Мақта иіру және мата тоқу фабрикалары

Мақта фабрикалары: мақтадан ип немесе мата өндіру, өнеркәсіп революциясы, бу машиналары, Манчестер қаласының дамуы. Тарихы мен маңызын біліңіз!

25 мин оқу

100%

Дереккөз: Cotton mill — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Мақтадан жіп немесе мата өндіретін ғимарат – мақта фабрикасы. Мақта фабрикасы – мақтадан жіп немесе мата өндіруге арналған, өнеркәсіптік революция кезінде фабрика жүйесінің дамуында маңызды рөл атқарған, тоқыма немесе тоқу машиналарын қамтитын ғимарат. Алғашқы фабрикалардың кейбіреулері жануарлардың күшімен жұмыс істесе де, көпшілігі жылдам ағысы бар өзендер мен ағындардың жанындағы ауылдық жерлерде орналасқан және қуат алу үшін су доңғалақтарын пайдаланған. 1781 жылдан бастап Боултон мен Уотттың жасаған тиімді бу машиналарының пайда болуы ірі, бумен жұмыс істейтін фабрикалардың өсуіне әкелді, бұл оларды Манчестер сияқты қалалық диірмен қалаларында шоғырландыруға мүмкіндік берді. 1802 жылы Манчестер мен көршілес Салфордта 50-ден астам фабрика болды. Ертедегі фабрикаларда иіру процесін механикаландыру машина құралы өнеркәсібінің дамуына ықпал етіп, ірі мақта фабрикаларын салуға жағдай жасады. Фабрикаларды салу үшін акционерлік қоғамдар құрылды, ал Манчестердегі мақта биржасының сауда алаңдары кең сауда қаласын құрды. Фабрикалар жұмыс орындарын жасады, негізінен ауылдық жерлерден жұмыскерлерді тартты және қалалық халқының санын арттырды. Олар қыздар мен әйелдерге табыс табуға мүмкіндік берді. Фабрикаларда бала еңбегі пайдаланылды, ал фабрика жүйесі ұйымдасқан еңбекке әкелді. Жағдайдың нашарлығы туралы мәлімдемелер жарияланды және Англияда оларды реттеу үшін фабрикалық заңдар қабылданды. Бастапқыда Ланкаширде пайда болған мақта фабрикалары Жаңа Англияда, кейіннен Американың оңтүстік штаттарында көшірілді. 20-шы ғасырда Солтүстік-Батыс Англия АҚШ-қа, содан кейін Жапонияға және одан кейін Қытайға басымдығын жоғалтты.

Тарих

XVI ғасырдың ортасында Манчестер жүн өндірісінің маңызды орталығы болған, ал Ли және Манчестердің оңтүстігіне қарай Мерси мен Ирвелл су жолы арқылы импортталған зығыр мен шикі мақта қолданылған.

Негізгі өнертабыстар

Өнеркәсіптік революция кезінде мақта өндірісі үй шаруашылығынан механикаландырылған өндіріске өтті, бұл жаңалықтар мен технологияның жетістіктерінің арқасында мүмкін болды. 1733 жылы Джон Кейдің ұшатын челнок тасымалының ойлап табуымен тоқу процесі алғашқы болып механикаландырылды. Джеймс Харгривс шамамен 1764 жылы қолмен басқарылатын иіру станогын (spinning jenny) жасады, ол иіру процесін жылдамдатты. Пол мен Борнның роликті иіру принципі 1769 жылы патенттелген Ричард Аркрайттың иіру станогы мен су фреймінің негізі болды. Сэмюэл Кромптон 1779 жылы жасаған иіру тізгінінде (spinning mule) иіру станогы мен су фреймінің принциптерін біріктірді, бірақ су энергиясы 1792 жылға дейін қолданылмады. Аркрайттың патені 1783 жылы аяқталғаннан кейін көптеген фабрикалар салынды және 1788 жылға қарай Ұлыбританияда шамамен 210 фабрика болды. Мақта фабрикаларының дамуы олардың ішіндегі машиналардың дамуымен байланысты болды. 1774 жылы Манчестерде мақта өндірісінде үй жүйесі бойынша 30 000 адам жұмыс істеді. Қолмен тоқу 19 ғасырдың ортасына дейін сақталды, бірақ су энергиясын, содан кейін Ланкашир көмір кенінен алынған отынмен жұмыс істейтін бу энергиясын пайдаланатын фабрикаларда мақта иіру 1800 жылға дейін дами бастады.

Пол-Уайт диірмендері

Бірінші мақта фабрикалары 1740 жылдары Льюис Пол мен Джон Уайт ойлап тапқан роликті иіру машиналарын орналастыру үшін салынды. Бұл машиналар мақтаны "адам қолының араласуынсыз", механикалық түрде иіруге мүмкіндік берген алғашқы құралдар еді. Олар адам емес бір энергия көзімен қоздырылды, бұл үлкен машиналарды пайдалануға және өндірісті ұйымдастырылған фабрикаларда шоғырландыруға жағдай жасады. 1738 жылы патенттелгеннен кейінгі он жылдық ішінде Пол мен Уайт машиналарын орналастыру үшін төрт фабрика ашылды: 1741 жылы Бирмингемдегі қысқа ғұмырлы, жануарлармен жұмыс істейтін Жоғарғы Приор мақта фабрикасы; Нортгемптондағы Марвел фабрикасы 1742 жылдан 1764 жылға дейін жұмыс істеді және су доңғалағымен жұмыс істейтін алғашқы фабрика болды; Леоминстердегі Пинсли фабрикасы шамамен 1744 жылы ашылды және 1754 жылы өртенгенге дейін жұмыс істеді; және 1744 жылы Самюэль Тушеттің Бирмингемде салған екінші фабрикасы, оның туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол жеткілікті табысқа ие болды, содан кейін Тушет Нортгемптондағы фабриканы жалға алуға тырысты. Пол мен Уайттың фабрикалары бірнеше онжылдық бойы мақта иірді, бірақ аса табысты болмады, кейіннен пайда болған мақта фабрикаларының алғабасы болды.

