Кіріспе

Оңтүстік Африкалық кардиохирург (1922–2001)

Кристиан Нитлинг Барнард (8 қараша 1922 – 2 қыркүйек 2001) – әлемдегі алғашқы адамнан адамға жүрек трансплантациясын жасаған Оңтүстік Африкалық кардиохирург. Барнард 1940 жылы Бофорт-Вест орта мектебін бітіріп, Кейптаун медицина мектебінде медицинаны оқыды, онда 1945 жылы MB ChB дәрежесін алды. Оның әкесі аралас нәсілді халыққа миссионер болып қызмет еткен. Анасы, бұрынғы Мария Элизабет де Сварт, аман қалған ұлдарына өздері қалаған нәрсені істей алатындарына сенім ұялатты. 1951 жылы ол Кейптаунға оралып, қалалық ауруханада аға медициналық резидент, ал Гроут-Шуур медицина бөлімінде интерн болып жұмыс істеді. АҚШ-тағы Миннесота университетінің профессоры Оуэн Вангенстин Миннесотада жұмыс істейтін оңтүстік африкалық жас дәрігер Алан Талдың жұмысына әсерленді. Вангенстин Грот-Шур медицина бөлімінің меңгерушісі Джон Броктан осындай дарынды оңтүстік африкалықтарды ұсынуын сұрады, ал Брок Барнардты ұсынды. 1955 жылдың желтоқсанында Барнард Минеаполиске (Миннесота штаты) барып, хирургияның бастығы Вангенстинмен екі жылдық стипендиялық бағдарламаны бастады. Вангенстин Барнардқа ішектерге қатысты жұмыс тапсырды, оны Барнард қабылдады, тіпті ол жаңа нәрсеге көшуді қалағанмен. Тақсырғандай, Барнардқа осы жұмыстан демалыс қажет болғанда, ол дәлізден өтіп, ашық жүрек хирургиясының пионері Уолт Лиллехидің зертханасын басқаратын Винс Готтпен сөйлесе алатын. Готт жүрек тамырлары арқылы қанды кері ағызу әдісін әзірлеуге кіріскен, осылайша Лиллехи аорта клапанына оңай операция жасауға мүмкіндік алды (Макрей: «Бұл Барнардты қызықтырған шабыттандырған ойлау болды»). 1956 жылдың наурыз айында Готт Барнардтан операцияға жүрек-өкпе аппаратын іске қосуға көмектесуін сұрады. Көп ұзамай Вангенстин Барнардты Лиллехидің бөліміне ауыстыруға келісті. Осы уақытта Барнард болашақ жүрек трансплантациясы хирургы Норман Шамвеймен танысты. Барнард сонымен қатар жүрек операциясы кезінде иттің өкпесін қанды оттегімен қамтамасыз етуге болатынын көрсеткен Гил Кэмпбеллмен де жақын қарым-қатынас орнатты. (Барнард келгенге дейін бір жыл бұрын Лиллехи мен Кэмпбелл 13 жасар балаға қарыншалар аралық дефектімен операция жасағанда осы процедураны жиырма минут бойы қолданды, және бала толық жазылып кетті.) Барнард пен Кэмпбелл ертеңгі тамаққа жиі кездесетін. 1958 жылы Барнард «Аорта клапаны – протездік клапанды жасау және сынаудағы мәселелер» тақырыбындағы диссертациясы үшін хирургия ғылымының магистрі дәрежесін алды. Кейін ол Кейптаун университетіндегі хирургиялық зерттеулер кафедрасының директоры және толық уақытты оқытушысы болып тағайындалды. 1960 жылы ол орган трансплантациясы бойынша сарапшы Владимир Демиховпен кездесу үшін Мәскеуге ұшып барды (кейін ол Демиховтың жетістіктерін бағалап: «Егер жүрек және өкпе трансплантациясының әкесі болса, онда Демихов осы атаққа лайық»). 1961 жылы ол Кейптаун университетінің оқу ауруханаларындағы кардиоторакалды хирургия бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 1962 жылы ол Кейптаун университетінің хирургия кафедрасының доценті болды. Барнардтың кіші інісі Мариус, ол да медицинаны оқыған, ақырында Кардиохирургия бөлімінде Барнардтың оң қолы болды. Ол жылдар бойы алған наградаларының арасында 1984 жылы профессор-эмеритус атағын алды.

