Кіріспе

Эфиопияда сөйленетін гураге тілі

Соддо (өзіндік атауы кəстane "христиан"; бұрынғыда батыс деректерінде Aymälläl деп аталған, оның бір диалектісінің атымен) – Эфиопияның оңтүстік-шығысында шамамен 250 мың адам сөйлейтін гураге тілі. Бұл Эфиопиялық семит тілдерінің Солтүстік гураге тілдер тобына жатады. Оның туған тілінде сөйлейтін соддо гураге халқы (кистане) негізінен Гураге аймағының Соддо ауданында қоныстанған.

Есімдік

Эфиопия тілдеріндегідей, зат есімге сипаттаушы сөздер көбінесе зат есімнен кейін келеді. Белгісіздік туралы мақала «i» жұрнағы арқылы білдіріледі, мысалы: goš "бала" > goš i "сол бала"; ätit "қарындас" > ätiti "сол қарындас"; bayyočč "балалар" > bayyočč i. Егер зат есім «a» немесе «ä» әріптерімен аяқталса, «i» жұрнағы қосылғанда, әдетте бұл дауысты жоғалады: angačča "мысық" > angačč i "сол мысық". «i» әрпімен аяқталатын зат есім әдетте өзгермейді: abi "(сол) әке, иесі". «e», «o», «u» әріптерімен аяқталатын зат есімге жұрнақ қосылғанда, оның алдына «y» қосылады: ge "үй" > geʸi "сол үй"; wälläho "қоңсы" > wällähoʸi "сол қоңсы". Егер зат есімде сипаттаушы болса, мақала алғашқы элементпен қолданылады: maläk' ge "үлкен үй" > maläk' i ge "сол үлкен үй"; yä šum i ge "ресми адамның үйі" (сөзбе-сөз "ресми адамның үйі"); yä mät't' i məss "келген адам" (сөзбе-сөз "келген адам"). Нақты белгісіздік туралы мақала жоқ, бірақ белгісіздікті «бір» деген мағынаны білдіретін attə немесе k'una сөздерін алға қою арқылы білдіруге болады. Зат есімдердің екі жынысы бар: еркек және әйел, олар етістіктердің үйлесімділігіне әсер етеді. Белгілі нысандар (тікелей немесе жанама) «yä» немесе «nä» префиксімен белгіленеді, мысалы: yä geʸi ažžo "ол үйді көрді"; yä zämmihʷan abännət "ол оны бауырына берді" (сөзбе-сөз "бауырына берді"). Тікелей толықтырулар етістікке объектілік жұрнақ қосу арқылы да белгіленуі мүмкін: мысалы, yabiddi täšakkunnət "Мен әкемнен сұрадым" (сөзбе-сөз "әкемнен сұрадым"). Иесі бар зат есім «yä» префиксімен белгіленеді, ал иесі иелік зат есімнен бұрын келеді: yä šum i ge "ресми адамның үйі" (сөзбе-сөз "ресми адамның үйі"). Егер иелік зат есімнің алдына сөз қойылса, онда бұл «yä» алынып тасталады: babiddi färäz "әкемнің аты" үшін *bä yä abiddi färäz емес.

Жекелік алмастыру

Ағылшын тіліндегі жеке формасы Иеленуші жұрнақ (соғыс дауысты сөздер) Иеленуші жұрнақ (дауысты сөздер) I ädi əddi ddi сен (ер. с.ғ.) dähä dä dä сен (әйел. с.ғ.) däš däš däš ол kʷa äw, kʷan w, hʷan ол kʸa ki hi біз əñña əñña ñña сендер (ер. көп) dähəm dähəm dähəm сендер (әйел. көп) dähma dähma dähma олар (ер.) kənnäm kənnäm hənnäm олар (әйел.) kənnäma kənnäm hənnäm Иеленуші сөздерді жеке есімдерге yä қосу арқылы да жасауға болады, мысалы: yädähəm t'əb "сіздің кланыңыз". Өздік есімдер äras, gubba, k'um және иелік жұрнақтарынан тұрады, мысалы, ädi äras əddi mät'afi t'afkunnət "Мен кітапты өзім жаздым".

Көрсеткіш сын есім

Проксимальді: "зи" - "бұл, осылар"; "зини" - "осы". Мысалы: zi məss "осы адам", zi məšt "осы әйел", zi säbočč "осы ер адамдар". Дисталь: za "сол, солар"; zani "сол жердегі". Мысалы: tä za məss goy mät't'ahi "Мен сол адаммен келдім".