Арк-райт типті диірмендер

1769 жылы Ричард Аркрайт сумен жұмыс істейтін иіру машинасына патент алды. Оның технологиясы Льюис Пол, Джон Уайатт, Джеймс Харгривс және Томас Хайздікіне ұқсас болғанымен, Аркрайттың ұйымдастыру қабілеті, іскерлік шеберлігі және амбициясы мақта фабрикасын табысты бизнес-модель және фабрика жүйесінің революциялық үлгісі ретінде орнатып берді. Аркрайттың 1768 жылы Ноттингемдегі жылқымен қуатталатын алғашқы диірмені Пол мен Уайаттың алғашқы Бирмингем диірменіне ұқсас болды, бірақ 1772 жылы ол төрт қабатқа дейін кеңейіп, 300 жұмысшыны жұмысқа алды. 1771 жылы, Ноттингем диірмені әлі тәжірибелік сатыда болғанда, Аркрайт және оның серіктестері Дербиширдегі Кромфорд диірменінде жұмыс істей бастады, ол «фабрика жүйесі тарихындағы маңызды бетбұрысқа» айналды. Ол Нортгемптондағы Пол-Уайатт диірменімен сумен жұмыс істейтін көптеген жағынан ұқсас болды, бірақ басқа масштабта салынды, Джон Ломбаның Дербидегі Ескі Жібек диірмені мен Мэтью Болтонның Бирмингемдегі Сохо зауытының ықпалында болды. Бес қабаттан тұратын тас қорап ретінде салынған, биік, ұзын және тар, әр жағында терезелер қатары және ішкі кеңістіктердің үлкен, біркелкі бөліктері бар, ол 19 ғасырдың соңына дейін мақта фабрикалары мен ағылшын өнеркәсіптік сәулеті үшін негізгі архитектуралық үлгі болды. Аркрайт өзінің диірмендері үшін үлкен, жоғары тәртіпті жұмыс күшін жинады, несиелерді және жабдықтауды басқарды, сондай-ақ өнімдері үшін жаппай тұтыну нарығын дамытты. 1782 жылы оның жылдық табысы 40 000 фунттан асты, ал 1784 жылы ол тағы 10 диірмен ашты. Ол өзінің технологиясын басқа кәсіпкерлерге лицензиялады және 1782 жылы «Дерби, Лестер, Ноттингем, Вустершир, Стаффордшир, Йоркшир, Гертфордшир және Ланкаширдің әртүрлі округтерінде тұратын көптеген кәсіпкерлер» оның машиналарын қолданып жатқанын мақтан тұтты. 1788 жылы ел бойынша 143 Аркрайт типті диірмен болды. Алғашқы диірмендер жеңіл конструкциялы, ені шамамен 9 фут (3 метр) және төмен биіктікте болды, төбе биіктігі 6–8 футқа жететін. Диірмендер су доңғалақтарымен қуатталды және күн жарығымен жарықтандырылды. Диірмендерді диірменшілер, құрылысшылар және темір қорытушылар жасады. 18 ғасырдың соңына қарай Ұлыбританияда 900-ге жуық мақта фабрикасы болды, олардың шамамен 300-і 300-ден 400-ге дейін жұмысшыны жұмысқа алған үлкен Аркрайт типті фабрикалар еді, ал қалғандары, дженнилерді немесе қашырларды қолданатын кішігірім диірмендер, қолмен немесе жылқымен қуатталды және 10-ға жуық жұмысшыны жұмысқа алды.

Richard Arkwright obtained a patent for his water frame spinning machinery in 1769. Although its technology was similar to that of Lewis Paul, John Wyatt, James Hargreaves and Thomas Highs, Arkwright's powers of organisation, business acumen and ambition established the cotton mill as a successful business model and revolutionary example of the factory system. Arkwright's first mill – powered by horses in Nottingham in 1768 – was similar to Paul and Wyatt's first Birmingham mill although by 1772 it had expanded to four storeys and employed 300 workers. In 1771, while the Nottingham mill was at an experimental stage, Arkwright and his partners started work on Cromford Mill in Derbyshire, which "was to prove a major turning point in the history of the factory system". It resembled the Paul Wyatt water powered mill at Northampton in many respects, but was built on a different scale, influenced by John Lombe's Old Silk Mill in Derby and Matthew Boulton's Soho Manufactory in Birmingham. Constructed as a five storey masonry box; high, long and narrow, with ranges of windows along each side and large relatively unbroken internal spaces, it provided the basic architectural prototype that was followed by cotton mills and English industrial architecture through to the end of the 19th century. Arkwright recruited large, highly disciplined workforces for his mills, managed credit and supplies and cultivated mass consumer markets for his products. By 1782 his annual profits exceeded £40,000, and by 1784 he had opened 10 more mills. He licensed his technology to other entrepreneurs and in 1782 boasted that his machinery was being used by "numbers of adventurers residing in the different counties of Derby, Leicester, Nottingham, Worcester, Stafford, York, Hertford and Lancashire" and by 1788 there were 143 Arkwright type mills nationwide. The early mills were of light construction, narrow – about 9 feet (3 m) wide – and low in height, with ceiling heights of only 6–8 ft. The mills were powered by water wheels and lit by daylight. Mills were made by millwrights, builders and iron founders. By the end of the 18th century there were about 900 cotton mills in Britain, of which approximately 300 were large Arkwright type factories employing 300 to 400 workers, the rest, smaller mills using jennies or mules, were hand or horse driven and employed as few as 10 workers.

Ертедегі бу диірмендері

1780 жылға дейін ірі диірмендерді қозғау үшін тек су қуаты ғана қолданылды, бірақ олар тұрақты су ағынына тәуелді болды және ауылдық жерлерде салынғандықтан, үлкен диірмен иелері үшін еңбек күшін тарту, материалдарды тасымалдау және қалалық саудагерлерге қол жеткізу мәселелері тудыратын. 1712 жылы Томас Ньюкомен атмосфералық машинасының ойлап табылуынан бері бу машиналары суды сору үшін пайдаланылып келді және 1780 жылы Дербиширдегі Вирксворт қаласындағы Аркрайттың Харлем диірменінде орнатылған машинадан бастап, мақта диірмендерінің су дөңгелектеріне су жеткізу үшін қолданыла бастады. 1781 жылы Джеймс Уотт "диірмендердің немесе басқа машиналардың дөңгелектерін қозғалтуға" арналған алғашқы айналмалы бу машинасына патент алды. Бу машинасымен қамтамасыз етілген қуаттың тегіс болуына қатысты алаңдаушылықтар сақталды, себебі жіптің сапасы қуат берудің тұрақтылығына байланысты болды. 1785 жылы ғана, Нотингемге жақын орналасқан Робинсон диірменіндегі Папплвикте бу машинасы мақта диірменін тікелей қозғау үшін сәтті қолданылды. Болтон мен Уотттың машиналары қалалық жерлерде диірмендер салуға мүмкіндік берді және Манчестер экономикасын өзгертіп, оның маңыздылығын бұрынғы отандық жүйеге негізделген өнеркәсіптік тоқыма және тоқу орталығы ретінде жаңартты. Су қуаты ауылдық диірмендерді қозғау үшін қолданыла берді, бірақ бумен жұмыс істейтін диірмендер қалаларда, өзендер мен каналдардың жанында салынды, олар бу машинасы үшін сумен қамтамасыз етті. Рочдейл каналының жанындағы Анкотстағы Мюррей диірмендері 40 ат күшіне ие Болтон мен Уотттың сәулелі машиналарын пайдаланды. Кейбіреулері кәсіпкерлерге жалдауға орын беретін "бөлме және қуат" диірмендері ретінде салынды. Диірмендер көбінесе "L" немесе "U" пішіндес, тар және көп қабатты болды. Машиналық бөлім, қойма және кеңсе диірменнің ішінде орналасқан, бірақ баспалдақ мұнаралары сыртта болды. Терезелер шаршы пішіндес және кейінгі диірмендерге қарағанда кішкентай болды. Қабырғалары әшекейсіз, жалпақ кірпіштен салынған. Кейде өртке төзімді конструкциялар қолданылды. Диірмендер қоймалардан әр қабатта сыртқы көтергіш арқалықтары бар есіктермен ерекшеленеді. Қазірге дейін тек үлкен диірмендер ғана сақталған. Бұл кезеңдегі диірмендердің ұзындығы 25-ден 68 метрге, ені 11,5-тен 14 метрге жетеді. Олар сегіз қабатқа дейін биік болуы мүмкін және жертөлелері мен шатырлары болды. Жоғарғы қабаттарда қабаттардың биіктігі 3,3-тен 2,75 метрге дейін өзгерді. Қазандар вагонды типтес болды, түтіндер шаршы немесе тіктөртбұрышты, диірменге бекітілген және кейде баспалдақ бағанасының бөлігі болды. Бу машиналары әдетте төмен қысымды, бір цилиндрлі конденсациялық сәулелі машиналар болды. 1835 жылы орташа қуаты 48 ат күшіне тең болды. Қуаттылық тік білік арқылы көлденең біліктерге бұрыштық берілістермен берілді. Кейінгі диірмендерде газ шамдары қолданылды, газ орында өндірілді. 250-ден 350 дейін шпіндльдері бар қаптар мүмкіндігінше көп жарық алу үшін көлденең орналастырылды.

