Ашық сұрақтар аргументі: Жарасымсыздық пен жақсылық туралы философиялық талқылау

Кіріспе

Философиялық аргумент
Ашық сұрақ аргументі – британдық философ Г. Э. Мурдың «Principia Ethica» (1903) еңбегінің §13-інде жақсылық қасиетін моральдық емес қасиетпен, X, теңестіруді жоққа шығару мақсатымен ұсынған философиялық аргумент, ол табиғи (мысалы, ләззат) немесе табиғаттан тыс (мысалы, Құдайдың бұйрығы) болуы мүмкін. Яғни, Мурдың аргументі ешбір моральдық қасиеттің табиғи қасиетпен толықтай сәйкес емес екенін көрсетуге бағытталған. Аргумент «modus tollens» түріндегі силогизмді құрайды:

Алғышарт 1: Егер X анықтама бойынша жақсы болса, онда «X жақсы деген рас па?» сұрағы мағынасыз. Алғышарт 2: «X жақсы деген рас па?» сұрағы мағынасыз емес (яғни, ол ашық сұрақ). Қорытынды: X (талдамалық тұрғыдан) жақсы емес. Мур осы аргументте қолданатын сұрақ түрі – «X, Y-ге тең бе?» деген сәйкестік сұрағы. Егер адам сөздердің мағынасын білсе, онда бұл ашық сұрақ болып табылады, әйтпесе – жабық сұрақ. Мысалы, «Мен оның вегетариан екенін білемін, бірақ ол ет жейді ме?» деген сұраққа жауап берудің қажеті жоқ. Алайда, «Бұл ләззатты екенін білемін, бірақ жақсы ма?» деген сұрақ ашық сұрақ; жауабы терминдердің мағынасынан ғана шығарылмайды. Ашық сұрақ аргументінің мәні – моральды байқалатын, табиғи қасиеттер жиынтығымен сәйкестендірудің кез келген әрекетіне әрқашан ашық сұрақ туындайды, және егер осылай болса, онда моральдық фактілерді табиғи қасиеттерге келтіруге болмайды, демек этикалық натурализм жалған. Басқаша айтқанда, Мур жақсылықты табиғи қасиет ретінде анықтаудың кез келген әрекеті жарамсыз болады, себебі оған күмән тудыру жабық сұрақ қоюмен тең, өйткені екі термин бірдей нәрсені білдіреді; алайда, кез келген мұндай анықтамаға күмән тудыруға болатын ашық сұрақ әрқашан қойылуы мүмкін, мысалы, жақсылық ләззатпен бірдей ме, жоқ па? Алдында (11-бөлімде) Мур, егер жақсылық рақат немесе кез келген басқа табиғи қасиет ретінде анықталса, «жақсылық» сөзін «рақат» немесе басқа да қасиетпен, ол кездесетін барлық жерде алмастыруға болады деген пікір білдірген. Алайда, «рақат жақсы» дегені – мағыналы, ақпараттық мәлімдеме, ал «жақсы жақсы» (алмастырудан кейін) – тек ақпаратсыз тавтология ғана.

