Кіріспе

«Цейлон аралының тарихи сипаттамасы, сондай-ақ менің тұтқындықтан босатылғаннан бергі уақиғаларым туралы бірнеше ерекше жайттар» кітабы – 1681 жылы ағылшын саудагері және теңізші Роберт Нокс жазған туынды. Онда ол бірнеше жыл бұрын қазіргі Шри-Ланка аралындағы Канди патшалығында өткен өмірінен айтады. Бұл кітап 17 ғасырдағы Шри-Ланка тұрмысы туралы маңызды замандас куәліктерінің бірі болып табылады.

Тарих

Нокс Раджасинха II билігінде Канди Королдығына тұтқынға алынғаннан кейін 19 жыл Шри-Ланкада өткізді. Ол тымақ тоқу арқылы, тауар сату арқылы және күріш пен жүгері қарызға беру арқылы күшін сақтап қалды. 1679 жылы ол бір серігімен бірге қашып, аралдың солтүстік-батыс жағалауындағы голландтық Ариппу елді мекеніне жетіп, 1680 жылы Англияға оралды. Кітап Англияға сапар кезінде жазылды. Бұл кітап Нокстың жұмыс берушілері, Британдық Шығыс Үндістан компаниясының директорлары назарына ілігіп, оны жариялауды ұсынды. Тарихшы және өмірбаяншы Джон Стрип, Нокстың туысы, табиғат зерттеушісі және ғалым Роберт Хуктің ынтасымен кітапты жариялауға көмектесті. Ол Патшалық қоғамының баспагері Ричард Чизуэлл арқылы, Қоғам мен Компанияның рұқсатымен басылды. 1681 жылы жарық көрген бұл кітап кеңінен танылып, Нокс тірі кезінде неміс (1689), голланд (1692) және француз (1693) тілдеріне аударылды. Ол Нокстың халықаралық деңгейде танымал болуына себепкер болды және Дэниел Дефоның шығармаларына зор ықпал етті; Робинзон Крузо және кейінірек Капитан Синглтон екеуі де Нокстың тәжірибесіне сүйенді.

Мазмұны

"The Relation" ағылшын романының дамуына ықпал етуде маңызды әдеби құндылыққа ие. Нокс Цейлон аралында болған кезде көрген шындықтың толыққанды суреттемесін беру үшін тікелей және көркем тілді пайдаланады. Ол өзін тәжірибелі, өзіне жететін және дені сау адам ретінде бейнелейді, бұл Дефоның кемеден құлаған теңізшісіне ұқсас. Кітаптың маңыздылығы – осы кезеңдегі Цейлонның экономикалық тарихы мен этнографиясы туралы мағлұматтардың бастау көзі болуында, себебі мәтіннің объективтілігі мен толықтығы арқасында Нокс сингалдық жер бедерінің, экономикалық және әлеуметтік өмірдің, мәдени ерекшеліктерінің және Канди патшалығындағы жағдайлардың жан-жақты сипаттамасын береді.