Кіріспе

Шығыс Еуропаның ауылдық аймақтарындағы батпақ маусымы. Распутица (Lang ru; сөзбе-сөз "жаман жолдар маусымы") – Шығыс Еуропаның түрлі ауылдық жерлерінде болатын батпақ маусымы.

Этимология

Орыс тіліндегі "распутица" термині "путь" (put, [putʼ]) түбірінен шыққан, яғни "жол", "бағыт" немесе "саяхат" мағынасын береді; + "рас" (ras, [ras]) сөз алдынан, "айқайшылық" немесе "ұйғарым" дегенді білдіреді; + "иц" (its, [it͡s]) кішітеу суффиксі; + "а" ([a]) әйел есімнің соңғы буыны. Украина тіліндегі "бездоріжжя" термині көбінесе көктемге, кейде күзге қатысты қолданылады, яғни жаңбыр немесе еріген қар асфальтталмаған жолдарды, жолдарды, бағыттарды немесе нашар дренажталған жерлерді өтпес терең лайға айналдырған кезде. Швед тіліндегі "menföre" ("жаман жол") және фин тіліндегі "kelirikko" ("жолдардың бұзылуы" – әдеби мағынасы "ауа райының бұзылуы") да судың қайық жүзуге тым мұздақ, бірақ жаяу немесе көлікпен өтуге жеткіліксіз болған кезде қолданылады. Фин тілінің шығыс диалектілерінде "роспауто" деген орыс сөзі де бар, ол "распутица" сияқты қолданылады. Бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде бұл құбылыс жылдың екі мезгілінде – көктемде және күзде – кездеседі, сондай-ақ осы кезеңде жолдың толық дерлік өтпес жағдайларын, әсіресе қазан айындағы шектен тыс жаңбырлар мен наурыз айындағы мұздаған даланың еруін білдіреді.

Әсерлер

Беларусь, Ресей және Украинадағы осындай жағдайлар қара топырақтың жоғары ылғал сақтау қабілетімен байланысты, бірақ бұл тек аймақта кездесетін және суды сіңіретін чернозем ауданымен ғана шектелмейді. Белгілі бір аудандарда жолдардың жүктемесі шектеледі және уақытша жабылулар болады. Бұл құбылыс 20-шы ғасырдың басында елеулі кедергі келтірді, себебі бұрынғы Кеңес Одағындағы ауылдардың 40%-ы салынған жолдармен қамтамасыз етілмеген. Күзгі еру ауаның орташа тәуліктік температурасы +5°C-қа төмендегенде пайда болады, бұл ылғалдың булануын азайтады және топырақтың үстіңгі қабатын сумен қанықтыратын жаңбырлардың жиілігі артады. Канадада да «распутица» кезеңі бар, бірақ ол әр жерде немесе міндетті түрде күзде бола бермейді және оны «распутица» деп атамайды. Ресейдегі климаттың өзгеруі және Ресей Арктикасындағы жылы қыстар үлкен мәселе: «Распутица» бұрын 2-3 аптаға созылса, қазір екі айға дейін жалғасады.

Қарулы қақтығыс

Распутица маусымы соғыс уақытында қорғаныс артықшылығы ретінде жақсы белгілі. "Жолдың нашар болуы" сонымен қатар Красной шайқасында және одан кейін үлкен кедергі болды, себебі көптеген аттар, шаналар мен зеңбіректер қар мен сазға батып, француз әскері Ресейден шегінген кезде тасталып кетті. Распутица екі әскердің де жылдамдығын төмендетті, бірақ қорғаушы үшін тиімдірек болғандай көрінді. 1812 жылдың 29-30 маусымында (Ресей шекарасын кесіп, Вильнюс бағытында бес күннен кейін) "Маршал Муд" маңызды рөл атқарды, түні бойы Литвада қатты дауыл болды және ол бір күнге созылды. 15-18 мың жылқы жоғалып, Тракай маңындағы көбінесе батпақты жерлерде жасалған қарапайым жолдарда тізелеріне дейін батып кетті. "Гранде Арме" екі күн ішінде шаршау мен азық-түлік жетіспеуінен 50 мың сарбазды жоғалтты. "Генерал Муд" – 1916 жылдың желтоқсанында Ипр шайқасында Батыс майданында (кейде) қолданылатын лақап аты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше айға созылған сазды кезең, Шығыс майданындағы "Тайфун" операциясы барысында Германияның Кеңес Одағына шабуылын баяулатты және Мәскеудің неміс әскерлерінің оккупациясына түсуіне жол бермеуге көмектескен болуы мүмкін. Блитцкригтің кемшілігі сол болды, танктер жазда немесе қыста тиімді жұмыс істей алғанмен, көктем мен күзде, тиімді теміржол жүйесі толыққанды жұмыс істеген кезде, олардың тиімділігі төмендеді. Ресей Украинаға басып кірер алдында, кейбір сарапшылар лас маусымның логистикалық қиындықтарын көктемдегі кез келген ірі шабуылға кедергі ретінде атады. Ресей шекараны кесіп өткен кезде, оның көптеген жылдам әскерлік бөлімдері далаларда қалып қойды және негізгі жолдармен ғана қозғала алды, онда қарсылық және логистикалық мәселелер Киевке және басқа да қалаларға қарай жылжуды айтарлықтай баяулатты.