Before 1780, only water power was available to drive large mills, but they were dependent on a constant flow of water and built in rural locations, causing problems of labour supply, transportation of materials and access to urban merchants for large mill owners. Steam engines had been used to pump water since the invention of the atmospheric engine by Thomas Newcomen in 1712 and, starting with the engine installed at Arkwright's Haarlem Mill in Wirksworth, Derbyshire in 1780, were used to supplement the supply of water to the water wheels of cotton mills. In 1781 James Watt registered a patent for the first rotative steam engine designed to "give motion to the wheels of mills or other machines". Concerns remained over the smoothness of the power supplied by a steam engine to cotton mills, where the regularity of the yarn produced was dependent on the regularity of the power supply, and it was not until 1785 at Papplewick, in Robinson's Mill near Nottingham that a steam engine was successfully used to drive a cotton mill directly. Boulton and Watt's engines enabled mills to be built in urban contexts and transformed the economy of Manchester, whose importance had previously been as a centre of pre industrial spinning and weaving based on the domestic system. Water continued to be used to drive rural mills but mills, driven by steam, were built in towns alongside streams or canals to provide water for the engine. Murrays' Mills alongside the Rochdale Canal, in Ancoats were powered by 40 hp Boulton and Watt beam engines. Some were built as room and power mills, which let space to entrepreneurs. The mills, often 'L' or U shaped, were narrow and multi storeyed. The engine house, warehousing and the office were inside the mill, although stair towers were external. Windows were square and smaller than in later mills. The walls were of unadorned rough brick. Construction was sometimes to fireproof designs. The mills are distinguished from warehouses in that warehouses had taking in doors on each storey with an external hoist beam. Only the larger mills have survived. Mills of this period were from 25 to 68 m long and 11.5 m to 14 m wide. They could be eight stories high and had basements and attics. Floor height varied from 3.3 to 2.75 m on the upper stories. Boilers were of the wagon type; chimneys were square or rectangular, attached to the mill, and in some cases part of the stair column. The steam engines were typically low pressure single cylinder condensing beam engines. The average power in 1835 was 48 hp. Power was transmitted by a main vertical shaft with bevel gears to the horizontal shafts. The later mills had gas lighting using gas produced on site. The mules with 250–350 spindles were placed transversely to get as much light as possible.

Ертедегі тоқу фабрикалары

Тоқу процесін механикаландыру үшін диірмендердің дамуы біртіндеп болды, себебі Джон Кейдің 1733 жылы ұшатын челнок (shuttle) өнертабысының табысы, ол қолмен тоқумен айналысатын тоқымашылардың өнімділігін арттырды. Кей 1745 жылы голландиялық тоқыма станогына су қуатын қолдануға патент алды және 1750 жылы Кейлиде тоқыма фабрикасын ашты, бірақ оның табысы туралы ештеңе белгілі емес. 1750 жылы Манчестердегі Гаррет Холлде тоқу процесін механикаландыруға тағы бір әрекет жасалды, бірақ бір жұмысшының бірнеше тоқыма станогын басқаруына мүмкіндік бермеді. Бірінші пайдалы қуатты тоқыма станогын 1785 жылы Эдмунд Картрайт патенттеді, ол бастапқыда қарапайым құрылғы болғанымен, 20-ғасырға дейін қуатты тоқуда қолданылатын негізгі қағиданы орнатты. 1788 жылы Картрайт Донкастерде «Революция» диірменін ашты, ол Боултон мен Уотттың бу машинасымен жұмыс істеді және үш қабатта 108 қуатты тоқыма станогы мен иілгіш машиналар болды, бірақ ол коммерциялық сәттілікке жете алмады және 1790 жылы жабылды. 1790 жылы Манчестерде Картрайттың машиналарын пайдаланатын екінші диірмен ашылды, бірақ екі жыл ішінде қолмен тоқумен айналысатын тоқымашылар оны өртеп тастады. 1803 жылға қарай Ұлыбританияда бар болғаны 2400 қуатты тоқыма станогы жұмыс істеді.

Ертедегі американдық диірмендер

АҚШ-та алғашқы ат күшімен жұмыс істейтін Беверли мақта фабрикасын Томас Сомерс жобалаған. Ол 1787 жылы құрылысты және сынақтарды бастады, ал 1788 жылы зауыттың жабдықтарын аяқтады. Осы зауыттан алынған тәжірибе провиденстік Мозес Браунды сумен жұмыс істейтін иіруде білікті маманнан көмек сұрауға итермеледі. Англиядан иммигрант болып келген, тоқыма өндірісінде тәжірибелі Сэмюэл Слейтер Браунның ұсынысын қабылдап, 1790 жылы Род-Айленд штатының Паутукет қаласында Блэкстоун өзені бойында салынған Слейтер фабрикасының жобалануына және құрылысына көмектесті. Слейтер Англияның мақта фабрикаларындағы монополиясын сақтау үшін енгізілген эмиграция шектеулерінен қашып өтті. Слейтер фабрикасы Беверли мақта фабрикасына және оның Дербиширде жұмыс істеген зауытына ұқсас болды.