Керемет

Мен өлшедім säffär ki säffär kw yä säffär k i säffär kum сен (е.с.) өлшедің säffär ko säffär kä yä säffär k i säffär käm сен (ә.с.) өлшедің säffär šin säffär š yä säffär š i säffär šəm ол өлшеді säffär o säffär ä yä säffär i säffär äm ол өлшеді säffär ätti säffär ät yä säffär ätt i säffär ättəm біз өлшедік säffär no säffär nä yä säffär n i säffär näm сіздер (е.к.) өлшедіңіздер säffär kəmun säffär kəmu yä säffär kəm i säffär kəmum сіздер (ә.к.) өлшедіңіздер säffär kəman säffär kəma yä säffär kəma yi säffär kəmam олар (е.с.) өлшеді säffär mun säffär m yä säffär m i säffär mum олар (ә.с.) өлшеді säffär man säffär ma yä säffär ma yi säffär mam m жұрнағы басқаша байланыспаған етістіктерді бағынышты сөйлемдерде жалғастыру үшін қолданылады, бұл жапон тіліндегі "te" сияқты; оны "және", герунд немесе нәтиже ретінде аударуға болады. m-дегі толық формасы, содан кейін näbbär толықтықты құрайды. Теріс толық формасы "al" префиксімен және дауысты өзгерісімен жасалады; жоғарыда аталған жұпталулар үшін алынған формалар al säfärä, al täkkälä және al č'afärä. Мысалдар: ge aräššo "ол үй салды"; banätäw k'ən awänna m bämida tonnaw "басына май құйып, сыртта отырды".

Кемелсіз

Ағылшын тілінде басты сөйлем бағынышты сөйлем Мен алға жылжимын äbädru äbädər Сен (ер.с.) алға жылжисың təbädru təbädər Сен (әй.с.) алға жылжисың təbädri təbʸedər Ол (ер.с.) алға жылжиды yəbädru yəbädər Ол (әй.с.) алға жылжиды təbädri təbädər Біз алға жылжимыз (ən)nəbädru (ən)nəbädər Сіздер (ер.с.) алға жылжисыздар təbädrəmun təbädrəm Сіздер (әй.с.) алға жылжисыздар təbädrəman təbädrəma Олар (ер.с.) алға жылжиды yəbädrəmun yəbädrəm Олар (әй.с.) алға жылжиды yəbädrəman yəbädrəma

Кемелдік сияқты, бағынышты формалар m жұрнағын қабылдап, өткен емес бірнеше әрекеттерді білдіре алады. Бұл näbbär сөзімен біріктіріліп, әдеттегі өткен әрекетті білдіруге болады. Мысалдар: ahoññ gäbäya nalfu "Бүгін біз базарға барамыз"; yəgädəl məss "кісі өлтіретін адам"; mas tənäsa m yibara wawt'a tək'ärsi "Ол ұйықтайтын төсеніштерін жинап, көңдікті алып тастауға кіріседі". Оны ən арқылы күшейтуге болады, мағынасы айқын өзгермейді. Ағылшын тіліндегі теріс басты сөйлем теріс бағынышты сөйлем Мен бастамаймын täk'ärs annək'ärs Сен (ер.с.) бастамайсың təttək'ärs attək'ärs Сен (әй.с.) бастамайсың təttək'erš attək'erš Ол (ер.с.) бастамайды tik'ärs ayk'ärs Ол (әй.с.) бастамайды təttək'ärs attək'ärs Біз бастамаймыз tənnək'ärs annək'ärs Сіздер (ер.с.) бастамайсыз təttək'ärsəm attək'ärsəm Сіздер (әй.с.) бастамайсыз təttək'ärsəma attək'ärsəma Олар (ер.с.) бастамайды tik'ärsəm ayk'ärsəm Олар (әй.с.) бастамайды tik'ärsəma ayk'ärsəma

Мысалдар: ahoññ yəmät'a timäsəl "ол бүгін келмейді деп көрінбейді"; ädahʷan t aykäfəl alläfo "ол қарызын төлемей кетіп қалды".

Юссивті және императивті

тұлғаның жіктелуі А жіктелуі В жіктелуі C 1-ші дәр. näsfər näşäkkət nägalb 2-ші ес. ер. səfär šäkkət galb 2-ші ес. әйел. səfer šäkkič galʸib 3-ші дәр. ер. yesfər, yäsfər yešäkkət yegalb 3-ші дәр. әйел. tesfər tešäkkət tegalb 1-ші көп. (ən)nəsfär nəšäkkət nəgalb 2-ші көп. ер. səfärəm šäkkətəm galbəm 2-ші көп. әйел. səfärma šäkkətma galbəma 3-ші көп. ер. yesfərəm yešäkkətəm yegalbəm 3-ші көп. әйел. yesfərma yešäkkətma yegalbəma

Бұлар «ай» префиксімен жоққа шығарылады: ayəsfär, ayšäkkət, aygalb. Екінші жақтың формалары басқаларына бейімделеді: attəsfär, attəsfer, attəsfärəm, attəsfärma. Мысалы: yä wäzälawan hom yewsəd «жұмысы бойынша алсын»; yäsäb waga attəlgäd «біреудің мүлкіне қол тигізбе»; ärəf əm tona «демалып, отыр» (сағынышпен отыр).