Сұрақ қою

Мурдың сұрақ тудыруы (яғни, тұжырымды алдын ала болжам ретінде қабылдауы) идеясын алғаш Уильям Франкена көтерген. Екі объекті X және Y үшін аналитикалық теңдестік логикалық тұрғыдан "X, Y болып табылады деген рас па?" деген сұраққа алып келеді, бұл сұрақ Мурдың пікірінше, мәнсіз. Сұрақтың мәнсіз екенін айту – аналитикалық теңдестікті мойындаумен тең. Осылайша, Мур екінші жорамал бойынша сұрақ тудырады. Ол сұрақтың мағыналы екенін қабылдайды (яғни, ол ашық сұрақ). Бұл сұрақ тудырады, сондықтан ашық сұрақтарға қатысты аргумент сәтсіз аяқталады. Осыған жауап ретінде ашық сұрақтарға қатысты аргументті қайта қарастыруға болады. Дарвалл, Гиббард және Райлтон жасаған қайта құру мотивацияның ішкі теориясын пайдаланып, моральдық қасиетті моральдық емес қасиетпен теңестірудің мүмкін еместігін көрсетеді. Осы көзқарас бойынша, жақсылық – белгілі бір ішкі күйлерді (мотивацияны, сезімдерді, әрекет етуге деген ниеттерді) тудыратын қасиет, бірақ өзі сол күйлермен тең емес. Ішкі немесе Юмдық мотивация теориясы (сенім-тілек-ниет үлгісі) бойынша, егер адамның әрекет етуіне себеп болса, онда сол әрекеттің орындалуын қамтамасыз ететін белгілі бір тілектері болуы керек. Бұл сыртқы мотивация теориясымен салыстырғанда, бізде кез келген тілек болмаса да, әрекет ету себептері болуы мүмкін. Ішкі теорияға сәйкес, моральдық мотивация моральдық сезімдер мен әрекеттердің (жалпы) пайдасынан немесе тиімділігінен туындайды. Ал сыртқы теория моральдық қасиеттердің тілек пен тиімділіктен тәуелсіз әрекет ету себептерін беретінін айтады. Егер ішкі теория дұрыс болса, онда OQA (ашық сұрақтарға қатысты аргумент) моральдық қасиеттер мен әрекет ету мотивациясы әртүрлі санаттарға жатады және сондықтан аналитикалық тұрғыдан тең емес деп мәлімдеу арқылы натуралистке қарсы сұрақ тудырудан жалтарса болады. Яғни, белгілі бір сезімдерді тудыратын қасиеттердің біздің іс-әрекеттерімізді осылай бағыттауы керек пе деген сұрақ ашық болып қалады. Моральдық сенімдердің ерекше мотивациялық әсерлерін дәлелдеу – ерекше жағдайға сүйену қателігіне ұшыраумен тең.

The idea that Moore begs the question (i. e. assumes the conclusion in a premise) was first raised by William Frankena. Since analytic equivalency, for two objects X and Y, logically results in the question "Is it true that X is Y?" being meaningless (by Moore's own argument), to say that the question is meaningless is to concede analytic equivalency. Thus Moore begs the question in the second premise. He assumes that the question is a meaningful one (i. e. that it is an open question). This begs the question and the open question argument thus fails. In response to this, the open question argument can be reformulated. The Darwall Gibbard Railton reformulation argues for the impossibility of equating a moral property with a non moral one using the internalist theory of motivation. Goodness, on this account, is the property which ideally gives rise to certain internal states (motivations, sentiments, desires to act), but is not, itself, equivalent to those states. The internalist, or Humean, theory of motivation (belief–desire–intention model) is the view that if one has a reason to act, one must have some desire which would be fulfilled by that act, compared to the externalist theory of motivation, which holds that we may have reasons to act absent any accompanying desire. According to internalism, moral motivation comes from the (global) benefit or utility of moral sentiments or actions. On the other hand, externalism holds that moral properties give us reasons for acting independent of desire or utility. If internalism is true, then the OQA may avoid begging the question against the naturalist by claiming that the moral properties and the motivations to act belong to different categories, and therefore, necessarily are not analytically equivalent. That is, it remains an open question whether the properties which do give rise to certain sentiments ought to guide our actions in that way. To argue for the special motivational effects of moral beliefs is to commit the fallacy of special pleading.

Мағыналы талдау

Ашық сұрақтар аргументінің негізгі болжамы 1-ші негіздемеде жатыр. Аналитикалық эквиваленттілік мәнсіз талдауға алып келеді деп есептеледі. Осылайша, егер біз C ұғымын түсінсек және C* ұғымын C ұғымы тұрғысынан талдауға болады, онда біз C ұғымына түсінігіміз арқасында C* ұғымын да түсінуіміз керек. Бірақ, C* ұғымына осындай түсінік тек тиісті талдау арқылы ғана келгені анық. Математика – басты мысал: математика тавтологиялық, оның тұжырымдары анықтама бойынша дұрыс, бірақ жаңа математикалық ұғымдар мен теоремаларды дамытуға болады. Демек, X (яғни, моральдық емес қасиет) жақсылыққа аналитикалық түрде эквивалентті болуы мүмкін, бірақ "X жақсы ма?" деген сұрақ мағыналы болып қалуы мүмкін. Сондықтан, 1-ші негіздеме дұрыс емес, ал аргумент күшін жояды.