Тарихи контекст

1953 жылы АҚШ-та алғашқы сәтті бүйрек трансплантациясы жасалғаннан кейін, Барнард 1967 жылы қазанда Оңтүстік Африкада екінші бүйрек трансплантациясын жүргізді, ал алғашқысы өткен жылы Йоханнесбургте жасалған болатын. 1964 жылдың 23 қаңтарында Миссисипи штатының Джексон қаласындағы Миссисипи университетінің медициналық орталығында Джеймс Харди әлемдегі алғашқы жүрек трансплантациясын және әлемдегі алғашқы жүрек ксенотрансплантациясын – шимпанзе жүрегін өлімге қатерлі жағдайдағы науқасқа отырғызу арқылы жасады. Бұл жүрек пациенттің кеудесінде шамамен 60-90 минут бойы соқты. Науқас, Бойд Раш, есін жимай қайтыс болды. Барнард жүректерді 48 иттерге трансплантациялады, бұл Нью-Йорктегі Маймонид медициналық орталығында Адриан Кантровиц жасаған трансплантациялардың шамамен бесінші бөлігі және Калифорниядағы Стэнфорд университетінде Норман Шумвей жасаған трансплантациялардың алтыдан бірі болатын. Барнардтың трансплантациясынан кейін он күннен артық тірі қалған иттері болған жоқ, ал Кантровиц пен Шумвейдің иттері бір жылдан астам тірі қалған. Бірнеше пионерлердің, соның ішінде Вирджиния медициналық колледжіндегі Ричард Лоуэрдің жаңа жетістіктерінің арқасында бірнеше хирургиялық топтар адам жүрегін трансплантациялауға дайындала бастады. Барнардтың процедурадан өтуге келісім білдірген пациенті болды, бірақ басқа хирургтар сияқты, оған да қолайлы донор қажет еді. Ол хирургтар тобының құрамында болды және Барнардтың мүшелерді трансплантациялау бағдарламасына көмектесті. Барнард: «Хаммильтон Накидің техникалық дағдылары менікінен жақсы болды. Ол менден жақсы шебер еді, әсіресе тігістерді салуда, және операциялық бөлмеде өте шебер қолы болды». Бұл кең таралған аңыз, негізінен «Құпия жүрек» деп аталатын сенімсіз деректі фильм мен қателігі бар газет мақаласы таратып жүр.

Адамнан адамға жүрек трансплантациясы

Барнард әлемдегі алғашқы адамнан адамға жүрек трансплантациясын 1967 жылғы 3 желтоқсанның жексенбі күні таңертең жасады. Науқас – 54 жастағы бақшашы Луис Вашканский, ол қант диабетімен және емделмейтін жүрек ауруымен ауырған болатын. Барнардқа оның інісі Мариус Барнард пен отыз қызметкерден тұратын команда көмектесті. Операция шамамен бес сағатқа созылды. Барнард Вашканский мен оның әйелі Энн Вашканскийге трансплантацияның сәтті болу ықтималдығы 80% екенін айтты. Этикалық сарапшылар Питер Сингер мен Хельга Кухсе бұл туралы «негізсіз» және «алдаушы» мәлімдеме деп сынға алды, өйткені науқас пен оның отбасына табысқа жету мүмкіндігі туралы дұрыс емес үміт берген. Барнард кейін былай деп жазды: «Өліміне жеткен адам үшін бұл шешім қиын емес, себебі ол өмірінің соңына келгенін біледі. Егер арыстан сізді крокодилдерге толы өзеннің жағасына дейін қуатын болса, сіз суға секіріп түсесіз, себебі сіздің екінші жағаға жүзуге мүмкіндігіңіз бар деп сенерсіз». Донорлық жүрек 1967 жылғы 2 желтоқсанда Кейптаунда көшенің үстінен өтіп бара жатқанда апатқа ұшырап, миы тоқтаған жас әйел Денис Дарваллдан алынды. Курт Вентер мен Берти Босман Дарваллдың әкесінен Денис жүрегін трансплантацияға пайдалануға рұқсат сұрады. Бірінші трансплантациядан бір күн бұрын Барнард үйде музыка тыңдап ұйықтап қалды. Оянғаннан кейін Шамвей мен Лоуэрдің әдісін өзгертуге шешім қабылдады. Донор жүрегінің артқы камераларын тікелей кесудің орнына, ол қабатқа зақым келтірмеу үшін екі кішкентай тесік жасап, venae cavae және өкпе тамырлары үшін арналған жер қалдырды. Трансплантацияға дейін Дарвалл жүрегінің соғуы тоқтағанша күтудің орнына, інісі Мариус Барнардтың кеңесімен Кристиан оның жүрегіне калий салып, оны тоқтатып, бүкіл дене стандарты бойынша техникалық жағынан өлімге жеткізді.

