүлкі тәркіленгенге дейін темір және болат өндірісін жалғастырды, бірақ зауыттар жұмыс істеуін тоқтатпады. 1651 жылы жер Бруктың мұрагерлері үшін (немесе мүмкін басқарушысы ретінде) жалға берілді, ал темір зауытының кеңсесіндегі Фрэнсис Вулф және оның ұлы осы жерде жұмыс істеді. Сақталған ескі балқыту пешінің ішінде 1638 жыл деп жазылған, бірақ мұрағаттағы суретте 1658 жыл деп көрсетілген темірден жасалған қасқа бар. Коалбрукдейлде қандай темір зауыттары болды және олар қандай уақыттан бастап жұмыс істеді, әлі де белгісіз. 1688 жылға қарай темір зауытын Лоренс Веллингтон басқарды, бірақ бірнеше жылдан кейін пешті Шадрак Фокс иеленді. Ол 1696 жылы жалға алу шартын жаңарып, Ұлы балқыту және Табақ балқыту ошағын Веллингтонға жалға берді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Шадрак Фокс темірді минералды көмірмен балқытқан, бірақ бұл мәселе әлі де даулы. Фокс, темір құюшы болған, өйткені ол Тоғыз жылдық соғыс кезінде қару-жарақ басқармасына дөңгелек оқтар мен граната қабықтарын жеткізген. Бірақ 1703 жылдың сәуірінен кешіктірмей пеш жарылып қалды. 1709 жылы Үлкен Абрахам Дарби келгенге дейін ол бұзық күйде қалды. Дегенмен, балқыту ошақтары жұмыс істеуін жалғастырды. 1712 жылға дейін (мүмкін 1706 жылы) мыс зауыты салынды, бірақ ол 1714 жылы жабылды.

Өнеркәсіптік революция

1709 жылы бірінші Абрахам Дарби Коалбрукдейл пешін қайта жаңартып, ақырында кокс отынына көшті. Оның бизнесі – темір құю. Дарби 1714 жылы кәсіпорынды жалға алу мерзімін жаңартты, Джон Чемберлен және Томас Бейлистермен серіктестік құрды. Олар 1715 жылы екінші пеш салды, содан кейін Уэльстегі Дольгун, Дольгелоу маңында, және 1718 жылы Чеширдегі Вейл Рояль пешін иеленді. Алайда, Дарби 1717 жылы Медли Кортта ерте қайтыс болды, – сол жылы ол Коалбрукдейлдегі отбасының келешек ұрпақтарының үйіне айналған Дейл Энд үйін салуды бастады. Оның әйелі Мэри де одан көп ұзамай қайтыс болды. Мэри қайтыс болғанға дейін серіктестік таратылды, Бейлистер Вейл Рояльді иеленді. Мэри қайтыс болғаннан кейін Бейлистер капиталын қайтаруда қиындыққа тап болды. Кәсіпорын содан кейін Бристольдік квакер Томас Голдни II және Ричард Форд (сонымен қатар квакер) басқаратын компанияға өтті. Дарбидің ұлы, кіші Абрахам Дарби, жетілген кезде көмекші менеджер болып жұмысқа орналасты. Компанияның негізгі қызметі – құйма темір тауарын өндіру. Бұл құю жұмысына қажетті балқытылған темір биік пештерден ғана емес, сонымен қатар ауа пештерінде, реверберациялық пештің бір түрінде, қоз темірді қайта балқыту арқылы да өндірілді. Компания осы кезеңде бу машинасы цилиндрлерін де жеткізіп тұрды. 1720 жылдан бастап компания Коалбрукдейлде қорыту цехын іске қосты, бірақ ол тиімді болмады. Шамамен 1754 жылы кокспен өндірілген қоз темірді көмірлі пештерде темір тақта жасауға арналған тәжірибелер қайтадан жүргізілді. Бұл сәтті аяқталды және серіктестер Хорсхей мен Кетлиде жаңа пештер салуға алып келді. Бұл кокспен темір өндірісінің үлкен өсуінің бастамасы болды. 1767 жылы компания теміржолға арналған алғашқы құйма темір рельстерін өндіре бастады. 1778 жылы Абрахам Дарби III Коалпорт фарфорын жасады. 1802 жылы Коалбрукдейл компаниясы Ричард Треветик үшін теміржол локомотивін жасады, бірақ оның туралы көп мәлімет жоқ, соның ішінде ол іске қосылды ма, жоқ па. Компанияның жұмыскерінің локомотивке қатысқан апатта қаза болуы компанияны оны қазіргі теміржолында іске қоспауға итермеледі. Бүгінгі күнге дейін оның туралы бар мәліметтер Лондонның Ғылым мұражайында сақталған суреттен және Треветик досы Дэвис Гиддиге жазған хатынан алынған. Жобаға қайтару түтін қазандығына енген бір көлденең цилиндр кірді. Бір жағындағы дөңгелектерді тісті дөңгелектер арқылы қозғалтқыш дөңгелегі қозғалтты, ал осьтер тікелей қазанға орнатылды, рама болған жоқ. Суретте көрсетілгендей, локомотив 3 фут рельс ені бар пластиналы жолмен жүрді. Бұл Оңтүстік Уэльстегі Пенидарренда Треветик алғашқы локомотивін сынағанға дейін екі жыл бұрын болды. Мысалы, Лондонның Хайд-паркінің қақпалары осы жерде салынды. Басқа мысалдарға Уэльстің Монмут қаласындағы Сент-Джонс шіркеуінің Коалбрукдейл верандасы және Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласындағы Паукок фонтаны жатады. Биік пештер, мүмкін 1820 жылдардың басында жабылды, бірақ құю цехтары қолданыста болды. Коалбрукдейл компаниясы Light Castings Limited деп аталатын темір құю компанияларының одағының бір бөлігі болды. 1929 жылы ол Allied Ironfounders Limited компаниясымен біріктірілді. Бұл компания өз кезегінде Glynwed компаниясының құрамына кірді, ол кейін Aga Foodservice болып өзгерді. Коалбрукдейл құю зауыты 2017 жылдың қараша айында жабылды. Коалбрукдейлдің бірнеше өнеркәсіптік мұра орындары жергілікті жол бойында орналасқан: Коалбрукдейл теміржол станциясы, квакерлер зираты, Дарби үйлері, шай қайнатқыштары және Ұлы Батыс теміржол виадугі.

