Кіріспе

Ұлыбритания монархына қатысу жолы

Британ монархының дәл атағы жылдар бойы өзгеріп келген. Ол монархтың өзі таңдап, ресми түрде жариялайды. 2022 жылы Карл III патша Ұлыбританияның Жеке кеңесімен таққа отырғаны жарияланды:

Сувереннің стилі

Англияның англосаксон патшалары көптеген түрлі стильдерді қолданды, соның ішінде «Англосаксон патшасы» және «Англия патшасы». Кейбір монархтар одан да үлкен атауларды қабылдады; мысалы, Эдред «Англосаксон, Нортумбриялықтар, бейімдеушілер және британдықтар патшасы» деген атауды қолданды. Кейде бұл атаулар әсем есімдермен бірге келді; мысалы, Этельстан «Англия патшасы, Құдіретті Құдайдың оң қолымен бүкіл Британия патшалығының тағына көтерілген». Шотландияда монархтың басты атауы «Шотландия королі/королевасы» болды, «Шотландияның» емес (бірақ соңғысы да кездесетін). Англияның алғашқы норманды монархы Вильгельм I «Англия патшасы» деген қарапайым атауды қолданды. Оның ізбасары Вильгельм II «Құдайдың рақымымен» деген сөзді тұңғыш рет қолданды. Генрих I 1121 жылы «Нормандия герцогы» атауын қосты, бірақ ол Нормандияны 1106 жылы ағасы Роберттен тартып алды. 1152 жылы Генрих II Элеонора Аквитандықпен некелесіп, көптеген француз иеліктеріне ие болды; көп ұзамай ол өзінің атауына «Аквитандықтар герцогы» және «Анжу графы» деген атауларды қосты. «Англия патшасы», «Нормандия герцогы», «Аквитания герцогы» және «Анжу графы» 1199 жылы король Джон таққа отырғанға дейін қолданыста болды, содан кейін олар «Англия патшасы», «Нормандия герцогы», «Аквитания герцогы» және «Анжу графы» болып өзгерді. Джон сонымен қатар Ирландияның титулды билеушісі болғандықтан, өзінің атауына «Ирландияның Иесі» деген сөзді қосты. 1204 жылы Англия Нормандия мен Анжудан айырылды. Дегенмен, олар 1259 жылға дейін бұл атаулардан бас тартқан жоқ. 1328 жылы француз королі Карл IV қайтыс болғаннан кейін француз аумағы тағы да даулы болды. Эдуард III француз тағына өзінің анасы Изабелла арқылы, яғни Карл IV-нің қарындасы арқылы ие боламын деп талап етті. Алайда Францияда тақ әйелге немесе әйел арқылы берілмейді деп мәлімдеді. Эдуард III 1337 жылдан кейін «Франция патшасы» ( «Аквитания герцогы» атауын тастап) атауын қолдана бастады. 1340 жылы ол Францияға кірді, онда оны патша деп жариялады. Алайда 1360 жылы ол өзінің атауын француз талапкеріне беруге келісті. Ол атауды заңдық құжаттарда қолдануды тоқтатса да, француз патшасымен ресми түрде бас тартуды растайтын хат алмаспады. 