Шылым жаңбыр мен еріген қардың салдарынан жолдардың қиын кезеңі
Rasputitsa
Шығыс Еуропа ауылдық аймақтарындағы «Распутица» – жолдардың нашарлап, көлік қиындыққа тап болатын лайлы маусым. Украин, швед, фин тілдерінде де ұқсас атаулар бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Еуропаның ауылдық аймақтарындағы батпақ маусымы. Распутица (Lang ru; сөзбе-сөз "жаман жолдар маусымы") – Шығыс Еуропаның түрлі ауылдық жерлерінде болатын батпақ маусымы.
Mud season in rural Eastern Europe
Rasputitsa (from Lang ru ; literally "season of bad roads" is the mud season that occurs in various rural areas of Eastern Europe,
Этимология
Орыс тіліндегі "распутица" термині "путь" (put, [putʼ]) түбірінен шыққан, яғни "жол", "бағыт" немесе "саяхат" мағынасын береді; + "рас" (ras, [ras]) сөз алдынан, "айқайшылық" немесе "ұйғарым" дегенді білдіреді; + "иц" (its, [it͡s]) кішітеу суффиксі; + "а" ([a]) әйел есімнің соңғы буыны. Украина тіліндегі "бездоріжжя" термині көбінесе көктемге, кейде күзге қатысты қолданылады, яғни жаңбыр немесе еріген қар асфальтталмаған жолдарды, жолдарды, бағыттарды немесе нашар дренажталған жерлерді өтпес терең лайға айналдырған кезде. Швед тіліндегі "menföre" ("жаман жол") және фин тіліндегі "kelirikko" ("жолдардың бұзылуы" – әдеби мағынасы "ауа райының бұзылуы") да судың қайық жүзуге тым мұздақ, бірақ жаяу немесе көлікпен өтуге жеткіліксіз болған кезде қолданылады. Фин тілінің шығыс диалектілерінде "роспауто" деген орыс сөзі де бар, ол "распутица" сияқты қолданылады. Бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде бұл құбылыс жылдың екі мезгілінде – көктемде және күзде – кездеседі, сондай-ақ осы кезеңде жолдың толық дерлік өтпес жағдайларын, әсіресе қазан айындағы шектен тыс жаңбырлар мен наурыз айындағы мұздаған даланың еруін білдіреді.
The Russian term rasputitsa is derived from the root: путь (put, [putʼ]), meaning "road" or "way" or "travel"; + рас (ras, [ras]), a word prefix meaning "discrepancy" or "divergence"; + иц ( its, [it͡s]), a diminutive suffix; + а ([a]), a feminine noun ending. The Ukrainian term бездоріжжя usually refers to spring, and occasionally to autumn, when rain and/or melting snow on unpaved roads, tracks, paths, or any poorly drained off road area turns the route into impassable deep mud. Swedish menföre "bad going" and Finnish kelirikko "broken state of roads" (lit. "weather break") also apply to when water is too iced over for boats but not strong enough to cross on foot or in other vehicles. Finnish eastern dialects also have the Russian loanword rospuutto , which has the same usage as rasputitsa. In countries of the former Soviet Union, the concept is applied to two periods during the year – spring and autumn – and also refers to impassable road conditions during such a period, specifically the heavy rains of October and the thaw of the frozen steppe in March.
Әсерлер
Беларусь, Ресей және Украинадағы осындай жағдайлар қара топырақтың жоғары ылғал сақтау қабілетімен байланысты, бірақ бұл тек аймақта кездесетін және суды сіңіретін чернозем ауданымен ғана шектелмейді. Белгілі бір аудандарда жолдардың жүктемесі шектеледі және уақытша жабылулар болады. Бұл құбылыс 20-шы ғасырдың басында елеулі кедергі келтірді, себебі бұрынғы Кеңес Одағындағы ауылдардың 40%-ы салынған жолдармен қамтамасыз етілмеген. Күзгі еру ауаның орташа тәуліктік температурасы +5°C-қа төмендегенде пайда болады, бұл ылғалдың булануын азайтады және топырақтың үстіңгі қабатын сумен қанықтыратын жаңбырлардың жиілігі артады. Канадада да «распутица» кезеңі бар, бірақ ол әр жерде немесе міндетті түрде күзде бола бермейді және оны «распутица» деп атамайды. Ресейдегі климаттың өзгеруі және Ресей Арктикасындағы жылы қыстар үлкен мәселе: «Распутица» бұрын 2-3 аптаға созылса, қазір екі айға дейін жалғасады.
