Кіріспе

Кәсіпкерлік шығындар өнім көлеміне тәуелді емес

Бухгалтерлік есеп пен экономикада, бекітілген шығындар, сондай-ақ жанама немесе тұрақты шығындар деп те аталады, – бұл кәсіпорынның өндірген тауарлары мен қызметтерінің деңгейіне байланысты емес шығындар. Олар көбінесе қайталанады, мысалы, ай сайын төленетін пайыздық сыйақы немесе жалдау ақысы. Бұл шығындар да капиталдық шығындар болып табылады. Бұл, өндірілген көлемге байланысты (және өндірілген бірлік бағасына төленеді) және есептік жылдың басында белгісіз болатын өзгермелі шығындардан өзгеше. Бекітілген шығындар белгілі бір өзгермелі шығындардың сипатына әсер етеді. Мысалы, сату көлеміне қарамастан, бөлшек саудагер жалға беру ақысы мен коммуналдық төлемдерді міндетті түрде төлеуі керек. Тағы бір мысал келтейік, нан пісірушінің айлық жалдау ақысы мен телефон байланысы, қанша нан өндіріліп сатылса да, бекітілген шығындар болып табылады; ал жалақы өзгермелі шығын болып саналады, себебі өндіріс көлемін арттыру үшін қосымша жұмысшылар қажет. Кез келген зауыт үшін бекітілген шығындар – капитал мен жерге жұмсалған барлық қаржы. Машиналар мен жерді сатып алу сияқты бекітілген шығындар, олар қанша өндірсе немесе тіпті өндірмесе де өзгертілмейді. Шикізат – өндірілген көлемге байланысты өзгермелі шығындардың бірі. Бекітілген шығындар жаңа кәсіпкерлер үшін кіруге кедергі келтіретін фактор болып саналады. Маркетингте, шығындардың өзгермелі және бекітілген шығындар арасында қалай бөлінетінін білу қажет. Бұл айырмашылық, бірлік сатудағы әртүрлі өзгерістерден туындайтын табысты және ұсынылған маркетингтік кампаниялардың қаржылық әсерін болжау үшін маңызды. 200-ге жуық жоғары лауазымды маркетинг менеджерлерінің арасында жүргізілген сауалнамада 60 пайызы «өзгермелі және бекітілген шығындар» көрсеткіші өте пайдалы екенін айтты. Бұл шығындар бір-біріне әсер етеді және кәсіпкерлер үшін өте маңызды. Экономикада, қысқа мерзімде зауыттың бекітілген шығыны бар, және бұл шығын өзгермейді. Бірақ ұзақ мерзімде тек өзгермелі шығындар ғана болады, себебі олар өндірістің барлық факторларын бақылайды.

Сипаттама

Тұрақты шығындар толығымен тұрақты емес; олар уақыт өте келе өзгереді, бірақ келісімшарт міндеттемесі бойынша белгілі бір кезеңдегі өндіріс көлеміне байланысты бекітіледі. Яғни, қайталанатын шығын бар, бірақ оның құны тұрақты емес. Мысалы, компания өндіріске тікелей қатысы жоқ күтпеген және болжауға қиын шығындарға ұшырауы мүмкін, мысалы, қойма шығындары және т.б., олар жалға алу мерзімі ішінде ғана белгіленеді. Ұзақ мерзімде тұрақты шығындар болмайды, себебі ұзақ мерзім – барлық қысқа мерзімді тұрақты факторлардың өзгермелі болуына жеткілікті уақыт. Қысқа мерзімде елеулі түрде қысқартылмайтын жабдықтарға, құрал-жабдыққа және негізгі ұйымдастыруға жасалған инвестициялар – міндетті тұрақты шығындар деп аталады. Дискрециялық тұрақты шығындар көбінесе басшылықтың белгілі бір тұрақты шығындарға жұмсау туралы жылдық шешімдерінен туындайды. Дискрециялық шығындарға жарнама, сақтандыру төлемдері, машиналарды күтіп ұстау және ғылыми-зерттеу жұмыстары жатады. Дискрециялық тұрақты шығындар қымбатқа түсуі мүмкін. Экономикада көбінесе капиталға байланысты тұрақты шығындар туралы айтылады. Капитал – өндіріс үшін қойманы, машиналарды (олар бастапқыда бір рет төленеді және өндіріс көлеміне немесе уақытына байланысты емес) сатып алудың белгілі бір сомасы болуы мүмкін, сондай-ақ білікті емес жұмысшылардың белгілі бір санына төленетін жалақы да капиталға жатады. Өнім мен нарыққа байланысты көптеген нәрселер тұрақты шығындарға кіреді – кейбір фирмалар басқа компаниялар кірмейтін ресурстарды тұрақты бағада ұстауға шешім қабылдауы мүмкін, бірақ мұндай күтпеген немесе болжамды қысқа мерзімді тұрақты шығындар фирманың нарыққа кірмеуіне себеп болуы мүмкін (шығындар тым жоғары болса). Осы шығындар мен өзгермелі шығындарды ескермейінше, фирма нарыққа кіре ала ма, жоқ па, анықталмайды. Бизнес жоспарлау және басқару есебінде тұрақты шығындар, өзгермелі шығындар және басқа терминдердің қолданылуы экономикадағы қолданылудан өзгеше болуы мүмкін және жағдайға байланысты. Кейбір есептеу әдістері, мысалы, қызметке негізделген есептеу, пайдалылықты бағалау үшін тұрақты шығындарды бизнес-қызметтерге бөледі. Бұл шешім қабылдауды жеңілдетуі мүмкін, бірақ оны түсіну қиын және дау тудыруы мүмкін. Есептеу терминологиясында тұрақты шығындарға сатылатын тауарлардың құнына енгізілмеген барлық шығындар (қаржылық шығындар) кіреді, ал өзгермелі шығындар өзгермелі есептеу әдісі бойынша сатылатын тауарлардың құнына енгізіледі. Толық (абсорбциялық) есептеу кезінде тұрақты шығындар сатылатын тауарлардың құнына да, операциялық шығындарға да қосылады. Есептеу және экономикалық терминологияны теңестіру үшін қажетті шарт – есептік кезеңнің ұзақтығы тұрақты шығындардың өндіріске қатысты өзгеретін кезеңге тең болуы. Бірақ, практикада бұл теңдік әрқашан орындалмайды және басшылық қарастырып отырған кезеңге байланысты, кейбір жалпы шығындар (мысалы, сату, басқару және әкімшілік шығындары) басқарушылармен түзетулерге ұшырауы мүмкін, ал әрбір шығынды әр санатқа бөлу есептеу әдісімен шешіледі. Соңғы жылдары көптеген компаниялар үшін тұрақты шығындар өзгермелі шығындардан асып түсуде. Мұның екі себебі бар. Біріншіден, автоматтандырылған өндіріс инвестициялық жабдықтың құнын арттырады, соның ішінде ескі жабдықтың тозуы мен күтіп ұстауы. Екіншіден, еңбек ақысы көбінесе ұзақ мерзімді шығын ретінде қарастырылады. Адам ресурстарын қысқа мерзімдегі жұмысқа қатысты қажеттіліктерге сәйкес реттеу қиын. Нәтижесінде, тікелей еңбек ақысы қазір тұрақты шығын ретінде қарастырылады.