Кіріспе

Функционалдық асқазан-ішек жолдарының бұзылыстары (АІЖБ), сондай-ақ ішек-ми арақатынасының бұзылыстары деп те аталады, асқазан-ішек жолының әртүрлі бөліктеріне әсер ететін, висцеральды гиперсезімталдық және қозғалыс бұзылыстарын қамтитын бірнеше жеке идиопатиялық бұзылыстарды қамтиды.

Анықтама

Дельфи әдісін қолдану арқылы Рим қоры және оның директорлар кеңесі, ROME IV комитеттерінің төрағалары мен олардың орынбасарлары ішек-ми арақатынасының бұзылуларының қазіргі анықтамасын жасады. Бұл аурулар жиынтығы асқазан-ішек жолы симптомдарымен сипатталады, олардың себебі – кез келген факторлардың комбинациясы. Рим үйлестіру комитеті ұсынған Рим I, Рим II, Рим III және Рим IV ұсынған келісімді жіктеу жүйесі мен терминологиясы осылай қалыптасты. Қазіргі жіктемелер ересектерге, балаларға және нәрестелерге/кішкентай балаларға сәйкес келеді. Бұл факторлар FGID-дің симптомдар арқылы қалай көрініс беруіне және сонымен қатар клиникалық нәтижеге әсер етеді. Бұл факторлар өзара байланысты, ал оларға түсетін әсер екі жақты және өзара әрекеттесетін болып табылады.

Ерте өмірдегі факторлар

Ерте өмірдегі факторларға генетикалық факторлар, психофизиологиялық және әлеуметтік-мәдени факторлар, сондай-ақ қоршаған ортаның әсері жатады. Генетика – Бірнеше полиморфизмдер мен кандидат гендер функционалдық гастроинтестіналды бұзылыстар (FGID) дамуына ұштасуы мүмкін. Оларға альфа 2 адренергиялық және 5 HT рецепторлары; серотонин және норадреналин тасымалдаушылары (SERT, NET); қабыну маркерлері – интерлейкин (IL) 10, ісік некрозы факторы (TNF) альфа және TNF супер отбасысының 15-мүшесі (TNF SF15); жасуша ішіндегі сигналдық жүйе (G ақуыздары); иондық каналдар (SCN5A) кіреді. Дегенмен, FGID-тің пайда болуы үшін инфекция, ауру моделі және басқа да факторлар сияқты қосымша қоршаған ортаның әсері қажет. Психофизиологиялық факторлар осы гендердің экспрессиясына әсер етіп, FGID-ке байланысты симптомдардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Әлеуметтік-мәдени факторлар мен отбасылық қарым-қатынастар симптомдарды кейінірек баяулауға, FGID дамуына және денсаулық сақтауға ұмтылуға ықпал етеді. Ауырсынудың көрінісі мәдениеттерге қарай өзгереді, симптомдарды жоққа шығарудан бастап, оларды күшеп көрсетуге дейін. Қоршаған ортаның әсері – Бұрынғы зерттеулер қоршаған ортаның әсерінің FGID дамуымен байланысын көрсеткен. Мысалы, балалық шақта салмонелла инфекциясы ересек жастағы ішек синдромы (IBS) үшін тәуекел факторы болуы мүмкін.

