Эдмунд Руббра: Британдық композитор өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Британдық композитор (1901–1986)

Эдмунд Руббра (23 мамыр 1901 – 14 ақпан 1986) – британдық композитор. Ол солистер, камералық ансамбльдер мен толық хорлар мен оркестрлер үшін аспаптық және вокалдық шығармалар жазды. Ол 20 ғасырдың ортасында ең жоғары даңққа ие болды. Оның ең танымал шығармалары – оның он бір симфониясы. Көптеген адамдар он екі тонды музыка жазған кезеңде, ол осы стильде жазудан бас тартты және өзінің ерекше стилін жасады. Оның кейінгі туындылары бұрынғыларындай кеңінен танылмады, бірақ ол әріптестерінің құрметіне ие болды. Сондықтан, оның шығармалары бүгінде оның ертедегі танымалдылығына сәйкес болмаған деңгейде бағаланады. Ол инженер Артур Руббраның бауыры болды.

Ерте өмір

Ол 21 Арнольд жолы, Семилонг, Нортгемптон қаласында Чарльз Эдмунд Руббра болып дүниеге келді. Оның ата-анасы музыкаға деген құштарлығын қолдады, бірақ олар кәсіби музыканттар емес еді. Дегенмен, анасының әдемі даусы болды және ол шіркеу хорында ән шырқады, ал әкесі пианинода аздап, құлағымен ойнайтын. Руббраның өнерлі және сезімтал мінезі ерте жасынан-ақ көрінді. Ол үш немесе төрт жаста болғанда, бір қысқы таңертең оянды және жатын бөлмесіндегі жарыққа назар аударды; көлеңке болатын жерде жарық, ал жарық болатын жерде көлеңке болды. Әкесі бөлмеге кіргенде, Эдмунд оған неліктен бұлай болғанын сұрады. Әкесі түні бойы қар жауғанын, сондықтан күн сәулесі қардан шағылып, Эдмундтың бөлмесіне жоғарыдан емес, төменнен еніп, жарық пен көлеңке үлгісін өзгерткенін түсіндірді. Руббра үлкенге жеткенде, ол өзінің «топсы-турвидомы» деп атаған осы құбылыс оны жиі қысқа мелодиялық бөлімдерді қолдануға итермелегенін түсінді, олар бастапқы түрінде де, инверсияланғанда да жақсы дыбыстайды (яғни, егер бастапқы мелодия белгілі бір деңгейде көтерілсе, инверсияланған мелодия сол деңгейде төмендейді). Содан кейін ол осы екі мелодияны біріктіріп, бірақ оларды сәл ығыстырып қойды, сонда тыңдаушы әуеннің жоғары көтерілгенін естіп, содан кейін төмен қарайтын қайталамасын естиді. Руббраның бала кезіндегі тағы бір есте қаларлық оқиғасы, ол 9-10 жасында болған. Ол әкесімен бірге ыстық жазғы күні серуендеп жүрді. Олар қақпа маңында демалып, Нортгемптонға қарап тұрғанда, ол алыстан келген қоңыраулардың үнін естіді, «олардың музыкасы тыныш ауада тоқтап қалғандай сезілді», - деді ол. Ол сәттен соңғы сәттердің сиқырына берілді, айналасындағы пейзажға мән бермей, тек «айналасындағы барлық нәрседен оқшауланғандай сезілетін төмен қарай құйылатын дыбыстарды» ғана сезінді. Ол өзінің «текстураларындағы тұрақты фокустық нүктелер болып табылатын төменгі гаммаларды» осы тәжірибеге байланыстырады. Руббра жақсы беделге ие болған жергілікті әйелден пианино сабақтарын алды және пианино пернелері сарғайған пианинода ойнады. Бұл аспап Руббраның үйренген пианиносымен күрт контраст жасады, ол оның үйленген ағасы отбасына сыйлаған жаңа демонстрациялық тік пианино болды. Ағасы пианино және музыка дүкенінің иесі болды, ал болашақ сатып алушылар Руббраның үйіне келіп, ол Моцарттың до мажорлық сонатасын орындап, пианиноның сапасын көрсетті. Егер сатудан өтсе, Руббралар отбасына комиссия төленді және сатылған пианиноның орнына жаңа демонстрациялық пианино қойылды. 1912 жылы Руббра және оның отбасы Нортгемптонның Кингстхорп ауданындағы 1 Балфур жолына көшіп, төрт жылдан кейін әкесі сағаттар мен сағаттарды сату және жөндеумен айналысатын жеке бизнесін бастау үшін қайтадан көшті. Бұл үйде, дүкеннің үстінде, Эдмунд жұмысына арналған артқы бөлмеде болды, бірақ баспалдақ пианиноны көтеруге жеткілікті кең емес еді, сондықтан пианиноны сырттан кіргізу үшін оның бөлмесінің терезе жақтауын алып тастау қажет болды.

