Кіріспе

Боливардың Жаңа Гранаданы азат ету жорығындағы шешуші шайқас. Генерал Симон Боливардың басшылығымен бригадир генералдар Франсиско де Паула Сантандер және Хосе Антонио Анзоатеги жаңа гранадалықтар мен венесуэлалықтардан құралған біріккен патриот армиясын жетектеді. Олар екі сағаттың ішінде испан полковниктері Хосе Мария Баррейро мен Франсиско Хименес басқарған испандық роялистік әскерін жеңіп, екеуін де шайқаста тұтқынға алды. Роялистік армияның толықтай талқандалуы Санта-Федегі роялистік үкіметтің құлауына әкелді. Вице-король Хуан де Самано және басқа да үкімет шенеуніктері шайқас туралы жаңалық жеткеннен кейін дереу астанадан қашып кетті. Шайқас Боготадан 150 шақырым қашықтықтағы Анды тауларында, Каса-де-Теха деген жерде, Театинос өзені үстіндегі көпірге жақын және Самака, Мотавита және Туньяға қарайтын үш жолдың жанында болды. Бұл аймақ қазір Бояка департаментінің құрамына кіреді. Бүгінде шайқас болған жерде осы шайқасты еске түсіретін түрлі ескерткіштер мен мүсіндер орналасқан.

Кіріспе

Генерал Симон Боливардың патриоттық армиясы 1819 жылдың шілде айының басында Парамо де Писба арқылы Бояка аймағына Анд тауларының жотасын стратегиялық түрде кесіп өту арқылы испандықтарды таң қалдырды, бірақ жорық оның әскерін әлсіретті. Бұл қауіптің күшеюіне жол бермеу үшін, вице-король Хуан де Самано, Жаңа Гранададағы испандық күштердің командиріне – Коста-Фирме экспедициялық армиясының III дивизиясының командирі, артиллерия полковнигі Хосе Мария Баррейроға, Боливардың әскерін тоқтатып, жеңіске жеткізуді және оның Санта-Фе астанасына жетуіне кедергі келтіруді бұйырды. Осыдан екі күш 25 шілдеде Варгас батпағында шайқасты. Боливар 25 шілдеде Варгас батпағы шайқасында тарғыл жеңіске жеткеннен кейін, патриоттық армия шайқас алаңының жанында лагерь құрды, ал испандық күштер жақын маңдағы Пайпа қаласында орналасты. Екі әскердің де мақсаты – Санта-Фе астанасына жету болды, ол бар болғаны 400-дей испандық әскермен қорғалған еді. 3 тамызда, әлі де Пайпада тұрған испандықтар Боливардың күштерінің Пайпа маңында Чикамоча өзенін кесіп өткенін, содан кейін түнде шам жарығымен өзеннің арғы жағындағы бастапқы позицияларына шегінгенін көрді. Испандықтар Боливардың алдауына түспеді, өйткені ол түнгі қарсы жорықпен өзенді қайтадан кесіп өтіп, Тока жолы арқылы Тунья қаласына баруға арналған балама жолды таңдады. Бұл Боливарға испандық қарсыласынан озуға және Санта-Феге шабуылда көш бастауға мүмкіндік берді, бұл бұрынғы жағдайдың керісінше болды, енді Боливар Баррейроның астанаға жетуіне кедергі келтіруге тырысып жатқан еді. 4 тамызда сағат 9:00-де патриоттық армия Чивата ауылына жетіп, екі сағаттан кейін Тунья қаласына кіріп, оны басып алды. Қалада шағын гарнизон болғандықтан, қорғанысы әлсіз болды, ал губернатор Хуан Лено полковник Баррейроға вице-корольден сұраған жарақ-жабдық пен күшейтеді беру үшін Пайпаға қарай кетті. Қалада Боливар өз әскері үшін 600 мылтыққа қол жеткізе алды. Баррейро бұл туралы 5 тамызда біліп, әскерін оңтүстік-батысқа қарай жылдамдықпен аттандырды. Түске қарай ол губернатор Хуан Леномен кездесті, ол оған 12 000 патрон мен 3 артиллерия құралын (2 гаубица және 1 зеңбірек) берді, олар вице-король тарапынан жіберілген еді. Боливардың қаланы басып алғанын және оның астанамен байланыс жолының үзілгенін білгеннен кейін, ол әскеріне Туньяны айналып, қаланың солтүстік-батысындағы таулар арқылы түнде, жаңбырлы маусымда өткісіз деп саналатын жолдармен жүріп өтуді бұйырды, осылайша оны байқаудан аулақ болып, қайтадан көшбасшылықты алуға тырысты. Бұл жорық 6 тамызда таңғы сағат 1-де Комбита қаласынан басталды, содан кейін қатты жаңбырдың астында Мотавитаға қарай жүріп, сағат 11:30-да қалаға жетіп, армия түнгі лагерьге орналасты. Мотавита арқылы жүріп өту испандықтар үшін стратегиялық тұрғыдан дұрыс шешім болды, өйткені оның биіктігі жоғары болғандықтан Туньяны одан байқауға болады. Алайда Баррейроның қозғалысы байқалмай қалған жоқ, патриоттардың тыңшылары Боливарға олардың қозғалысы туралы хабарлады.