Психоәлеуметтік факторлар

FGID және психоәлеуметтік факторлар арасында берік байланыс бар. Психоәлеуметтік факторлар ми-ішек осі арқылы асқазан-ішек жолының жұмысына әсер етеді, оның ішінде асқазан-ішек жолының қозғалғыштығы, сезімталдығы және кедергілік функциясы. Психоәлеуметтік факторлар сонымен қатар тәжірибе мен мінез-құлыққа, емдеуді таңдауға және клиникалық нәтижеге де ықпал етеді. Психологиялық стресс немесе стресске эмоционалдық реакция асқазан-ішек симптомдарын күшейтеді және FGID дамуына және оның сақталуына себеп болуы мүмкін. Әсіресе балалар мен жасөспірімдерде, алаңдаушылық пен депрессия FGID-мен байланысты соматикалық шағымдар ретінде көрініс беруі мүмкін, мысалы, жүрек ауруы, құсу және ішкі ауыру. Сол сияқты, FGID бар адамдардағы алаңдаушылық ауырсынудың күшін, жиілігін, ұзақтығын, созылмалылығын және қабілетсіздік әсерін күшейтеді. Бұл себебі психологиялық стресс ішектің шырышты қабығының кедергілік функциясына әсер ете алады, бактериялар мен бактериялық өнімдердің миграциясына мүмкіндік береді, соның салдарынан ауырсыну, диарея және басқа да асқазан-ішек симптомдары пайда болады. Керісінше, ми-ішек осі екі бағытты болғандықтан, асқазан-ішек қабынуы мен зақымдануы миға ауырсыну сигналдарын күшейтеді және психикалық жағдайдың нашарлауына, соның ішінде алаңдаушылық пен депрессия белгілеріне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, FGID бар балалар бұрынғыға қарағанда зорлық-зомбылыққа көбірек бейім. Осылайша, әлеуметтенуге әсер ететін стрестік жағдайлар (оның жоқтығы немесе жағымсыз тәжірибелер ретінде көрінеді) FGID-мен ауыратын науқастарда функционалдық бұзылыстарға әкелуі мүмкін. Отбасылық қарым-қатынастар жеке тұлғаның физикалық және психоәлеуметтік функциясына тигізетін әсері арқылы FGID дамуында рөл атқара алады. FGID дамуына ықпал ететін отбасылық факторларға баланың байланыс стилі, дұрыс емес ата-аналық мінез-құлық (ата-ананың бас тартуы және жаушылығы) және тіпті ата-ананың денсаулық жағдайы кіреді, себебі созылмалы аурулары бар ата-аналардың балалары соматизация, қауіпсіз емес байланыс және нашарлаған биопсихоәлеуметтік функцияны сезінеді. Осы факторлардың әрқайсысы стресс факторларының жинақталуына әкеледі, бұл соңында FGID дамуына соқтыруы мүмкін. Бұған қоса, FGID диагнозы қойылған мүшесі бар отбасылар отбасылық функциядағы қиындықтарға жиірек тап болады, оның ішінде отбасылық рөлдерге, қарым-қатынасқа, эмоционалдық қатысуға, ұйымдастыруға және үйлесімділікке қатысты мәселелерге келеді. Бұл қиындықтар аурудың табиғатына байланысты туындайды және FGID науқасының симптомдарын нашарлатады.

Физиологиясы

ФГИД физиологиясы қалыпты емес қозғалыс, висцеральды гиперсезімталдық, сондай-ақ иммундық жүйенің бұзылуымен, асқазан-ішек жолының кедергілік функциясымен және қабынушылық өзгерістермен сипатталады. Қалыпты емес қозғалыс Зерттеулер бұлшық еттердің жиырылуы мен тонусының өзгеруін, ішек-қарынның жұмысының орындалуын және транзитін FGID-дің көптеген асқазан-ішек симптомдарына ықпал етуі мүмкін екенін көрсетті, олар диарея, іш қату және құсуды қамтиды. Висцеральды гиперсезімталдық FGID кезінде көптеген функционалдық ЖЖ бұзылыстарында ауырсыну мен ЖЖ қозғалысы арасындағы байланыс нашар болады. Осы науқастардың көбінесе ішек балонының кеңеюімен (висцеральді гипералгезия) төменгі ауырсыну шегі болады, немесе олар қалыпты ішек функциясына дейін сезімталдығы артады; висцеральді гиперсезімталдық FGID-сы бар науқастарда күшейе алады. Иммундық реттеудің бұзылуы, қабыну және кедергілік функциясының бұзылуы Инфекциядан кейінгі IBS зерттеулері шырышты қабықтың өткізгіштігі, ішек флорасы және шырышты қабықтың иммундық функциясының өзгеруі сияқты факторлардың әсерін көрсетті, бұл нәтижесінде висцеральді гиперсезімталдыққа әкеледі. Бұл жағдайға себепші факторлар: генетика, психологиялық стресс және ішек қабықшасы мен миентериялық плекстегі рецепторлардың өзгерген сезімталдығы, бұл жағдайлар ішек қабықшасының иммундық дисфункциясы арқылы мүмкін болады. Микробиом Бактериялар мен микробиоманың жалпы денсаулық пен аурудағы рөліне көбірек көңіл бөлінуде. Ми-ішек өсінде рөл атқаратын микроорганизмдер тобының бар екендігі дәлелденген. Зерттеулер IBS науқастарының асқазан-ішек жолының бактериялық құрамы сау адамдардан ерекшеленетінін көрсетті (мысалы, Firmicutes саны көбейіп, Bacteroidetes және Bifidobacteria саны азайды). Тамақ және диета Тамақ түрлері мен диета FGID-дің пайда болуына және олардың ішек микробиотасымен байланысына әсер етеді. Зерттеулер диетадағы белгілі бір өзгерістер (мысалы, аз мөлшерде ФОДМАП – ферментацияланатын олиго-, ди-, моносахаридтер мен полиолдар, немесе кейбір науқастарда глютенді шектеу) FGID симптомдарын азайтуға көмектеседі. Алайда, барлық адамдарға ұсынылатын бір диета жоқ.