He was born Charles Edmund Rubbra at 21 Arnold Road, Semilong, Northampton. His parents encouraged him in his music, but they were not professional musicians, though his mother had a good voice and sang in the church choir, and his father played the piano a little, by ear. Rubbra's artistic and sensitive nature was apparent from early on. He remembered waking one winter's morning when he was about three or four years old, and noticing something different about the light in his bedroom; there was light where there was usually shadow, and vice versa. When his father came into the room, Edmund asked him why this was. His father explained that there had been a fall of snow during the night, and so the sunlight was reflecting off the snow and entering Edmund's bedroom from below, instead of above, thus reversing the patterns of light and shade. When Rubbra was much older he came to realise that this 'topsy turveydom', as he called it, had caused him to often use short pieces of melody which would sound good, both in their original form and when inverted (so that when the original melody goes up a certain amount, the inverted one goes down the same amount). He then set these two melodies together, but slightly offset from one another, so that the listener hears the melody going up, say, then an echo where it goes down instead. Another childhood memory which Rubbra identified as later affecting his music, took place when he was nine or ten. He was out walking with his father on a hot summer Sunday. As they rested by a gate, looking down at Northampton, he heard distant bells, 'whose music seemed suspended in the still air', as he put it. He was lost in the magic of the moment, losing all sense of the scenery round about him, just being aware of "downward drifting sounds that seemed isolated from everything else around". He traces the 'downward scales that constantly act as focal points in [his] textures' to this experience. Rubbra took piano lessons from a local woman with a good reputation and a piano with discoloured ivory keys. This instrument contrasted starkly with the piano on which Rubbra practised, which was a new demonstration upright piano, lent to his family by his uncle by marriage. This uncle owned a piano and music shop, and prospective buyers would come to Rubbra's house, where he would demonstrate the quality of the piano by playing Mozart's Sonata in C to them. If the sale went through, the Rubbra family was given commission, and a new demonstration piano took the place of the one sold. In 1912, Rubbra and his family moved a little more than quarter of a mile away to 1 Balfour Road, Kingsthorpe, Northampton, moving again four years later so that his father could start his own business selling and repairing clocks and watches. At this house, above the shop, Edmund had the back bedroom for his work, but the stairs were not wide enough to allow the piano to be brought up, so the window frame of his room had to be removed to get the piano in from outside.