Ұлыбритания

1825 жылдан бастап бу машинасы жетілдірілген құрал-жабдықтарды пайдалана отырып, темірден жасалған үлкен машиналарды қуаттандыруға мүмкіндік алды. 1825 жылдан 1865 жылға дейін диірмендер әдетте ағаш қабырғалы едендермен және тақтайша мен гипстен жасалған төбелермен салынды. Уильям Фэрберн құйма темір арқалықтар мен бетон едендермен тәжірибе жүргізді. Диірмендер қызыл кірпіштен немесе кейде жергілікті тастан салынды, әшекейлеуге көбірек назар аударылды, ал басты қақпа көбінесе тас әшекейлеумен безендірілді. Баспалдақ алаптары негізгі қабаттардан тысқары орналастырылды. Осы кезеңде қаптар кеңіректеу болды және бөлімдердің ені артты. Арнайы диірмендерді салумен айналысатын сәулетшілер пайда болды. Бұл кезеңдегі диірмендер биік, тар және кең болды. Олар көбінесе бір немесе екі қанатты, «L» немесе «U» пішінінде салынды. Брансуик диірмені 28 бөлімді, 6 қабаттан тұратын, 16 м х 92 м болатын ғимарат еді. Әрбір өздігінен жұмыс істейтін мақта иіру станогінде 500 шпиндел болды, сондай-ақ арнайы тоқу диірмендері кеңінен таралды. Олар бір қабатты ғимараттар болып, ішінде машина үйі мен кеңселер орналасқан, ал дайындау және қоймалау жұмыстары екі қабатты қосалқы ғимаратта жүргізілді. Осы кезеңде ірі диірмендер сирек кездесетін. 1833 жылы ең ірі диірмен – Макконнелл және компанияның Манчестердегі Анкоатстағы диірмені 1545 жұмысшыны жұмысқа алды, бірақ 1841 жылы Ланкаширде 1000 және одан да көп жұмысшысы бар тек 25 диірмен болды, ал орташа диірмендегі жұмысшылардың саны 193-ке жетеді. Ланкашир қазандығы 1844 жылы, ал экономайзер 1845 жылы патенттелді. Бұл қазандық үйі мен мұржаның арасындағы төртбұрышты кірпіштен тұрған құрылым ретінде көрінеді. Қозғалтқыштар 1845 жылы Макнотт патент алған екі цилиндрлі тік арқалықты қозғалтқыштар еді. Диірмендегі әр бөлмеде раманың түріне сәйкес желілік біліктер орналастырылды, олар белдік жетегі немесе тісті дөңгелектер арқылы қосылды. 1860 жылы Ланкашир аймағында 2650 мақта зауыты болды, онда 440 000 адам жұмыс істеді. Жұмысшылардың 90 пайызы ересектер, 56 пайызы әйелдер болды және оларға жылына 11,5 миллион фунт стерлинг төленді. Диірмендер 300 000 ат күшіне дейін қуат пайдаланды, оның 18 500-і сумен қозғалды. Диірмендерде 30 387 467 шпиндел және 350 000 тоқыма станогы болды. Өнеркәсіп жылына 1 390 938 752 фунт шикі мақта импорттады. Ол 2 776 218 427 метр мақта мата, тоқыма жіп және иірме экспорттады. Экспорттың жалпы құны 32 012 380 фунт стерлингті құрады. 1860 жыл осы қарқынды өсімнің аяқталуын білдірді. 1861–1865 жылдардағы мақта тапшылығы – АҚШ Азамат соғысының салдарынан американдық ұзын талшықты мақта қолжетімсіз болған кезең. Соғыстан кейін өнеркәсіптің экономикасы өзгерді және жаңа, үлкен диірмен қажет болды.

From 1825 the steam engine was able to power larger machines constructed from iron using improved machine tools. Mills from 1825 to 1865 were generally constructed with wooden beamed floors and lath and plaster ceilings. William Fairbairn experimented with cast iron beams and concrete floors. Mills were of red brick or sometimes local stone with a greater attention to decoration and the main gate was often highlighted with stone decoration. The stair columns were exterior to the main floors. During this period the mules got wider and the width of the bays increased. Specialised mill architects appeared. Mills of this period were tall, narrow, and wide. They were commonly built with one or two wings to form an 'L' or 'U' shape. Brunswick Mill was a 28 bay mill, 6 storeys of 16 m by 92 m. Each self acting spinning mule had 500 spindles. and specialised weaving mills became common. They were single storey sheds with an engine house and offices, and preparation and warehousing in a two storey ancillary building. Large mills remained the exception during this period. In 1833 the largest mill was that of McConnel and Company in Ancoats, Manchester with 1,545 workers, but in 1841 there were still only 25 mills in Lancashire with 1,000 workers or more, and the number of workers in the average mill was 193. The Lancashire boiler was patented in 1844, and the economiser in 1845. This can be seen as a square brick structure between the boiler house and the chimney. The engines were double compound upright beam engines of the type patented by McNaught in 1845. Each room in the mill would have line shafts suitable for the type of frame, connected by belt drives or gearing. In 1860, there were 2650 cotton mills in the Lancashire region, employing 440,000 people. The workers, 90 per cent of whom were adults and 56 per cent females, were paid a total of £11.5 million per annum. The mills used 300,000 hp of power, of which 18,500 was generated by waterpower. The mills had 30,387,467 spindles and 350,000 power looms. The industry imported 1,390,938,752 lb of raw cotton a year. It exported 2,776,218,427 yards of cotton cloth and of twist and yarn. The total value of its exports was £32,012,380. 1860 saw the end of this period of rapid growth. The Cotton Famine of 1861–1865 was a period when American long staple cotton became unavailable due to an American Civil War. After the war, the economics of the industry had changed, and a new larger mill was required.

Америка Құрама Штаттары

1814 жылы Жаңа Англиядағы Бостон өндіріс компаниясы Массачусетс штатындағы Уолтемде Чарльз өзенінің жанында "толық интеграцияланған" диірмен құрды. Ұлыбританиядан технологияны экспорттауға тыйым салынған болса да, оның иелерінің бірі Фрэнсис Кэбот Лоуэлл диірмен жүйесін зерттеу үшін Манчестерге сапар шегіп, оның кейбір егжей-тегжейлерін жаттап алды. Сол жылы Пол Муди АҚШ-та алғашқы сәтті қуатты тоқыма станогын жасады. Муди машиналарын қуаттандыру үшін бұрыштық берілістердің орнына жоғарыдан ілінген дөңгелектер мен былғары белбеулер жүйесін қолданды. Олар Уолтем жүйесін құрды, ол Массачусетс штатындағы Лоуэлл және басқа да бірнеше жаңа қалаларда көшірілді. Диірменде жұмыс істейтін қыздар, кейбіреулері он жаста болса да, еркектерге қарағанда аз төленді, бірақ 73 сағаттық жұмыс аптасына белгілі бір жалақы алды. Олар компанияға тиесілі пансионаттарда тұрып, компаниялар қолдаған шіркеулерге қатысты. 1840 жылдары Род-Айленд штатының Провиденс қаласынан Джордж Генри Корлис стационарлық бу машиналарының сенімділігін арттырды. Ол сырғанама клапандарды камералы клапандармен ауыстырды. Бұл Корлис клапандары бұрынғыларына қарағанда тиімді және сенімді болды. Алғашқыда бу машиналары жақын жердегі су қоймасына су құйып, су дөңгелегін қуаттандырды, бірақ кейін диірменнің негізгі қуат көзі ретінде қолданыла бастады. Корлис клапаны Ұлыбританияда қабылданды, 1868 жылы 60-тан астам диірмен қозғалтқыштарына орнатылды.