Ми мен ішек осі

Ми-ішек осі – психоәлеуметтік факторлар асқазан-ішек жолына (АІЖ) әсер ететін және керісінше болатын екі бағытты механизм. Атап айтқанда, мидың эмоциялық және когнитивтік орталықтары АІЖ қызметіне және иммундық жасушалардың функциясына әсер етеді, ал ішектегі микроорганизмдер көңіл-күйді, танымдық қабілеттерді және психикалық денсаулықты реттейді. Бұл екі жүйе бірнеше механизмдер арқылы өзара әрекеттеседі. Орталық нерв жүйесі мен ішекке бағытталған жүйкелік тораптар арасында тікелей физикалық байланыс бар. Сонымен қатар, нейротрансмиттерлер ой-сана, сезім және ауырсынуды бақылауға қатысты сигналдарды мидан АІЖ-ға жібереді. Ми-ішек осі сезімталдық, қозғалыс, эндокриндік, вегетативтік, иммундық және қабыну реакцияларын реттей отырып, бүкіл организмге әсер етеді. Функционалдық асқазан-ішек жолының бұзылыстары (ФАІЖБ) аясында, алаңдаушылық, депрессия және тіпті аутизм сияқты психикалық аурулар АІЖ дисфункциясымен тығыз байланысты. Керісінше, функционалдық АІЖ аурулары бірнеше коморбидтік психикалық аурулармен байланысты. Әрбір терапия адамның ойлау үлгісі мен мінез-құлқын өзгертуге, сондай-ақ өзіне сенімділігін арттыруға бағытталған, бұл барлығы денсаулықты жақсартуға бірлесіп жұмыс істейді. Когнитивтік-мінездік терапия – ойлау адамның сезімдері мен мінез-құлқына әсер етеді деген теорияға негізделген емдеу. Сондықтан, ойлау процесіндегі өзгерістер іс-әрекетке және қабылдауға оң немесе теріс әсер етуі мүмкін. ФАІЖБ тұрғысынан қарағанда, теріс ойлау үлгісі іштің ауырсынуы, дискомфорт және жалпы жайсыздық сияқты теріс физикалық сезімдермен байланысты болуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, науқастың ойлау үлгісін қайта жаттықтыру осы симптомдарды жеңілдетіп, өмір сапасын жақсарта алады. ФАІЖБ ауруы бар науқастарда КМТ тиімді емдеу болып табылады; бір зерттеуде қатысушылардың 87,5% емдеуден кейін толыққандай ауыртпалықсыз екені анықталды. Гипнотерапия – ФАІЖБ симптомдарын азайтудың тағы бір әдісі, ол адамдарға денедегі жайсыз сезімдерді қалай өзгертуге үйретеді. Ішекке бағытталған гипнотерапия аурудың стандартты емдеуімен салыстырғанда симптомдарды жақсартуда тиімдірек. Ырықыл ішек синдромы (ИІС) және функционалдық іш ауруы (ФИА) бар науқастарда гипнотерапия ауырсынудың қарқындылығы мен жиілігін азайтады. BART арқылы ұсынылатын нақты уақыт режиміндегі визуалды кері байланыс науқасқа терапияның нәтижесін көруге мүмкіндік береді, осылайша науқас аурудың физиологиялық компоненттерін бақылай алады. Бұл науқасқа дене мен жан арасындағы байланысты күшейтуге және симптомдарды басқаруды және өмір сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. BART науқасқа алаңдаушылық пен ауырсынудың оң кері байланыс циклін бұзуға көмектеседі, осылайша аурудың күшеюін азайтады.

Фармацевтикалық емдеу

Антидепрессанттар FGID-лерді емдеудің мүмкін болатын жолы ретінде жан-жақты зерттелді. Трициклді антидепрессанттар (ТСА), селективті серотонинді кері қабылдау ингибиторлары (ССИИ) және селективті норадреналинді кері қабылдау ингибиторлары (СНИИ) FGID-лердің кейбір симптомдарын емдеуде ең үміт беретін нәтижелерді көрсетеді. ТСА, әсіресе амитриптилин, FGID-лердің жиі кездесетін симптомдары, мысалы, ауырсыну және нашар өмір сүру сапасы зерттелгенде жақсы нәтижелерді көрсетеді. СНИИ де ауырсынды басады.

Зерттеу

FGID-тің себептері, диагнозы және емдеу жолдары зерттелген. Дәм тағамы, микробиом, генетика, нейромыскулярлық функция және иммундық жауап – бәрі бір-бірімен байланысты.