Білім және мансап

Руббра мектепте оқып жүрген кезінде шығарма жаза бастады. Оның ұстаздарының бірі, Грант мырза, одан мектеп әнұранын жазуды сұрады. Ол конгрегациялық шіркеуге барып, жексенбілік мектепте фортепианода ойнағандықтан, әнұран үлгілерін жақсы білген. Руббра мектепте оқығанда жұмыс істеп, тапқан ақшасының бір бөлігін ата-анасына берді. Оған қытай миссионері Куанглин Паоның уағызы үлкен әсер етті. Ол уағызшыға арнап фортепиано шығармалары жинағын жазды. Бұл – өмір бойына Шығыс мәдениетіне деген қызығушылығының бастауы болды. Холст та Корольдік музыка колледжінде сабақ берді және Руббраға онда стипендияға үміттенуге кеңес берді. Ол оның кеңесін тыңдап, оқу орнына қабылданды. Колледждегі соңғы семестрінен бұрын Руббра күтпеген жерден Йоркширдегі алты апталық гастрольдік турға Қызмет көрсететін өнершілер лигасының театр труппасымен фортепианода ойнауға шақырылды, себебі олардың әдеттегі фортепианошысы ауырған еді. Ол соңғы семестрін өткізіп жіберсе де, бұл ұсынысты қабылдады. Тур оған театр музыкасын орындау және жазу тәжірибесін сыйлады, ол ешқашан өкінген жоқ және оның кейінгі драматикалық туындыларына пайдалы болды. 1920 жылдардың ортасында Руббра Диагилев балетінің бишілеріне фортепианода сүйемелдеп ақша тапты. Осы кезеңде ол Джеральд Финзибен жақын дос болып кетті. 1941 жылы Руббра әскерге шақырылды. 18 айдан кейін оған кеңседе жұмыс істеуге рұхсат берілді, себебі ол стенография және машинка теруді білген. Ол онда BBC оркестрінің контрабасшысының көмегімен шағын оркестр ұйымдастырды. Соғыс министрлігі одан әскерге классикалық камералық музыка ойнау үшін фортепиано триосын құруды сұрады. Руббра қуана келісті, трио – виолончельші Уильям Плетт, скрипкашы Джошуа Глейзер және өзі фортепианода – алты ай бойы камералық музыка репертуарын жинады. "Армияның классикалық музыка тобы" құрылды, кейін ол жеті адамға дейін ұлғайтылды. Бірде бір ынталы ойын-сауық офицері үлкен плакаттармен "Эд Руб және оның жеті адамнан тұратын тобы" деп жарнама жасап, көрермендерді көптеп тартуға болады деп ойлады. Олар Англия мен Шотландияны аралап, содан кейін Германияға өздерінің роялімен саяхаттады, оның аяқтары алынып тасталғандықтан, ол жүк көлігінің артындағы орындыққа айналды. Соғыстан кейін, 1947 жылдың 4 тамызында (Августин мерекесінде) Руббра рим католигіне айналды және осы құрметке арнап арнайы месса жазды. Осы уақытта Оксфорд университеті музыка факультетін құрып жатты. Олар Руббраны лекция оқуға шақырды. Көп ойланғаннан кейін ол бұл ұсынысты қабылдады. 1947 жылдан 1968 жылға дейін Руббра Музыка факультетінде лекция оқыды және Вустер колледжінің мүшесі болды. Армиялық трио көп жыл бойы кездесіп, клубтарда ойнап, радиода сөйледі, бірақ ақырында Руббра онымен айналысуға уақыты болмады. 1940 жылдары Руббраның беделінің жоғары екенін көрсететін факт – оның Sinfonia Concertante және "Таңғы күзет" әні 1948 жылғы Үш хор фестивалінде Эльгардың "Геронтий арманы", Кодалының "Мисса Бревис" және Воан Уильямстың "Жобы" сияқты туындылармен бірге орындалды. 1949 жылы Дурам университеті Руббраға құрметті докторлық диплом беруге ниеттенгенін естіген Воан Уильямс оған қысқа хат жазды: "Дурхам университеті өзіне сыйлаған құрмет туралы естігеніме қуаныштымын". Осы оқиғаға байланысты Бенджамин Бриттен оны бірлескен жұмысқа – Элизабеттік тақырыптағы вариациялар жинағына үлес қосуға шақырды. Ол бастапқыда келісті, бірақ кейіннен бас тартты, содан кейін Бриттен Артур Олдхэм мен Хамфри Сёрлден оның орнын толтуды сұрады. 1968 жылы Оксфордтан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Руббра жұмысын тоқтатпады, ол тек Гильдхолл музыка және драма мектебінде оқытуды жалғастырды, оның студенттері Майкл Гаррет және Кристофер Ганнинг болды. Ол шығарма жазуды да тоқтатқан жоқ. Шындығында, ол өмірінің соңына дейін осы қызметпен айналысты: 1985 жылдың наурыз айында, қайтыс болғанға дейін бір жылдай уақыт қалғанда, 12-ші симфониясын бастады, бірақ тек қысқа ноталардың бір беті (164-ші нөмірлі opus) аяқталды. Ол 1986 жылдың 14 ақпанында Джеррардс-Крост қаласында қайтыс болды. Рональд Стивенсон Руббраның шығармашылық стилін былай деп түйіндеді: "Бөлшектеу дәуірінде Руббра (тағы бірнеше композиторлармен бірге) біртұтас музыканың композиторы ретінде ерекшеленеді". Сэр Адриан Боулт Руббраның еңбегін жоғары бағалап, "ол ешқашан өзінің жасаған туындыларын насияттауға тырыспаған, бірақ ол үздік туындыларын жасауды жалғастырып келеді" деді.