Шайқас

7 тамыз күні таңғы сағат 3:30-да Коста-Фирме экспедициялық армиясының III дивизиясы, артиллерия полковнигі Хосе Мария Баррейро басшылығымен, Мотавитадан Санта-Феге қарай жорығын жалғастыру үшін Самака жолын бастады. Мақсаты – Бояка көпіріне жақын орналасқан Каса-де-Техадағы Бас жолмен (Камино Реал) қосылу еді. Бояка көпірі – Театинос өзенін кесіп өтетін Санта-Фе Бас жолының маңызды бөлігі. Көпірге дейінгі қашықтық 25 км ғана, испандықтар осы қашықтықты 7 сағат 30 минутта, шақырымына 18 минуттық орташа жылдамдықпен жүріп өтті. Сол күні таңертең Боливар және оның штабы Тунья маңындағы Сан-Лазаро биіктіктерінен Баррейроның қозғалысын бақылап, генералдар Сантандер мен Анзоатегиге дереу Санта-Феке қарай Бас жолмен жолға шығып, Баррейроны қайда тапса, сонда жоюға бұйрық берді. Сағат 10:00-де генерал Сантандердің әскерлері Туньядан Каса-де-Техаға және Боготаға баратын жолға қарай жолға шықты. Осы уақыт ішінде Баррейро күштерін екіге бөліп, полковник Франсиско Хименестің басқаруындағы алғы шеп жасағын көпірді бақылай алатын Каса-де-Техаға жақын орналастырды. Испандықтар түскі асқа дейін Каса-де-Техаға жетіп, түскі ас ішті. Патриоттар да күштерін екіге бөліп алды: алғы шеп сағат 13:30-да Каса-де-Техаға жетті, ал артқы шеп бір жарым шақырым қалып, демалды. Сағат 14:00-ден сәл бұрын капитан Андрес Ибарра және оның әскері Каса-де-Теханы және испан армиясының алғы шебін байқады. Испандықтар да оларды байқады, екеуі де атысқа түсті. Испан армиясының алғы шебінің басшысы, полковник Франсиско Хименес, тек шағын бақылау күші деп ойлаған патриоттарды қууға және шабуылдауға бұйрық берді. 20 роялист патриоттардың соңынан қуып, бірақ олардың көп екенін түсінгеннен кейін қайтып келді. Осыны көрген генерал Сантандер, Бас жолмен келе жатқан патриоттардың қалған бөлігіне "Казадорес" батальонының командирі, подполковник Хоакин Париске Каса-де-Техадағы роялистерге шабуыл жасауға бұйрық берді. Испан алғы шебі өзенге кері шегініп, Театинос өзенінің үстіндегі стратегиялық көпірден өтіп, шабуылға дайындалды. Осы уақытта Сантандер басқаруындағы патриот армиясының толық алғы шебі Каса-де-Техаға жетті. Екі алғы шеп өзеннің қарама-қарсы жақтарында қалды, содан кейін Сантандер полковник Антонио Бехарға өзен бойымен бірнеше күш жіберіп, испан алғы шебіне артынан шабуыл жасау үшін кесіп өтуді бұйырды. Испан артқы шебі әлі де бірнеше шақырым қашықтықта болғандықтан, генерал Анзоатеги испан әскерінің алғы және артқы шебінің арасын кесуге бұйрық берді. Артқы шеп, саны аз болғандықтан, Каса-де-Техаға жақын кішкентай төбеге шегінді. Анзоатеги испан артқы шебіне қанаттан шабуыл жасауға бұйрық