Қосымша жүрек трансплантациялары

Барнард пен оның науқасы бүкіл әлемге танымал болды. 2017 жылы BBC ретроспективтік мақаласында "Журналистер мен киноэкипаждар Кейптаундағы Грот Шур ауруханасына ағылып келіп, Барнард пен Уошканскиді көп ұзамай әйгілі есімдерге айналдырды" деп сипатталған. Барнардтың өзі "харизматикалық" және "фотогенді" деп сипатталды. Ал операция бастапқыда "сәтті" деп хабарланды, бірақ Уошкански тағы 18 күн ғана өмір сүрді. 1968 жылы әлем бойынша әртүрлі дәрігерлер шамамен 100 трансплантация жасады. Дегенмен, осы науқастардың үштен бірі ғана үш айдан артық өмір сүрді. Көптеген медициналық орталықтар трансплантация жасауды тоқтатты. АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институтының басылымдарында: "Бірнеше жыл ішінде тек Стэнфордтағы Шамвейдің командасы ғана трансплантация жасауға тырысты" делінген. Блейбергтің жүрегін 24 жастағы қара нәсілді Клайв Хаупт сыйлады, ол инсульттан зардап шекті. Оңтүстік Африкадағы апартеид кезінде бұл жағдай қырқыс дау тудырды (әсіресе афроамерикандық баспасөзде). 1971 жылы жаңа жүрек алған Дирк ван Зил 23 жылдан астам өмір сүрді, ол ең ұзақ өмір сүрген реципиент болды. 1967 жылдың желтоқсаны мен 1974 жылдың қарашасы аралығында Оңтүстік Африканың Кейптаундағы Грот Шур ауруханасында он жүрек трансплантациясы, сондай-ақ 1971 жылы жүрек және өкпе трансплантациясы жасалды. Осы он науқастың төртеуі 18 айдан астам өмір сүрді, ал олардың екеуі ұзақ мерзімді өмір сүрді. Бір науқас, Дороти Фишер, он үш жылдан астам, ал екіншісі жиырма төрт жылдан астам өмір сүрді. Донор жүрегінің толыққанды функциясын қалпына келтіруі көбінесе сағаттар немесе күндер ішінде жүреді, осы уақыт аралығында айтарлықтай зақымданулар болуы мүмкін. Пациенттердің өлім жағдайларының тағы бір себебі – бұрыннан барған аурулар болуы мүмкін. Мысалы, өкпелік гипертензия кезінде науқастың оң қарыншасы уақыт өте келе жоғары қысымға бейімделеді және ауруға шалдыққан және гипертрофияланған болса да, өкпеге қан айналымын сақтап тұруға қабілетті болады. Барнард гетеротоптық (немесе "қосымша" трансплантация) идеясын ұсынды, онда науқастың ауру жүрегі өз орнында қалдырылады, ал донор жүрегі қосылады, нәтижесінде "қос жүрек" пайда болады. Барнард 1974 жылы алғашқы гетеротоптық жүрек трансплантациясын жасады. 1974 жылдың қарашасынан 1983 жылдың желтоқсанына дейін Грот Шурда 43 науқасқа қатарынан 49 гетеротоптық жүрек трансплантациясы жасалды. Бір жылдық өмір сүру көрсеткіші 60% - дан асып түсті, стандартты трансплантациямен салыстырғанда 40% - тан төмен, ал бес жылдық өмір сүру көрсеткіші 36% - дан асып түсті, стандартты трансплантациямен салыстырғанда 20% - тан төмен.

Зейнеткерлік

Барнард 1983 жылы Кейптаундағы торакокардиалдық хирургия бөлімінің меңгерушісі қызметінен зейнетке шықты, себебі қолындағы ревматоидты артрит оның хирургтік мансабын аяқтады. Ол 1956 жылдан бері артритпен күресіп келеді, ол АҚШ-та аспирантурада оқып жүргенде анықталған. Осы кезде ол қартаюға қарсы зерттеулерге қатты қызығушылық танытқан, бірақ 1986 жылы ол қымбат "қартаюға қарсы" тері кремі Glycel-ді жарнамалағанда беделіне нұқсан келді, ал АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы оның рұқсатын жақын арада кері қайтарды. Сондай-ақ ол Швейцариядағы Clinique la Prairie клиникасында ғылыми кеңесші ретінде жұмыс істеді, онда даулы "жаңарту терапиясы" қолданылды. Барнард өмірінің қалған бөлігін Австрияда, әлемдегі мұқтаж балаларға көмектесуге арналған Кристиан Барнард қорын құрған және Оңтүстік Африкадағы Бофорт-Весттегі аң аулау шаруашылығында өткізді. Өмірінің соңғы жылдары ол бетінде базальді клеткалық карциномаға (тері қатерлі ісігіне) шалдықты, оған Оңтүстік Африканың Пароу қаласында емделді.

Өлім

Кристиан Барнард 2 қыркүйек 2001 жылы Кипрдің Пафос қаласында демалыс кезінде қайтыс болды. Бастапқы хабарлар оның жүрек талмасынан қайтыс болғанын көрсеткен, бірақ жасалған сараптама оның өліміне ауыр астма шабуылы себеп болғанын анықтады.