Фреге мағынасы мен анықтама айырмашылығы

Сезім мен сілтеме – кейбір терминдердің мағынасының екі бөлек жағы. Терминнің сілтемесі – терминнің көрсеткіші болатын нысан, ал терминнің сезімі – терминнің сол нысанға қалай сілтеме жасауы. Терминнің сезімі мен оның сілтемесі (яғни, нысаның өзі) арасында ерекшелік бар. Сондықтан, "жақсылық – ләззатпен толықтай бірдей" деген пікірді "су – H2O" сияқты a posteriori сәйкестік туралы мәлімдеме деп түсінуге болады. "Бұл H2O, бірақ бұл су ма?" деген сұрақ түсінікті, демек, осы шектеулі мағынада, судың H2O болатыны немесе болмайтыны ашық мәселе; алайда, бұл мәселенің маңыздылығына қатысты емес. Бірақ бұл судың H2O емес деген қорытындыға әкелмейді. "Су – H2O" – бұл кейіннен анықталған (яғни, эмпирикалық зерттеулер арқылы ашылған) сәйкестік туралы мәлімдеме. Тағы бір мысал – "қызыл түс" электромагниттік құбылыстардың белгілі бір түрлерімен толықтай бірдей. Бұл эмпирикалық зерттеулер арқылы анықталады. Сол сияқты, көптеген моральдық натуралистер "дұрыстық" а posteriori шындық ретінде табылуы мүмкін деп санайды, оны әртүрлі талаптарды зерттеу арқылы, мысалы, ләззаттың жақсылыққа тең екенін немесе міндеттіліктің жақсылыққа тең екенін тексеру арқылы анықтауға болады. Бұл дұрыс пен бұрыстықты белгілі бір эмпирикалық құбылыстарды түсіндіру үшін пайдалану арқылы, содан кейін пайдалылықты барынша арттырудың түсіндірудегі тиісті рөл атқаратынын кейіннен анықтау арқылы іске асырылады. Мысалы, олар дұрыс әрекеттердің әлеуметтік тұрақтылыққа бейімділіктің себебі болу сияқты белгілі бір салдары бар екенін айтады, сондықтан "дұрыс" терминін "әрекеттердің, олардың мәніне қарамастан, әлеуметтік тұрақтылыққа бейімділіктің себебі болатын қасиеті" деген эмпирикалық сипаттамаға сілтеме ретінде қолдануға болады. "Дұрыс" деген сипаттаманы пайдалана отырып, осыны қандай әрекеттер іске асыратынын зерттей аламыз: мысалы, пайдалылықты барынша арттыратын әрекеттер. Содан кейін біз "дұрыс" термині "пайдалылықты барынша арттыру" дегенді білдіреді деген қорытындыға келеміз. Фреге сезімі мен сілтемесінің айырмашылығын қарапайым тілмен түсіну үшін маскалы адам туралы мысал келтіруге болады. Батыстың шекарасында тұратын азаматқа шериф оның бауырының жақында банктерді тонаған маскалы адам екенін айтады. Азамат өзінің бауырының кім екенін және маскалы адамның кім деп есептелетінін білетінін, сондай-ақ "Менің бауырым маскалы адам ба?" деп сұрауға құқылы екенін мәлімдейді. Бұл жерде аналитикалық теңдестік ешқандай маңызға ие емес. Бұл эмпирикалық мәселе, оны азамат кейіннен зерттеуі керек. Осы талапты жоққа шығарудың абсурдтығы айқын.