берді: Барселона және Бравос де Паэс батальондары оң жақтан шабуылдайтын, ал Британдық легион мен мылтық батальоны сол жақтан шабуылдайтын. Британдық легион – британдықтар мен ирландтықтардан құралған, Оңтүстік Америка елдерінің тәуелсіздігі үшін маңызды шайқастарда революциялық армияға көмектескен арнайы күштер жасағы. Өзеннен өте алмаған испандықтар Каса-де-Теха маңында жауынгерлік позиция алды: орталықта үш артиллерия құралын, 12 және 22 патша батальондарымен қоршап орналастырды, ал қанаттарында атқыштарды орналастырды. Артур Сэндс, мылтық батальонының командирі, роялистердің артиллериясына шабуыл жасады. Бұл шабуыл испандықтардың 3 артиллерия құралын қаруландыруын қиындатты (олар оларды жиналмаған күйінде тасымалдаған еді), олардың тек біреуін ғана жинап, 3 оқ атқаннан кейін, оны қолдаған шасси бұзылып, қолдануға жарамсыз болды. Саны жағынан кем болған испандықтар бағытсыз кері шегіне бастады. Сондықтан Боливар лансьерлерге роялистердің жаяу әскерінің орталығына шабуыл жасауға бұйрық берді, ал толық атты эскадрилья Самакаға қарай жолмен шайқастан қашып кетті. Екі патриот атты әскер эскадрильясының шабуылы испан әскерлерінің арасында үрей тудырды, олар шабуылға қарсы тұру үшін бағанаға жиналды, бірақ оларға штыкпен шабуыл жасау туралы бұйрық берілсе де, үрей мен шатасу салдарынан орындалмады. Баррейро және оның офицерлері әскерлерінің қашуын тоқтатуға тырысты, бірақ олар аттарынан түсіп, жаудың қолына оңай түсті. Осы уақытта Каса-де-Техадан 1,5 шақырым қашықтықта Бехардың патриот алғы шебі өзенді кесіп өтіп, роялистердің алғы шебіне жақындады. Оларға жеткеннен кейін алғы шеп күштері шайқасқа кірісті, ал Сантандер көпірден күшпен шабуыл жасады, штыктарды қолданып. Испандықтар қашып, көпірде өздерінің басшысы, полковник Хуан Тольраны қалдырды. Тұтқындарды жинау басталғанда, шайқас сағат 16:30-дан кейін аяқталды, ол 2 сағаттан астам уақытқа созылды. Патриоттар барлығы 66 адамды жоғалтты, оның ішінде 13 қаза тапты және 53 жараланды, ал Баррейроның III дивизиясы шайқас салдарынан толығымен жойылды, 100 қаза тапты, 150 жараланды және 1600 тұтқынға алынды.

Салдары

Соғыс алаңындағы ерліктері үшін Сантандер мен Анзоатеги екеуі де дивизиялық генерал шеніне көтерілді. Шайқастың соңында кем дегенде 1600 әскер және испан командирлерінің бірнешеуі, тіпті Баррейроның өзі де тұтқындалды. Тұтқындалған әскерлердің көп бөлігі венесуэлалықтар мен Жаңа Гранадалықтардан құралғандықтан, олар дереу Патриот армиясына қосылды, бұл армияның қатарын едәуір арттырып, Боливарға осы жаңа бөлімдерді шайқас алаңынан Жаңа Гранаданың әлі босатылмаған басқа аймақтарына жіберуге мүмкіндік берді.