Үндістан

1820 жылдары Калькутта маңындағы Форт-Глостерде британдықтардың мүддесімен ашылған үлкен бумен жұмыс істейтін Боуреат мақта зауыттары британдық әйелдерді жергілікті жұмысшыларға машинамен иіру дағдыларын үйрету үшін пайдаланды. Олар 1837 жылы жабылды, бірақ Дварканат Тагордың маңызды акционері болуымен қайта ашылды. 1840 жылға қарай, бес бу машинасымен қамтылған, ішінде иіру шеберханасы, қорытқыш және ром зауыты бар ірі өнеркәсіптік кешеннің орталығына айналды.

Ұлыбритания

1870 жылға дейін акционерлік қоғамдармен мақта илеу тіршілігі салынды және бұл қаржылық құрылым мақта тіршілігі құрылысының жаңа толқынына әкелді. «Олдам Лимитедс» термині осы компанияларды сипаттайды. Отбасылық кәсіпорындар құрылысты жалғастырды, бірақ «Жақсы иірушілер мен екі еселеушілер қауымдастығы» сияқты бірлестіктерге бірікті. Олдамдық Джозеф Стотт темір арқалықтарды қолдау ретінде пайдаланып, кірпіштен жасалған күмбездерді, ал олардың үстіне бетон едендерді орнатып, ауыр жабдықтарды ұстап тұратын өртке төзімді еден құрылысын жетілдірді. Сақиналы тіршіліктер мул тіршіліктерін ығыстырды; олар ауыр және үлкен болды және көлденең орналастырылды, едендер үлкеніп (40 метрге дейін) және жарық беру үшін биік болды. Мақта тіршілігіндегі бөлмелердің мөлшері машиналардың орналасуымен анықталды. 1870 жылғы мақта тіршілігінде бөлмелердің ені әдетте 3 метр, ал кірпіштен жасалған күмбездердің биіктігі 2 метр болды, бірақ өзгерістер де болды. Жылдамдықтар жоғары қысыммен жұмыс істеді және 1875 жылдан бастап арқандар арқылы әр қабаттағы көлденең біліктерді итерді. Бұл маңызды өзгеріс болды, себебі мақта тіршілігінің биіктігімен жүретін арқан жолы салынуы керек еді. Жылдамдыққа көбірек орын қажет болды, ал жылдамдық үйі, қазандық үйі және экономизер негізгі мақта тіршілігінен тысқары орналасты. Мақта тіршіліктері үлкенейе берді және кейде жұптастырылды; екі мақта тіршілігі бір жылдамдықпен итерілді. Тағы бір өзгеріс – карточканы бір қабатта орналастыру тенденциясы. Бұған қол жеткізу үшін бірінші қабат мақта тіршілігінің арт жағына қарай, көбінесе толық енімен кеңейтілді. Бір мақта тіршілігінде, өрт қаупі ең жоғары болғандықтан, соғу бөлмесі қалған бөліктерден көлденең қабырғамен бөлінді. Мақта тіршіліктері кеңейді, Хоулдсворт мақта тіршілігі, Реддиш (1865) 35 метр енімен 1200 шпинделді мул тіршіліктерін орналастырды. Ол төрт қабаттан тұрды және орталық жылдамдық үйінің әр жағында он алты бөлімшесі бар; екі мақта тіршілігі. Орталық блок кеңселер мен қоймалар үшін пайдаланылды. Мақта тіршілігінде қосалқы ғимараттардың көптеген түрлері болды. Бұл мақта тіршіліктерін итермелеу үшін қажетті және берілетін қуаттың мөлшері артып келе жатты. Бу машинасы 1870 жылдарға дейін орнатылды, содан кейін көлденең бу машиналары пайда болды. Олдам аббаттығының (1876) 700 ат күші, ал Найл мақта тіршілігінің (1896) 2500 ат күші қажет болды. 1890 жылға қарай қазандықтар 160 фунт/квадрат дюйм қысым өндірді, ал үш кеңейімді көлденең бу машиналары стандартқа айналды. Түтіктер сегізбұрышты болды.

Just before 1870, a mill was built by a joint stock spinning company and this financial structure led to a new wave of mill construction. The phrase Oldham Limiteds describes these companies. Family run firms continued to build, but grouped into associations such as the Fine Spinners' and Doublers' Association. Joseph Stott of Oldham perfected a method of fireproof floor construction using steel beams supporting brick vaults that in turn supported concrete floors that would support heavier equipment. Ring frames replaced mule frames; they were heavier and larger and were placed transversely, the floors became larger (up to 130 feet (40 m) wide) and higher to provide light. The bay size in a mill was defined by the positioning of machines. In an 1870 mill the bay was typically 10 feet (3 m), and the brick vaults 5 feet (2 m) though there were variations. Engines were run at higher pressures and from 1875, powered horizontal shafts on each floor by means of ropes. This was a prominent change as a rope race had to be built running the height of the mill. The engine needed more space and the engine house, boiler house and economiser were external to the main mill. Mills continued to get bigger, and were sometimes paired; two mills being driven by one engine. Another change was the trend of having carding on one floor. To achieve this, the ground floor was extended outwards behind the mill often a full mill width. In a single mill, the crosswall divided the blowing room from the rest, as it was here that there was greatest risk of fire. Mills became wider, Houldsworth Mill, Reddish (1865) was 35 m wide and accommodated 1200 spindle mules. It was of four storeys and had sixteen bays on each side of a central engine house; a double mill. The central block provided offices and warehousing. A mill had a range of ancillary buildings. The power needed and provided to drive these mills was increasing. Beam engines were installed until the 1870s when horizontal engines took over. Abbey Mill Oldham (1876) needed 700 hp, Nile Mill (1896) needed 2500 hp. By the 1890, boilers produced 160 psi, and the triple expansion horizontals became standard. Chimneys were octagonal.

Америка Құрама Штаттары

Америка Азамат соғысынан кейін Оңтүстік Каролина, Алабама және Миссисипи штаттарында мақта диірмендері салынды. Арзан жұмыс күші мен мол су қуаты операцияларды пайдалы еткендіктен, бұл диірмендер өсті, бұл мақтаны өскен жерде-ақ матаға айналдырып, тасымалдау шығындарын үнемдеуге мүмкіндік берді. Диірмендер әдетте сумен жұмыс істейтін және баяу жану конструкциялық техникасын қолданатын, жіп иіру және тоқуды біріктіретін диірмендер болды. Олар белдік және шкив жүйесін, сондай-ақ қайыс тізбесінің орнына ауыр сақиналы тізбелерді пайдаланды. Олар осы кезде тек қана қалың жіптерді иіріп, тоқыды. Диірмендер көбінесе ашық далада орналасқан, ал оларды қолдау үшін диірмен қалалары құрылды. Жаңа Англия диірмендері бәсекелесуде қиындыққа тап болды және Ланкаширде болғандай, Ұлы депрессия кезінде банкротқа ұшырағанға дейін біртіндеп құлдырады. Мақта диірмендері мен олардың иелері 20-шы ғасырдың басына дейін Пьемонт аймағының экономикасы мен саясатына басымдық берді.