Rubbra started composing while he was still at school. One of his masters, Mr. Grant, asked him to compose a school hymn. He would have been very familiar with hymn tunes, as he attended a Congregational church and played the piano for the Sunday School. He also worked as an errand boy whilst he was still at school, giving some of his earnings to his parents. Rubbra was deeply affected by a sermon he heard given by a Chinese Christian missionary, Kuanglin Pao. He was inspired to write Chinese Impressions – a set of piano pieces, which he dedicated to the preacher. This was the beginning of a lifelong interest in things eastern. Holst also taught at the Royal College of Music and advised Rubbra to apply for an open scholarship there. His advice was followed and the place was secured. Before Rubbra's last term at the college, he was unexpectedly invited to play the piano for the Arts League of Service Travelling Theatre on a six week tour of Yorkshire, since their usual pianist had been taken ill. He accepted this offer despite this meaning that he missed his last term. The tour provided him with invaluable experience in playing and composing theatre music, which he never regretted and which stood him in good stead for his later dramatic work. In the mid 1920s Rubbra used to earn money playing piano for dancers from the Diaghilev Ballet. At around this time he became firm friends with Gerald Finzi. In 1941, Rubbra was called up for army service. After 18 months he was given an office post, again because of his knowledge of shorthand and typing. While he was there, he ran a small orchestra assisted by a double bass player from the BBC orchestra. The War Office asked him to form a piano trio to play classical chamber music to the troops. Rubbra was happy to oblige, and the trio, with William Pleeth the cellist, Joshua Glazier violinist and himself on the piano took six months acquiring a repertoire of chamber music. "The Army Classical Music Group", was formed and later expanded to seven people. On one occasion an overzealous entertainment officer thought there would be a better audience by advertising with big posters for "Ed Rub & his seven piece Band". They travelled all over England and Scotland and then to Germany, with their own grand piano which, with its legs removed for transport, became a seat for them in the back of the transport lorry. After the war, on 4 August 1947 (the Feast of St Dominic), Rubbra became a Roman Catholic, writing a special mass in celebration. Also at this time, the University of Oxford was forming a faculty of music. They invited Rubbra to be a lecturer there. After much thought, he accepted the post. From 1947 to 1968 Rubbra was a lecturer at the Music Faculty and a Fellow of Worcester College, Oxford. The army trio kept meeting, playing at clubs and broadcasting, for a number of years, but eventually Rubbra was too busy to continue with it. It is a measure of the high esteem in which Rubbra was held in the 1940s, that his Sinfonia Concertante and his song Morning Watch were played alongside such works as Elgar's The Dream of Gerontius, Kodály's Missa Brevis and Vaughan Williams's Job, at the 1948 Three Choirs Festival. When Vaughan Williams heard that the University of Durham was going to confer an Honorary D. Mus on Rubbra in 1949, he wrote him a very short letter: "I am delighted to hear of the honour which Durham University is conferring on itself." In connection with the same occasion, he was invited by Benjamin Britten to contribute to a collaborative work, a set of Variations on an Elizabethan Theme. He initially accepted, but later withdrew; Britten then asked Arthur Oldham and Humphrey Searle to take his place. On Rubbra's retirement from Oxford, in 1968, he did not stop working; he merely took up more teaching at the Guildhall School of Music and Drama where his students included Michael Garrett and Christopher Gunning. Neither did he stop composing. Indeed, he kept up this activity right until the end of his life: he started a 12th Symphony in March 1985, less than a year before his death, but only one page of manuscript short score (bearing the opus number 164) was completed. He died in Gerrards Cross on 14 February 1986. Ronald Stevenson summed up the style of Rubbra's work rather succinctly when he wrote, "In an age of fragmentation, Rubbra stands (with a few others) as a composer of a music of oneness". Sir Adrian Boult commended Rubbra's work by saying that he "has never made any effort to popularize anything he has done, but he goes on creating masterpieces".

Жеке өмір

Руббра үш рет үйленген, алғаш рет 1925 жылы үй иесі Лилиан Дунканға. Бұл неке толыққанды болған жоқ, ал 1933 жылы Руббра француз скрипкашысы Антуанетта Чаплинге үйленді. Олар Италияда гастрольде болып, Парижде концерттер беріп, радиода сөйледі. Олардың екі ұлы болды: Франциск (1935–2012) және Бенедикт (1938 жылы туған, суретші), олардың некесі 1950 жылдардың соңына дейін сақталды. 1930 жылдары Руббра бейбітшілдік көзқараста болды және вегетариандық тамақтанды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әскерде болғанда, аштықтан қорқып вегетариандықтан бас тартты. Өмірінің ортасында шын ниетпен католик дініне келгенімен, ол шығыс философиясы мен мистикаға да қызығушылық танытып, буддизммен айналысты. 1975 жылы Руббра Колетт Ярдлиге үйленді, олардан Адриан есімді бір ұл туды (1974 жылы туған). Колетт Адриан туған кезде Руббраның көршісі Хьюго Ярдлиге үйленген еді.