Sense and reference are two different aspects of some terms' meanings. A term's reference is the object to which the term refers, while the term's sense is the way that the term refers to that object. There is a difference between the sense of a term and its reference (i. e. the object itself). Thus, we can understand a claim like "goodness is identical with pleasure" as an a posteriori identity claim similar to "Water is H2O". The question "This is H2O but is it water?" is intelligible and so, in that limited sense, whether or not water is H2O is an open question; note that this does not address the issue of significance. But that does not lead us to conclude that water is not H2O. "Water is H2O" is an identity claim that is known to be true a posteriori (i. e., it was discovered via empirical investigation). Another example is "redness" being identical to certain phenomena of electromagnetism. This is discovered by empirical investigation. Similarly, many moral naturalists argue that "rightness" can be discovered as an a posteriori truth, by investigating the different claims, like that of pleasure being the good, or of duty being the good. This is done by invoking rightness and wrongness to explain certain empirical phenomena, and then discovering a posteriori whether maximizing utility occupies the relevant explanatory role. For example, they argue that since right actions contingently have certain effects e. g. being causally responsible for a tendency towards social stability—so it follows we can fix the term "right" refer to the empirical description "the property of acts, whatever it is, that is causally responsible for their tendency towards social stability." With this description for "right," we can then investigate which acts accomplish this: e. g. those actions that maximize utility. We can then conclude that we have learned that "right" refers to "maximizing utility" through a posteriori means. The Frege sense–reference distinction can be understood in layman's terms by using the analogy of the Masked Man. A citizen living on the frontiers of the Wild West is told by the sheriff that his brother is the Masked Man who has recently been robbing banks. The citizen protests that he understands who his brother is, and who the Masked Man is supposed to be, and can meaningfully ask, "Is my brother the Masked Man?" Obviously, analytic equivalency is of no relevance here. The matter is an empirical one, which the citizen must investigate a posteriori. The absurdity of dismissing the claim as such is apparent.

Тілдік шешім

Макс Блэк ұсынған лингвистикалық шешімге сәйкес, a шын мәнінде b-ге тең болуы мүмкін және бұл ақпараттық болуы мүмкін, себебі анықтамадан алынатын ақпарат – қандай тіркестер бір ұғымды көрсетеді. Мысалы, бір адамды «бакалавр» деп атау, оны «үйленбеген ер адам» деп сипаттаумен бірдей. Екі тіркес бірдей мағынаны білдірсе де, біз алған білім – «бакалавр» сөзін құрайтын әріптер тіркесі «үйленбеген ер адам» тіркесі сияқты бірдей ұғымды көрсетеді. Сонымен қатар, 3x7=21 және 1x21=21 математикалық мысалын қарастырайық. «3x7» және «1x21» бірдей санды көрсететіні анық, сондықтан 3x7=1x21 деп айтудан ешқандай ақпарат алынбады деуге болмайды. Мұны айта алмаймыз, себебі біз «3x7» тіркесі «1x21» тіркесімен бірдей санды көрсететінін білдік. Қорытындылай келгенде, бұл шешім анықтамалар арқылы білім алатынымызды, бірақ бұл білімнің лингвистикалық екенін көрсетеді.

"Ақылды білім" - шешім

"Ашық білім" шешімі философтар Марк Балагер мен Терри Хорганға тиесілі. "Ашық білім" шешімінің мақсаты – жақсы талдау адамды түсініктерді дұрыс қолдана білуден, олардың қолдануының неге дұрыс екенін нақты түсіндіре алу деңгейіне жеткізу. Осылайша, біз алатын ақпарат – бұрын тек түйсікпен білгенімізді ашыққа шығару жолы. Мысалы, шеңберді қарастырайық. Егер сіз балалар мен ересектерден шеңберді таңдауларын сұрасаңыз, көптеген адамдар оны дұрыс таңдай алады. Бірақ, егер сіз олардан шеңбердің анықтамасын сұрасаңыз, көпшілігі қиындыққа тап болады. Шеңбердің анықтамасы: "бір қисық сызықпен шектелген жазық пішін, және оның ішіндегі белгілі бір нүктеден шектейтін сызыққа дейін салынған барлық түзу сызықтар тең болады. Шекаралық сызық оның айналымы, ал нүкте – орталығы деп аталады". Шеңбердің не екенін түйсікпен білетін адам бұл анықтаманы естігенде "әрине" немесе "түсінікті" дейді, себебі ол бұл білімді бұрыннан-ақ иеленген. Анықтаманың немесе талдаудың барлық қызметі – балалар мен ересектердің "шеңбер" түсінігі туралы бұрыннан түйсікпен білгенін ашыққа шығару болды. Сондықтан, бұл шешім талдаудың ақпараттық екенін көрсетеді, өйткені ол анықтаманы білгенге дейін түсінік туралы түйсікпен білімге ие болғандарға нақты білім сыйлайды.