Азия

Қазіргі заманғы Индияның механикаландырылған тоқыма өнеркәсібі 1854 жылы Ковасжи Н. Давар Бомбей қаласында бу күшімен жұмыс істейтін диірмен ашқан кезде дүниеге келді. Одан кейін олардың саны көбейді: 1865 жылы 10, ал 1875 жылы 47 диірмен болды. 1880 жылға қарай Үндістанда 58 диірмен жұмыс істеді, оларда 40 000 жұмысшы еңбек етті, олардың 80% астамы Бомбей және Ахмадабад қалаларында орналасқан. 1870-жылдардан бастап Үндістанның дайын жіп және мата нарығында Ланкаширден импортталатын тауарлардың басымдығы азайды, ал 1870-ші және 1880-ші жылдары Бомбей мақта өнеркәсібі Ұлыбританиядан Қытайға жіп экспорттаудың орнын алмастыра бастады.

Эдвардтық диірмендер (18981914)

Мақта өнеркәсібі өркендеу мен құлдырау циклдарына ұшырады, бұл фабрикалар салудың толқынына әкелді. Оптимизм басым болды, соның салдарынан құлдырауды қабылдап, одан кейін одан да зор өркендеу кезеңі болатынына сендірді. Шешім қабылдайтын компаниялар орама өндірісін бақылауға алды, ал тоқу цехтарында бөлме және қуат жүйесі қалыпты жағдай болып саналды. 1880 жылдарығы бір пікір бойынша, тоқу цехтарын жаңа фабрикалармен тікелей біріктіру шығындарды азайтып, үлкен табысқа жеткізер еді. Бұл тәсіл Жаңа Англияда сәтті қолданылған, бірақ Ланкаширде қолданылмады. Өнеркәсіп 1907 жылы өркендеуге жетті. 1908 жылы ауыр құлдырау басталды, ол 1918 жылға дейін жалғасты, бірақ 1919 және 1920 жылдары 1907 жылғы ең жоғары көрсеткіштерден асып түсті.

Ұлыбритания

Өндіріс 1912 жылы ең жоғары деңгейге жетті. 1914–1918 жылдардағы соғыс Ланкашир өнеркәсібін дамылдан кейінге тартты. Шикі мақта тапшылығына тап болған Британ үкіметі Оңтүстік Азияда мақта өндіретін және иіру технологиясын экспорттайтын фабрикалар құрды – бұл технология көшіріліп, еңбек құны төмен бәсекелес айналды. Германияда, Фландрияда және Бразилияда Олдхэм архитекторларының жобалары бойынша диірмендер салынды. Жаңа диірмендердің барлығы үлкен масштабта экономикалық тиімділікке қол жеткізу үшін салынды. Ескі диірмендер сақиналармен қайта жабдықталды, ал машиналары жеке электр моторларымен қозғалды. Осы кезеңдегі диірмендер үлкен болды, олардың әшекейлеуі Эдвард дәуірінің талғамы мен гүлденуін көрсетеді. Көптеген диірмендер қашырлар үшін салынған. Кент Милл Чаддертон (1908) – бес қабатты, 11 бөлімді, 84,6 м x 43,9 м диірмен. Онда 90 000 шпіндель болды. Сақиналық тізбектер қашырлардан кішірек және ауыр болғандықтан, диірмендер тар және аз қабатты болды. Pear Mill Bredbury (1912) 210 000 шпіндельдік екі диірмендік кешен болып жоспарланған. Бірақ тек бірінші диірмен ғана аяқталды, онда 137 000 шпіндель болды. Бұрынғы диірмендерге қарағанда оларда сатырлар көбірек болды, және көбінесе арқандық жолға орнатылған шаң түтікшелері болды. Әр бөлімде екі-үш терезе болды. Әшекейлеу көбінесе терракоттан жасалған, ал диірменнің аты баспалдақ мұнарасында немесе түтінде ақ кірпішпен жазылған. Стотт пен Ұлдары Бродстон Миллде (Реддиш) Византия стилін қолданды. Арнайы архитекторлар жаңа диірмендер салып, кейін оларды кеңейтті. Бумен жұмыс істейтін соңғы диірмен – Elk Mill, Артур Тернер салған.

Қашырлар 1300 шпіндельмен салынды, бірақ олар біртіндеп сақиналармен алмастырылды. Күші арта түскен қозғалтқыштарға көбірек қазандықтар, экономизерлер мен супернагревательдер қажет болды. Диірмендерге қазандықтарды сумен қамтамасыз ету және буды конденсациялау үшін резервуарлар қажет болды. Түтіктер дөңгелек және биік болды. Қозғалтқыштардың үш түрі қолданылды: үш есе кеңейтілген көлденең қиылысты қозғалтқыштар, ықшамдау теңіздік типтегі қозғалтқыштар және Нью-Пир Миллдегі 3500 а.к. қозғалтқышы сияқты тік және көлденең цилиндрлері бар Манхэттендер. Жалғыз арқандық жетегі ғана қолданылды. Электр энергиясы біртіндеп енгізілді, алдымен топтық жетегі бар ұңғымаларды (Литл Милл, 1908) қозғалтқан, содан кейін жеке машиналарды.

Америка Құрама Штаттары

Оңтүстік Каролина штатында салынған диірмендердің мөлшері артты. Рутледж Фордта Салуда өзеніне тоған салынды және электр станциясы құрылыс жасалды. Ол 1904 жылы аяқталды, ал 1906 жылы заманауи тоқыма фабрикасының құрылысы басталды. Бұл электр станциясы 4800 ат күшіне ие болды. Диірменде 30 000 шпиндель болды. 1916 жылға қарай 70 200 орау және 1300 тоқыма станогы бар жаңа диірмен салынды. Қала Уэр Шоулс деп аталды. 1904 және 1916 жылдар аралығында Уэр Шоулс халқы, жаңа салынған электр станциясын күтіп ұстауға жұмыс істеген 2 адамнан 2000 адамға дейін өсті. 1960 жылдары зауытта 5000 адам жұмыс істеді. 1985 жылы тоқыма импортының күрт өсуінен компанияның өндірісі мен кірісінің күрт төмендеуіне байланысты жабылды.