Мұражай

Ескі биік пеш жабылып, жерленгеннен кейінгі ғасырда ол топыраққа көміліп қалды. Ол жерді тазалап, пешті бөлшектеу туралы ұсыныс болды, бірақ оның орнына оны қазып шығып, сақтап қалуға шешім қабылданды. 1959 жылы компанияның 250 жылдығын тойлау үшін шағын мұражай ашылды. Бұл Ironbridge Gorge мұражайлары деп аталатын ірі жобаның бір бөлігіне айналды. Оның Темір мұражайы 1838 жылы салынған Ұлы қоймада орналасқан, ал Ironbridge институты Ұзын қоймада орналасқан, олар екеуі ашық алаңның екі жағын құрайды. Оның тағы бір жағында Ескі биік пеш орналасқан, қазір ол ауа райынан қорғау үшін 1981 жылы салынған ғимараттың ішінде. Төртінші жағы – көмірді Ironbridge электр станциясына тасымалдайтын теміржол виадугі. Екі жолдың бірі Телфорд бу теміржолының Horsehay-ден оңтүстікке қарайғы кеңейтілісінің аясында қолданылуға тиіс. Мұражайдың археология бөлімі Coalbrookdale-дің ерте тарихын зерттеуді жалғастыруда және жақында Жоғарғы (бұрынғы Орта) Құйманың жанында 17 ғасырға жататын цементтеу пештерінің қалдықтарын қазып шығарды.

Ескі пеш

Ескі пеш бастапқыда қалыпты доменді пеш ретінде пайда болды, бірақ 1709 жылы кокске көшті. Ыбырайым Дарби I оны құмыралар, қазандар және басқа да тауарларды құю үшін пайдаланды. Оның немересі Абрахам Дарби III осында темірді балқытып, әлемдегі алғашқы темір көпір – Ironbridge-ді жасады. Пештің ішкі жағындағы тіреулерінде жазылған жазбалар бар. Ең жоғары жағында «Абрахам Дарби 1777» деп жазылған, бұл, әдетте, оның Ironbridge-ді құю үшін кеңейтілгенін көрсетеді. Төменгі тіреулердің біріндегі жазба 1638 жыл (қазіргі бояуы бойынша) немесе 1658 жыл (ескі фотода көрсетілгендей) болуы мүмкін екендігі белгісіз. Пештің ішкі пішіні сол кезеңге тән, ортасы дөңгелек, ал одан төменгі бөлігі тарылып, заряд темірдің балқыған, тар және ыстық ошағына түседі. Абрахам Дарби III пешті кеңейткенде, ол тек алдыңғы және сол жақ қабырғаларын кеңейтті, оң жақ қабырғасын кеңейтпеді, себебі бұл су доңғалағын жылжытуды қажет ететін. Сондықтан пештің аузы ортадан смещенген. Осыдан кейін темір көптеген клиенттер үшін үлкен көлемде өндіріле бастады. 1720 және 1730 жылдары оның негізгі өнімдері – құйма темірден жасалған қазандықтар, қазандар және басқа да тұрмыстық заттар болды. Сондай-ақ, ол бу машиналары үшін цилиндрлерді және басқа қорыту заводтары үшін шойынды құйды. 18 ғасырдың соңында кейде құрылымдық темір бұйымдар, соның ішінде Buildwas көпірі үшін де өндірілді. Бұл 1795 жылы салынды, Ironbridge-ден өзен бойымен 3,2 километр қашықтықта орналасқан. Технологияның жетістіктеріне байланысты, ол Ironbridge-ден 9 метрге енірек болғанына қарамастан, екі есе аз құйма темірді пайдаланды. Одан кейін, 1796 жылы Томас Телфорд жаңа жобаны бастады – Tern өзеніндегі Longdon су тас жолы. Ол Шрусбери каналын Tern өзені арқылы өткізіп, құйма темір бағаналармен қолдады. Чарльз Бедж әлемдегі алғашқы көп қабатты, темір қаңқалы диірменді жобалап, салған. Ол өртке төзімділігін арттыру үшін ағашсыз, тек кірпіш пен темірді пайдаланды. 19 ғасырда әсем темір бұйымдар жасау ерекше мамандыққа айналды.

Атақты тұрғындар

Абрахам Дарби II (1711–1763), темір өндіруші және оның әйелі Абиа Дарби (1716–1794), квакер уағызшысы. Абрахам Дарби III (1750–1794), темір өндіруші. Артур Чарльз Фокс Дэвис (1871–1928), жазушы және геральдика саласының сарапшысы.