1369 жылы Эдуард III француздар келісімді бұзғандықтан, атауын қайтадан алды. Генрих V Францияға басып кірді, бірақ 1420 жылы Троя келісімін қабылдады, ол Францияның мұрагері және регенті ретінде танылды. Ол 1422 жылы қайтыс болды, оның орнын кішкентай ұлы Генрих VI иеленді. Патшалық билікке келгеннен кейін көп ұзамай Генрих VI француз тағына ие болды. Алайда 1450 жылдары Англия Франциядағы барлық аумақтарын, Каледен басқасын жоғалтты. «Франция патшасы» атауын талап ету 1801 жылы Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрылуына дейін тоқтатылған жоқ, сол кезде француз монархиясы Француз революциясымен құлатылды. 1422 жылдан кейін патшалық атауы шамамен бір ғасыр бойы өзгермеді. Алайда Генрих VIII билік құрған кезде көптеген түзетулер енгізілді. Генрих протестант Мартин Лютерге қарсы кітап жазғаннан кейін, папа Лев X оны «Сенімнің қорғаушысы» деген атақпен марапаттады. Паптық билікпен араға Арагонның Екатеринасымен некелесуіне байланысты келіспеушіліктер туындағаннан кейін, Генрих VIII 1533 жылы Англия шіркеуін құрып, Рим-католик шіркеуінен бөлініп шықты. Рим папасы Павел III «Сенімнің қорғаушысы» деген атауын қайтарып алды, бірақ Генрих оны қолдануды жалғастырды. 1535 жылы Генрих өзінің атауына «Жер бетіндегі Англия шіркеуінің, Иса Мәсіхтің Жоғарғы Басшысының астында» деген сөзді қосты; 1536 жылы Ирландия шіркеуіне сілтеме қосылды. Осы арада көптеген ирландтықтар папаны өздерінің еліндегі шынайы дүниелік билік деп санайтынын, ал Англия королі жай ғана өкіл ретінде әрекет ететінін ескерген Генрих VIII 1542 жылы «Ирландияның Лорды» дегенді «Ирландияның Королі» деп өзгертті. Генрих VIII енгізген барлық өзгерістер 1544 жылы қабылданған ағылшын парламенті актісімен бекітілді. 1553 жылы Генрих VIII-нің католик қызы Мэри I «Англия шіркеуінің және сонымен қатар Ирландияның жер бетіндегі Жоғарғы Басшысы» деген сөзді алып тастап, оны «және т.б.» деген сөз тіркесімен ауыстырды, бірақ бұл фраза 1555 жылы Парламент актісімен керісінше қабылданғанға дейін ресми атаудың бір бөлігі болып қалды. Сол кезде Мэри испан ханзадасы Филиппен тұрмысқа шықты. Монархтар «Англия мен Франция, Неаполь, Иерусалим және Ирландия королі мен королевасы, сенімнің қорғаушылары, Испания мен Сицилия княздары, Австрияның эрцгерцогтары, Милан, Бургундия және Брабант герцогтары, Габсбург, Фландрия және Тироль графы мен графинясы» деген бірлескен атауды қабылдады, Мэри мен Филиптің екеуінің де атауларын мойындады. Филипп әкесінің тақтан бас тарғаннан кейін Испания мен Сицилия королі болғаннан кейін қосымша өзгерістер енгізілді. Протестант Елизавета I таққа отырғанда, ол «Англия, Франция және Ирландия королевасы, сенімнің қорғаушысы, және т.б.» деген қарапайым атауды қолданды. «Және т.б.» фразасы жоғарылық фразасын қайта орнатуды күтуде қосылды, бірақ ол ешқашан орындалмады. Шотландияның Яков VI Англия тағына көтерілгеннен кейін, ресми атау «Англия, Шотландия, Франция және Ирландия королі, сенімнің қорғаушысы, және т.