Композициялар

Руббра өзінің шығармаларын қатаң ережелерге негіздемеді, ал бастапқы идеядан жұмыс істеп, композиция жасай келе музыканы ашуды ұнатты. Оның стилі музыкадағы аккордтардан гөрі әуендік желілерге көбірек мән береді, соның арқасында оның музыкасы әншілдік сезім тудырады. Бір мелодиялық идеядан бастап, музыканың одан өркендеуін қадағалау оған өте қызығушылық тудырды.

Симфониялар

Руббраның алғашқы симфониясы 1937 жылы ғана аяқталды. 2, 3 және 4-ші симфониялар тікелей бірінен соң бірі жазылды, ал төртіншісі 1942 жылдың наурыз айында аяқталды. Ол оларды «бір ойдың әртүрлі жақтары» деп сипаттады, себебі әрқайсысы алдыңғысына жауап ретінде жазылған. Оның бесінші симфониясы 1947 жылдың тамызында қолға алынды. Төртінші симфониядан бері жеткілікті уақыт өткендіктен, бұл жаңа симфония одан тәуелсіз болды. Гровер осы туындыны бұрынғы симфониялардан ерекшелейтін «материалдарды өңдеудегі үлкен икемділік нәтижесінде туған сергектік сезімін» байқайды. 1954 және 1957 жылдары 6-шы және 7-ші симфониялар жарық көрді. Руббраның соңғы төрт симфониясы тағы да жаңа көзқарасқа ие екенін көрсетеді. Ол өзі айтқандай: «Менің кейінгі музыкаларымда, негізгі тональность емес, белгілі бір музыкалық интервал құрылымды құруға негіз болады». Бұл симфониялар 1968-1979 жылдар аралығында жазылды. Олардың барлығы CD-де қолжетімді. Ричард Хикокс симфониялардың толық циклын Chandos Records лейблында жазды.

Вокальдық музыка

Руббраның хорлық шығармаларының көп бөлігі (59 шығарманың 42-сі) діни немесе философиялық мәтіндерге негізделген, бұл оның осы тақырыптарға деген қызығушылығымен байланысты. Оның алғашқы хорлық шығармасы – 1924 жылы жазылған Op. 3, ал соңғысы – 1984 жылы, өлімінен екі жыл бұрын жазылған Op. 164. Ол балалар хоры мен мадригалдар жазды, сондай-ақ массалар мен мотеттер шығарды, оның ішінде Маунди бейсенбісіне арналған жауаптарды өте драматизммен бейнелейтін Тоғыз Tenebrae Motets, Op. 72. 1948 жылы ол Рим католик дініне кіргенін атап өту үшін Missa Sancti Dominici, Op. 66 шығармасын жазды. Бұл атаудың себебі – ол 4 тамыздағы Әулие Доминик мерекесінде шіркеуге қабылданды. Оның Ля бемоль тонындағы Magnificat және Nunc Dimittis әуендері әлі де англикан соборларында және ірі шіркеулерде орындалады. Руббраның әндері көпке танымал емес, бірақ олар оның өмірінің барлық шығармашылық кезеңін қамтыды: Rosa Mundi, Op. 2, 1921 жылы жарық көрді, ал Fly Envious Time, Op. 148, 1974 жылы «Джеральд Финциге арналған естелік» деген жазумен аяқталды. Олардың жартысынан азы ғана пианиномен сүйемелдемеленеді, ал тек біреуі ғана сүйемелдемесіз. Қалғандарының сүйемелдеуінде скрипкалық квартет, скрипкалық оркестр немесе арфа қолданылады, тек «Патшайымға арналған ән» деп аталған үш ән толық оркестрлік сүйемелдемемен орындалады.

Жарияланымдар

Руббра өмірі бойы өзінің және басқа композиторлардың музыкасы туралы көптеген мақалалар жазды, олардың ішінде Джеральд Финци, Констант Ламберт, Джон Ирландия, Пол Хиндемит, Ральф Воан-Уильямс, Густав Холст, Бенджамин Бриттен, Иоганн Себастьян Бах, Александр Скрябин, Бела Барток және Дмитрий Шостакович есімдері бар. ХХ ғасырдың ортасында ол Англияда шығатын католик журналы "The Month" үшін "Граммофон жазбалары" атты мақалалар жазды. Сонымен қатар, ол BBC үшін бірнеше сөздік жазба да дайындады.