Шоғырландыру (191850)

1919 жылы бизнес қайта жанданғанмен, құрылыс материалдарының жетіспеушілігі жаңа диірмендер салуды шектеді, ал диірмендер қайта капиталдануға ұмтылғанда, қызмет қаржылық сипатта болды. Соңғы құлдыраудың себебіне қатысты нақты түсінік жоқ. Бір топ адамдар мақта өндірушілердің оңай табысқа ұмтылып, шетелдік бәсекелестіктің алдын алу мүмкіндігін елемегенін айтады, бұл ірі диірмендердің жаңа, заманауи тоқыма тізбектерімен қайта жабдықталуы арқылы тиімді шешілген мәселе еді. Дэниелс пен Жьюкс депрессияның түпкі себебі – мақта тауарларына деген сұраныстың өзгеруі екенін дәлелдеді. Дж.М.Кейнс өндіріс қуатының артық екенін және осы артық қуатты жою үшін өнеркәсіпті ірі бірліктерге қайта ұйымдастыру қажет екенін ұсынды. Ланкашир мақта корпорациясы – 1929 жылы Англия банкі құрған, Ланкашир иіру өнеркәсібін шоғырландыру арқылы құтқару мақсатындағы компания. Ол 105 компанияны біріктірді, нәтижесінде 1950 жылы 53 жұмыс істейтін диірмен қалды. Осы диірмендер кейінірек ірі диірмендер ретінде танылды. 1964 жылдың тамызында оны Куртольдс компаниясы сатып алды. Кейінгі диірмендер Уиган және Стокпорт қалаларындағы иіру аймағының шетінде орналасқан. Еңбек ресурстарының болуы себеп ретінде айтылды. Соңғы диірмендер 1927 жылы салынды, олар Холден диірмені (Астли Бридж диірмені) және Елк диірмені болды. 1929 жылы АҚШ-та алғаш рет Ұлыбританиядан көп шпиндельдер тіркелді. 1972 жылы Үндістанның шпиндельдер саны АҚШ-тан басып өтті, ал 1977 жылы Қытай Үндістанды осы көрсеткіш бойынша озып кетті.

Англияда орама өндірісінің құлдырауы

1945 жылдан кейін шамалы жаңғыру болғанымен, диірмендер жабылды. Ең тиімді диірмендер бу машиналарын тоқтатты да, жеке электр моторларымен жұмыс істеді. Бродстоун Миллс, Стокпорт, 265 000 мүйізді шпиндельге есептелген қос диірмен ретінде салынған, бірақ 1959 жылы ол 37 500 мүйізді және 70 000 сақиналы шпиндельмен жұмыс істеді. 1959 жылғы Мақта өнеркәсібі заңының арқасында ол 1959 жылы жабылды, сосын Джон Майерс пошта арқылы тапсырыс компаниясы пайдаланды. Кейін бір диірмен бұзылып, екіншісі сауда орталығы мен қолөнершілер ауылы ретінде қолданылды. Сыйымдылықтың төмендеуі пайдасыз диірмендердің көбеюіне әкелді, олар басқа өнеркәсіптік мақсаттарда қайта қолданылды. Сақиналық орау технологиясы мүйізді орауды табысты түрде ығыстырды, диірмендер мүйізді шпиндельдерді сақиналы шпиндельдерге ауыстырды. Дегенмен, 1970 жылдары, әлсіреген өнеркәсіпке ашық немесе үзіліспен орау сияқты жаңа технология күшті сынға ұшырады. 1978 жылы Carrington Viyella Атертон қаласында ашық орау зауытын ашты. Бұл 1929 жылдан бері Ланкаширдегі алғашқы жаңа тоқыма өндіріс ошағы болды. Сонымен бірге, Pear Mill, Стокпорт және Alder Mill, Лейх диірмендері жабылды. Бұл екеуі де Стотт пен ұлдары жасаған Эдвард дәуірінің диірмендері еді. Орнатылған роторлардың орташа жасы шпиндельдерге қарағанда әлдеқайда төмен, ал роторлар шпиндельдерге қарағанда 7-10 есе өнімді болғандықтан, олар әлемдегі мақтаның 20% өндіріледі.

Өртке қарсы конструкция

Мақта зауыттары өрт қаупі жоғары болды, ауадағы мақта талшықтары газ жарығы бар ішкі кеңістіктерінде жарылғыш қоспа құруы мүмкін еді. 1790 жылдары Шропшир мен Дербиширде, ал 1801–1802 жылдары Солфордта Филипс пен Лидің зауыты салынды – бұл өртке төзімді құрылыс қолданған алғашқы зауыттар болды. Өртке төзімділік құйма темір бағаналар мен арқалықтардан тұратын, іші күл немесе құммен толтырылған және тас плиткалармен немесе еден тақталарымен жабылған қапталды аркалар арқылы қамтамасыз етілді. Кейбір зауыттарда шатыр құрылысынан ағаш та алынып тасталды, оның орнына құйма немесе ұнтақталған темір фермалары қолданылды. Құйма темірдің қасиеттері толыққанды түсінілмегенге дейін, ерте технологияны пайдаланып салынған кейбір зауыттар құлап кетті. 1820 жылдардың басында Манчестерде Итон Ходжкинсон мен Уильям Фейрберн құйма темірді құрылымдық материал ретінде кеңінен сынап көрді. Өртке төзімді құрылыс қымбат болды, сондықтан ағаш, кейде гипс немесе металлмен қапталған, 19 ғасыр бойы қолданыла берді. 1880 жылдары дөңгелектелген болат арқалықтар мен темір бетон едендер шектеулі түрде енгізілді, бірақ 20 ғасырға дейін Ланкашир зауыттарында кеңінен қолданылмады. Өрт сөндірудің алғашқы жүйелері жазық шатырларда жиналған сумен қамтамасыз етілген спринклерлерді пайдаланды. Кейінірек салынған зауыттарда баспалдақ мұнарасының үстінде су резервуары орналастырылды. Спринклерлерге берілетін судың қатып қалмауы және буланып кетпеуі үшін қорғалуы қажет болды. Су қысымы 7 фунт/квадрат дюймнен жоғары болуы керек, ал резервуар ең жоғары орналасқан спринклерден кемінде 15 фут (5 метр) биік болуы керек еді. Жарықтандыру, су резервуарлары және жылыту жүйесі зауыттың құрылымын және пішінін анықтады.

Қуат

Алғашқы мақта фабрикалары сумен жұмыс істегендіктен, олар жылдам ағысқа ие өзендер мен арналардың жанында салынды. Шамамен 1820 жылдан бастап, стационарлық бу машинасы мақта фабрикалары үшін стандартты қуат көзіне айналды. Дегенмен, буды өндіру және оны конденсациялау, ылғалдылықты сақтау, көптеген аяқтау процестері және өрт сөндіру үшін су қажет болды. Су өзендер мен каналдардан алынды, ал кейіннен көп су қажет ететін фабрикалар өздерінің су резервуарларын салып, күтіп ұстады. 1781 жылы Джеймс Уатт кез келген машинаны қозғалта алатын айналмалы қозғалысқа ие бу машинасының сатылымын бастады, ал Ричард Аркрайт оны мақта фабрикаларында алғаш рет пайдаланды. Мақта фабрикасында қолданылған алғашқы бу машинасы 1783 жылы Шудехилл фабрикасында суды сақтау тоғандары арасында көтеру үшін қолданылған Ньюкомен машинасы болуы мүмкін, бұл су дөңгелегін қозғалтуға мүмкіндік берді. 1795 жылға қарай Манчестер маңындағы көптеген ұқсас машиналары Боултон мен Уатт немесе Бейтман мен Шерратт машиналарымен ауыстырылды. Электр энергиясы 1877 жылы енгізілді. Бу машиналары генераторларды қоздырып, электр жарығын қамтамасыз етті. 1890 жылдары бұл кеңінен таралды. 1906 жылға қарай электр энергиясы фабрика машиналарын қозғалту үшін қолданыла бастады. Электр энергиясы машиналар корпусында өндірілді, әр қабатта біріктірілген электр моторлары біліктерді қозғау үшін орнатылды. Генераторлар өрт қаупін азайту үшін фабрикадан тыс жерде орналастырылды. Желілік қуатпен жұмыс істейтін фабрикалар шамамен 1907 жылдан бастап пайда болды. Кейінірек салынған фабрикалар машиналарына жеке электр моторларын қолданды.