б.» болып өзгерді; оның анасы Мэри, Шотландия королевасы, бұл атауларға бұрыннан-ақ талап еткен (әртүрлі тәртіпте, Францияның Франциск II-сімен бірге, содан кейін корольдің әкесі, Лорд Дарнлимен бірге), бірақ оны оның протестант қарсыласы Елизавета I өлімге кесті. 1604 жылы Яков VI «Ұлыбритания королі» деген атауды «Англия және Шотландия королі» атауын алмастыруға рұқсат беретін жарлық шығарды. Бұл жаңа атау, корольге сілтеме жасауда кеңінен қолданылса да, заңдық емес еді; сондықтан ол заңдық құжаттарда пайда болған жоқ. Алайда ол монеталардағы жазуларда пайда болды. Англия мен Шотландия патшалықтары 1707 жылы Біріктіру актісімен ресми түрде бірыңғай Ұлыбритания патшалығына біріктірілді. Королева Анна осыған байланысты «Ұлыбритания, Франция және Ирландия королевасы, сенімнің қорғаушысы, және т.б.» деген атауды қабылдады. Ол 1801 жылға дейін қолданыста болды, сол кезде Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдікке бірікті. Георг III Францияға және «және т.б.» деген сілтемелерді атаудан алып тастау мүмкіндігін пайдаланды. Оған «император» атауын қабылдау ұсынылды, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты. Оның орнына атау «Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің королі, сенімнің қорғаушысы» болды. 1858 жылы «Үндістанның князьдары, басшылары және халқына» жариялаған Викторияның атауы: «Виктория, Құдайдың рақымымен Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің және Еуропа, Азия, Африка, Америка және Австралазиядағы оның колониялары мен тәуелділіктерінің королевасы, сенімнің қорғаушысы». 1876 жылы «Үндістан императрицасы» атауы 1876 жылғы Корольдік атаулар актісімен королева Викторияның атауына қосылды, сонда королева, кең империяның билеушісі, өзінің қызы Викториядан жоғары тұрмауы керек еді, ол неміс империясының мұрагеріне үйленген (бірнеше корольдер өздерінің корольдік атауларын сақтап қалғысы келген федеративтік монархияны құру қажеттілігімен туған империя). Оның ізбасары Эдуард VII 1901 жылы Корольдік атаулар актісімен Ұлыбританияның басқа колониялық иеліктерін көрсететін атауды өзгертті, «Ирландиядан» кейін «теңіздің ар жағындағы британдық доминиондары» деген сөздерді қосты. Жалпы қолданыста монарх, әсіресе таждың теңіздің ар жағындағы иеліктерінде және Британ Үндістаны мен князьдық штаттарда «Король-император» деп аталды. 1922 жылы Ирландия еркін мемлекеті тәуелсіздік алды. 1927 жылы Корольдік және парламенттік атаулар актісі 1927 жылы «Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің және теңіздің ар жағындағы британдық доминиондарының» сипаттамасын «Ұлыбритания, Ирландия және теңіздің ар жағындағы британдық доминиондарының» сипаттамасына өзгертті. 1927 жылғы акт доминиондардың (кейінірек Достастық мемлекеттерінің) егемендік үшін өздерінің стилін және атауын анықтау құқығын ашу үшін де маңызды болды, бұл құқық...

