Кіріспе

Бүйрек жасушасының түрі

Подоциттер – бүйректегі Боуман капсуласында орналасқан, гломерула капиллярларын орап тұратын жасушалар. Подоциттер Боуман капсуласының эпителийлік қабығын құрайды, ол қан сүзгісінің үшінші қабаты болып табылады. Боуман капсуласы қанды сүзгілеп, ақуыздар сияқты ірі молекулаларды ұстап қалады, ал су, тұздар және қант сияқты кіші молекулалар зәрдің түзілуінің алғашқы қадамы ретінде сүзгіленеді. Әртүрлі ішкі органдарда эпителийлік қабаттар болғанымен, "ішкі эпителийлік жасушалар" деген атау көбінесе подциттерге қатысты қолданылады, олар капсуланың ішкі қабатында орналасқан мамандық эпителийлік жасушалар. Подоциттерде "педицельдер" деп аталатын ұзын аяқша процестері болады, осы атау жасушаның ("подо" + "цит") шығу тегін көрсетеді. Педицельдер капиллярларды айналып, олардың арасында саңылаулар қалдырады. Қан осы саңылаулар арқылы сүзгіленеді, олар сүзгі саңылауы, саңылау диафрагмасы немесе саңылау тесігі деп аталады. Педицельдердің капиллярларды айналдырып, тиімді жұмыс істеуі үшін бірнеше ақуыздар қажет. Егер нәрестелер нефрин және CD2AP сияқты осы ақуыздардың кемістігімен туылса, олардың бүйректері дұрыс жұмыс істемейді. Адамдарда осы ақуыздардың әртүрлі нұсқалары бар, ал кейбір өзгерістер өмір бойында бүйрек жетіспеушілігіне алып келуі мүмкін. Нефрин – бұл ципке ұқсас ақуыз, ол саңылау диафрагмасын құрайды, циптің тістері арасындағы кеңістік қант пен судың өтуіне жеткілікті, бірақ ақуыздардың өтуіне тым кішкентай. Нефриннің кемістіктері туа біткен бүйрек жетіспеушілігіне себеп болады. CD2AP подцит цитоскелетін реттейді және саңылау диафрагмасын тұрақтандырады.

Құрылымы

Бүйректің нефрондарында Боуман капсулаларын қаптаған подоциттер кездеседі. Подоциттерден басталатын, педицельдер деп аталатын аяқша процестер гломерула капиллярларын орап, сүзгілеу саңылауларын құрайды. Педицельдер жасуша бетін кеңейтіп, тиімді ультрафильтрацияны қамтамасыз етеді. Подоциттер базалық мембрананы бөліп шығарып, оны күзетеді. Трабекулалардың өзінде педицельдер деп аталатын екіншілік процестер болады. Саңылау диафрагмасының дұрыс жұмыс істеуі үшін нефрин, NEPH1, NEPH2, подоцин, CD2AP және FAT1 қажетті ақуыздардың қатарына жатады. Су, глюкоза және иондық тұздар сияқты кішкентай молекулалар сүзгілеу саңылаулары арқылы өтіп, түтікшелік сұйықтықта ультрафильтрат түзеді, ол нефронмен өңделіп, несепке айналады. Подоциттер гломерулалық сүзгілеу жылдамдығын (GFR) реттеуге де қатысады. Подоциттер жирылғанда сүзгілеу саңылаулары жабылады. Бұл сүзгілеуге қолжетімді бетті азайту арқылы GFR-ді төмендетеді.

Клиникалық маңызы

Подоциттердің аяқ процестерінің жоғалуы (яғни, подциттердің жойылуы) – минималды өзгерістер ауруының ерекше белгісі болып табылады, сондықтан кейде оны аяқ процесі ауруы деп те атайды. Сүзгілеу тесіктерінің бұзылуы немесе подциттердің жойылуы қаннан көп мөлшерде белок жоғалуына алып келетін ауыр протеинурияға себеп болуы мүмкін. Мұның мысалы – туа біткен фин түрлі нефроз, ол жаңа туған балаларда протеинуриямен сипатталады және бүйрек жетіспеушілігінің соңғы сатысына әкеледі. Бұл ауру нефрин геніндегі мутация нәтижесінде пайда болады. 2002 жылы Бристоль университетінің профессоры Моин Салем алғашқы рет шартты түрде өлмейтін адам подциттерінің жасуша желісін жасады. Бұл подциттерді зертханада өсіріп, зерттеуге мүмкіндік берді. Содан бері көптеген жаңалықтар ашылды. Нефроздық синдром гломерулярлық сүзгілеу кедергісінің бұзылуынан пайда болады. Подоциттер сүзгі кедергісінің бір қабатын құрайды. Генетикалық мутациялар подциттердің бұзылуына және сүзгілеу кедергісінің несептегі белок жоғалуын шектеу қабілетінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Қазіргі таңда генетикалық нефротикалық синдромда рөл атқаратын 53 ген белгілі. Идиопатиялық нефротикалық синдромда белгілі генетикалық мутация жоқ. Бұл аурудың себебі бұрын белгісіз айналымдық өткізгіштік фактор деп есептеледі. Соңғы деректерге сүйенсек, бұл фактор Т-жасушалары немесе В-жасушалары арқылы бөлінуі мүмкін. Подцит жасушалық желілерін нефротикалық синдроммен ауыратын науқастардың плазмасымен емдеу арқылы подциттің айналымдық факторға қалай жауап беретінін түсінуге болады. Айналымдық фактордың PAR 1 рецепторы арқылы подцитке сигнал беруі мүмкін екендігіне қатысты дәлелдер көбейіп келеді. Зәрде подциттердің болуы преэклампсияның ерте диагностикалық маркері ретінде қарастырылуда.