These conditions in Belarus, Russia, and Ukraine are caused by high moisture storage capacity of black clay soils but not limited solely to the area of chernozem found in the region and works as a sponge. Roads are subject to weight limitations and closures during the period in certain districts. The phenomenon was a notable hindrance in the early 20th century, since 40% of rural villages in the erstwhile Soviet Union were not served by paved roads. Autumn thawing occurs when the average daily air temperature drops to +5°C, which reduces the evaporation of moisture, and the frequency of rains saturating the upper soil layer increases. In Canada there is definitely a rasputitsa period, though it does not occur everywhere or necessarily in the fall, and it is not considered a rasputitsa by name. Climate change in Russia and warmer winters in the Russian Arctic are a big disadvantage: Rasputitsa lasted previously for 2–3 weeks, and now it reaches two months.
Қарулы қақтығыс
Распутица маусымы соғыс уақытында қорғаныс артықшылығы ретінде жақсы белгілі. "Жолдың нашар болуы" сонымен қатар Красной шайқасында және одан кейін үлкен кедергі болды, себебі көптеген аттар, шаналар мен зеңбіректер қар мен сазға батып, француз әскері Ресейден шегінген кезде тасталып кетті. Распутица екі әскердің де жылдамдығын төмендетті, бірақ қорғаушы үшін тиімдірек болғандай көрінді. 1812 жылдың 29-30 маусымында (Ресей шекарасын кесіп, Вильнюс бағытында бес күннен кейін) "Маршал Муд" маңызды рөл атқарды, түні бойы Литвада қатты дауыл болды және ол бір күнге созылды. 15-18 мың жылқы жоғалып, Тракай маңындағы көбінесе батпақты жерлерде жасалған қарапайым жолдарда тізелеріне дейін батып кетті. "Гранде Арме" екі күн ішінде шаршау мен азық-түлік жетіспеуінен 50 мың сарбазды жоғалтты. "Генерал Муд" – 1916 жылдың желтоқсанында Ипр шайқасында Батыс майданында (кейде) қолданылатын лақап аты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше айға созылған сазды кезең, Шығыс майданындағы "Тайфун" операциясы барысында Германияның Кеңес Одағына шабуылын баяулатты және Мәскеудің неміс әскерлерінің оккупациясына түсуіне жол бермеуге көмектескен болуы мүмкін. Блитцкригтің кемшілігі сол болды, танктер жазда немесе қыста тиімді жұмыс істей алғанмен, көктем мен күзде, тиімді теміржол жүйесі толыққанды жұмыс істеген кезде, олардың тиімділігі төмендеді. Ресей Украинаға басып кірер алдында, кейбір сарапшылар лас маусымның логистикалық қиындықтарын көктемдегі кез келген ірі шабуылға кедергі ретінде атады. Ресей шекараны кесіп өткен кезде, оның көптеген жылдам әскерлік бөлімдері далаларда қалып қойды және негізгі жолдармен ғана қозғала алды, онда қарсылық және логистикалық мәселелер Киевке және басқа да қалаларға қарай жылжуды айтарлықтай баяулатты.
The rasputitsa seasons are well known as a defensive advantage in wartime. The 'season of bad roads' also proved to be a great hindrance in and after the Battle of Krasnoi, when many horses, carriages and cannon were stuck in the snow or mud and left behind during the French retreat from Russia. Rasputitsa reduced the mobility of both armies but it seemed to be more favorable to the defender. Already on 29/30 June 1812 (five days after crossing the Russian border on their march towards Vilna) "Marshal Mud" played a significant role, when a violent thunderstorm struck Lithuania during the night and continued for a day. Ca 15 or 18,000 horses were lost; they sank to their knees on the primitively constructed roads through mostly swampy areas near Trakai. The Grande Armée lost 50,000 men in two days due to fatigue and want. "General Mud" is a nickname (sometimes) used in the Western Front in the Battles of Ypres in December 1916. During World War II, the months long muddy period slowed the German advance into the Soviet Union during the Operation Typhoon on the Eastern Front, and may have helped save Moscow from falling under a German military occupation. The advent of Blitzkrieg had the disadvantage that while tanks could operate effectively in summer or in winter, they proved less useful in spring and autumn, when the functioning of an efficient railway system came into its own. Prior to the Russian invasion of Ukraine, some analysts identified the logistical challenges of the mud season as a likely hindrance to any large scale invasion in spring. When Russia crossed the border, many of its mobile units found themselves stranded in fields and limited to major roads, where resistance and logistical issues significantly slowed the advance toward Kyiv and elsewhere.