Ағылшын патшалары

Кейіптік стиль: 1066–1087 жылдар аралығында Рекс Англорум (Англия королі) I Уильям 1087–1121 жылдар аралығында Dei Gratia Rex Anglorum (Құдайдың рақымымен Англия королі) II Уильям, I Генрих 1121–1154 жылдар аралығында Рекс Англорум, Dux Normannorum (Англия королі, Нормандия герцогі) I Генрих, Стивен 1141 жылы Anglorum Domina (Англия ханшайымы) Матильда 1154–1199 жылдар аралығында Рекс Англиае (Англия королі) Рекс Англорум (Англия королі) II Генрих, Жас король Генрих, I Ричард 1199–1259 жылдар аралығында Dei gratia Rex Anglie, Dominus Hibernie, Dux Normannie et Aquitannie, Comes Andegavie (Құдайдың рақымымен Англия королі, Ирландияның иесі, Нормандия және Аквитания герцогі, Анжу графы) Джон, III Генрих 1259–1340 жылдар аралығында Рекс Англиае, Dominus Hiberniae et Dux Aquitaniae (Англия королі, Ирландияның иесі және Аквитания герцогі) III Генрих, I Эдуард, II Эдуард, III Эдуард 1340–1397 жылдар аралығында Рекс Англиае et Franciae et Dominus Hiberniae (Англия және Франция королі және Ирландияның иесі) III Эдуард, II Ричард 1397–1399 жылдар аралығында Рекс Англиае et Franciae, Dominus Hiberniae et Princeps Cestriæ (Англия және Франция королі, Ирландияның иесі және Честер князі) II Ричард 1399–1420 жылдар аралығында Рекс Англиае et Franciae et Dominus Hiberniae (Англия және Франция королі және Ирландияның иесі) IV Генрих, V Генрих 1420–1422 жылдар аралығында Рекс Англиае, Haeres et Regens Franciae, et Dominus Hiberniae (Англия королі, Францияның мұрагері және регенті және Ирландияның иесі) V Генрих, VI Генрих 1422–1521 жылдар аралығында Рекс Англиае et Franciae et Dominus Hiberniae (Англия және Франция королі және Ирландияның иесі) VI Генрих, IV Эдуард, V Эдуард, III Ричард, VII Генрих, VIII Генрих 1521–1535 жылдар аралығында Dei gratia Rex Anglie et Francie, Fidei Defensor et Dominus Hibernie (Құдайдың рақымымен Англия және Франция королі, Сенім қорғаушысы және Ирландияның иесі) VIII Генрих (тілдік өзгеріс) 1535–1536 жылдар аралығында Dei gratia Rex Anglie et Francie, Fidei Defensor, Dominus Hibernie, et in terra ecclesie Anglicane supremum caput (Құдайдың рақымымен Англия және Франция королі, Сенім қорғаушысы, Ирландияның иесі және Англия шіркеуінің Жер бетіндегі Жоғарғы Басшысы) 1536–1542 жылдар аралығында Dei gratia Rex Anglie et Francie, Fidei Defensor, Dominus Hibernie, et in terra ecclesiae Anglicane et Hibernice supremum caput (Құдайдың рақымымен Англия және Франция королі, Сенім қорғаушысы, Ирландияның иесі және Англия және Ирландия шіркеуінің Жер бетіндегі Жоғарғы Басшысы) Dei Gratia Rex et Regina Anglie, Francie, Neapolis, Ierusalem, et Hibernie; Fidei Defensores; Principes Hispanie et Sicilie; Archiduces Austrie; Duces Mediolani, Burgundie, et Brabancie; Comites Haspurgi, Flandrie, et Tirolis (Құдайдың рақымымен Англия, Франция, Неаполь, Иерусалим және Ирландия королі мен королевасы, Сенім қорғаушылары, Испания және Сицилия княздары, Австрия архигерцогтары, Милан, Бургундия және Брабант герцогтары, Габсбург, Фландрия және Тироль графтары мен графинялары) Мария I және Филипп 1556–1558 жылдар аралығында Dei gracia rex et regina Anglie Hispaniarum Francie utriusque Sicilie Ierusalem et Hibernie fidei defensores archiduces Austrie duces Burgundie Mediolani et Brabancie comites Haspurgi Flandrie et Tirolis (Құдайдың рақымымен Англия, Испания, Франция, Иерусалим, екі Сицилия және Ирландия королі мен королевасы, Сенім қорғаушылары, Австрия архигерцогтары, Бургундия, Милан және Брабант герцогтары, Габсбург, Фландрия және Тироль графтары мен графинялары) 1558–1603 жылдар аралығында Dei gratia Anglie Francie et Hibernie Regina, Fidei Defensor, etc. (Құдайдың рақымымен Англия, Франция және Ирландия королевасы, Сенім қорғаушысы, т.б.) Елизавета I

1521 жылы латын тілінен ағылшын тіліне ауысты. "Англия шіркеуінің және сонымен қатар Ирландияның жер бетіндегі Жоғарғы Басшысы" 1554 жылдың басында ресми қолданыста алынып тасталды (жою 1555 жылғы 16 қаңтарда Парламент актісімен кейіннен бекітілді).