Беріліс

Алғашқы диірмендерде қуатты дөңгелектен алу үшін тік білік болған. Әр қабатта көлденең біліктер, бейім тісті дөңгелектер арқылы негізгі білікпен байланысқан. Америкалық диірмендерде біліктердің орнына қалың былғары белбеулер қолданылған. Жаңа тәсіл – қалың мақта арқандарды пайдалану болды. Арқан барабаны, әр арқанға арналған ойықтарымен, дөңгелекке бекітілді. Оның пішіні максималды жабысуды қамтамасыз етті.

Орау

Бұрандада шикі мақтаның бауларын ашып, мақтаны үрлеу бөлмесінде тазалайды. Мақта талшықтары қаптамаға түйіліп, түзетіліп, дөңгелек немесе сақиналық тізбек қолданылып, ровингке тартылады, ол кесу машинасы немесе сақина тізбегімен кесіледі. Қисық жіпті екі еселеп, жіпке айналдыруға немесе тоқуға дайындауға болады. Линкс қаласындағы Аштондағы Минерва диірменін П.С. Стотт жобалаған және Джон Хетерингтон мен ұлы жабдықтаған, ол 40’ номерлі бұрылыстар мен 65 тоқыма өндірді. Бұл 1890 жылдардағы диірменнің типік үлгісі. Машиналар саны: Нисбе2Тік ашу және скребоктар1 : 43,4344Аралық скребоктар1 : 21,71793Кард машиналары1 : 93463Суретін аяқтау1 : 1,380792Скребок шпинделі1 : 109.71716Аралық шпиндель1 : 50.66680Ровинг шпинделі1 : 138,868Муль шпинделі1 : 1

Өзінен-өзі жұмыс істейтін муль тізбегі (Робертс 1830) – бұл Кромптонның мулінен (1779) және одан бұрынғы өнертабыстардан жасалған жақсарту. 19 ғасырдағы диірмендерде ең жұқа жіптер үшін мульдер қолданылды, оларды басқару үшін білікті жұмысшылар қажет болды. Сақина тізбегі (1929) Аркрайттың су тізбегін жақсарту үшін жасалған Throstle тізбегінен (19 ғасыр) дамыды. Бастапқыда сақиналар тек қалың жіптерге ғана жарамды болды, олар мульдерге қарағанда төмен және ауыр болды, сондықтан мықты едендер, бірақ төменгі бөлмелер қажет болды. Уақыт өте келе, сақиналар жұқа жіптерге де жарамды болды және арзан еңбек құнының арқасында мульдерді ығыстырды. 1950 жылға қарай барлық диірмендер сақина тізбегіне көшті. Олдхэм қаласына жақын Шоудағы Хок диірмені 1964/65 жылдары мақта муль тізбектерін пайдалануын жалғастырды.

АҚШ-тағы бала еңбегі

Каролинадағы диірмендер 1880 жылдан бастап дамыды және ересектерге қарағанда балаларды жұмысқа алуға дайындық танытты. 1909 жылы Солтүстік Каролина штатындағы Ньютон Милл зауытында байқалған 150 жұмысшының жиырмасы он екі жасқа толмаған немесе одан кіші болған. Әдеттегідей, қолдар мен саусақтардың машиналармен кесілуі және шыдамсыз ыстықтан басқа, тыныс алған шаң "қоңыр өкпе" деп аталатын өлімге алып келетін ауруды тудырды. Заңдар көбінесе орындалмады, ал фабрикадағы кішкентай балалардың болуын инспекторларға олар ата-аналарына тамақ жеткізу үшін келгендері ("тамақ тасушылар") немесе жалақысыз көмектесушілер ("көмекшілер") деп түсіндірілді. Жұмысшылар диірменде күніне 2 доллар таба алса, фермада 0,75 доллар ғана алатын. Сегрегацияланған Оңтүстікте "негрлерге" диірмен ішінде жұмыс істеуге рұқсат берілмеді; егер оларға рұқсат берілгенде, бала еңбегіне деген қажеттілік жойылған болар еді. Бала еңбегі жаңа заңдардың қабылдануымен ғана емес, Ұлы депрессия салдарынан машиналардың типінің өзгеруімен де тоқтатылды, себебі жаңа машиналарға биік бой мен біліктілік қажет болды.

Әйелдер

1926 жылы Ланкашир мақта өнеркәсібі өркендеген шағында 57,3 миллион шпиндель және 767 500 тоқыма станогы жұмыс істеді. Ол 3,3 миллион бал мақта импорттады және өндірісінің 80 пайызын экспортқа жөнелтті. Ланкаширдегі 575 000 мақта өңдеуші жұмыскердің 61 пайызы әйелдер болды, олардың 61 пайызы 167 түрлі кәсіподаққа мүше болды.

Жұмысшылардың денсаулығы

Мақта фабрикасында жұмыс істеу денсаулыққа зиян еді. Жіптің жыртылуын болдырмау үшін фабрикадағы ауа ыстық және ылғалды болуы керек еді: 18 °C-ден 26 °C-қа дейін және 85% ылғалдылық қалыпты саналды. Ауа мақта шаңына толы болды, бұл өкпе ауруына – биссинозға әкелуі мүмкін еді. Соғыстан кейін қорғау маскалары енгізілді, бірақ көптеген жұмысшылар оларды кимейтін, себебі ауаның тұншықтыру жағдайында олар ыңғайсыздық тудыратын. Бұл құлақ қорғағыштарына да қатысты. Ауа тері инфекцияларына, көз ауруларына, бронхитке және туберкулезге себеп болды. 500-ден астам тоқыма станогындағы шатлдардың минутына 200 рет соғылуынан туындаған тоқыма цехындағы шу деңгейі, онда жұмыс істейтін барлық адамның есту қабілетінің нашарлауына әкелді. Майлау материалдары қатерлі ісік тудыратын және ауыздың, мойынның және мүшелік қатерлі ісігіне себеп болды; бұл "мул спиннерінің қатерлі ісігі" деп белгілі. Фабрика жұмысшысы күніне он үш сағат, аптасына алты күн жұмыс істеуге міндетті, ал жазғы демалысқа екі апта берілетін. Таңқаларлық жайт, осы жағдайларды жақсарту үшін бірқатар зауыт заңдары қабылданды. Мақта өндірісінің қалалары қарқынды дамыған алғашқы кезеңдерде жұмысшылардың тұрмыс жағдайы нашар болды. Жақсы жоспарланбаған тұрғын үйлер тым көп адаммен толтырылған. Ашық кәріздер мен ортақ дәретханалар холера сияқты ауруларға әкеп соқты; 1831 жылы Манчестерде жүздеген адамның өмірін алған эпидемия болды.