Шотландияның патшалары

Қазіргі Шотландияның монархтарының ең ерте жазылған аталымдары әртүрлі болды: кейде "Пикттер патшасы", кейде "Фортриу патшасы", ал кейде "Альба патшасы" деп аталды. 900 жылдан кейін ғана соңғы аталым қалыптасты. Дәуіт I билік құрғаннан бастап, аталым "rex Scottorum" ("Шотландтықтардың королі") немесе "rex Scotiae" ("Шотландия королі") болып келді. Бірінші аталым жиі қолданылса, екіншісі кейде пайдаланылды. Джеймс VI мен I өзінің жариялаған жарлығымен "Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі" екенін мәлімдеді, бірақ бұл ағылшын Парламентімен қабылданбады. Шотландияның соңғы үш монархы – Уильям II (Англияның Уильям III), Мэри II және Анна – "Шотландия королі/королевасы" аталымын "Шотландтықтардың" орнына пайдаланды.

Англия мен Шотландияның патшалары

1603–1689 Құдайдың рақымымен, Англия, Шотландия, Франция және Ирландия королі, Иман қорғаушысы және т.б. Джеймс VI & I, Карл I, Карл II, Джеймс VII & II 1650–1653 Англия Республикасының құрамындағы және құрылатын барлық әскерлер мен күштердің Бас қолбасшысы және генерал-капитаны Оливер Кромвелл 1653–1659 Құдай мен Республиканың рақымымен, Англия, Шотландия және Ирландия Республикасының Лорд-протекторы, сондай-ақ оған қарасты доминиондар мен аумақтар Оливер Кромвелл, Ричард Кромвелл 1689–1694 Құдайдың рақымымен, Англия, Шотландия, Франция және Ирландия королі мен патшайымы, Жеті Біріккен Нидерланд Республикасының штадтхолдері, Оранж принці, Нассау графы, Иман қорғаушылары және т.б. Вильгельм III және Мария II 1694–1702 Құдайдың рақымымен, Англия, Шотландия, Франция және Ирландия королі, Жеті Біріккен Нидерланд Республикасының штадтхолдері, Оранж князі, Нассау графы, Иман қорғаушысы және т.б. Вильгельм III 1702–1707 Құдайдың рақымымен, Англия, Шотландия, Франция және Ирландия королевасы, Иман қорғаушысы және т.б. Анна

Британдық монархтар

Кейінгі стиль Суверені 1707–1714 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания, Франция және Ирландия королевасы, Иман қорғаушысы, т.б. Анна 1714–1801 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі, Иман қорғаушысы, қасиетті Рим империясының қазынашысы және сайлаушы князі, Брауншвейг-Люнебург герцогі Георг I, Георг II, Георг III 1801–1814 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің королі, Иман қорғаушысы, қасиетті Рим империясының қазынашысы және сайлаушы князі, Брауншвейг-Люнебург герцогі Георг III 1814–1837 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің королі, Иман қорғаушысы, Хановер королі, Брауншвейг-Люнебург герцогі Георг III, Георг IV, Вильгельм IV 1837–1876 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің королевасы, Иман қорғаушысы Виктория 1876–1901 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің королевасы, Иман қорғаушысы, Үндістан императрицасы 1901 Құдайдың құрметімен Британия королі, Иман қорғаушысы, Үндістан императоры, Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің королі, Иман қорғаушысы, Үндістан императоры Эдуард VII 1901–1927 Құдайдың құрметімен Британия және теңіз артындағы, Британия билігіндегі жерлердің королі, Иман қорғаушысы, Үндістан императоры, Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің королі, Иман қорғаушысы, Үндістан императоры Эдуард VII, Георг V 1927–1948 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания, Ирландия және теңіз артындағы, Британия билігіндегі жерлердің королі, Иман қорғаушысы, Үндістан императоры, Ұлыбритания, Ирландия және теңіз артындағы Британия доминиондарының королі, Иман қорғаушысы, Үндістан императоры Георг V, Эдуард VIII, Георг VI 1948–1952 Құдайдың құрметімен Ұлыбритания, Ирландия және теңіз артындағы, Британия билігіндегі жерлердің королі, Иман қорғаушысы, Ұлыбритания, Ирландия және теңіз артындағы Британия доминиондарының королі, Иман қорғаушысы Карл III