Сөз және парадигма морфологиясы: түбір өзгерісі мен үлгілер негізіндегі тіл білімі

Кіріспе

Реализациялық морфология немесе «сөз және парадигма» (WP) теориясы алғаш рет лингвист Чарльз Ф. Хокеттпен жасалған. WP морфологиясы морфемаларға немесе ішкі құрылымға емес, сөздің толық түріне назар аударады. Бұл теория морфемалардың белгілер (форма-мазмұн жұптары) екенін жоққа шығарады. Оның орнына, иілулер морфологиялық белгілер жиынтығының белгісі ретіндегі сабақтың өзгерістері болып табылады. Ол элемент пен құрылым (IA) және элемент пен процесс (IP) үлгілеріне балама ретінде қызмет етеді. Теория парадигмаларды орталық ұғым ретінде қабылдайды. Морфемаларды сөз формаларына біріктіру ережесін немесе сабақтардан сөз формаларын жасау ережесін көрсетудің орнына, сөздік морфология инфлекциялық парадигмалардың формалары арасындағы жалпыламаларды айтады. Бұл тәсілдің басты мәні – мұндай көптеген жалпыламаларды басқа тәсілдердің ешқайсысымен айту қиын. Мысалдар көбінесе біріктіру тілдерінен алынады, онда сөздің белгілі бір «бөлігі», морфемаға негізделген теория оны иілу морфемасы деп атайды, грамматикалық категориялардың комбинациясына сәйкес келеді, мысалы, «үшінші жақ көпше». Морфемаға негізделген теориялар мұндай жағдайларды бір морфеманы екі категориямен байланыстыру арқылы талдайды. Ал элемент пен процесс теориялары, керісінше, мұндай жағдайларда көбінесе сәтсіздікке ұшырайды, себебі олар көбінесе екі жеке ереженің болуын болжайды, біреуі үшінші жаққа, екіншісі көпше түріне, бірақ олардың арасындағы айырмашылық жасанды болып шығады. Сөз және парадигма тәсілдері мұны бір-бірімен аналогтық ережелер арқылы байланыстырылған толық сөздер ретінде қарастырады. Сөздерді олардың үлгіге сәйкестігіне қарай жіктеуге болады. Бұл қолданыстағы сөздерге де, жаңа сөздерге де қатысты. Тарихи қолданылғаннан өзгеше үлгіні қолдану жаңа сөздің пайда болуына әкелуі мүмкін, мысалы, ескі сөзі ересек сөзін ығыстырды (ескі сөзі сындық атаудың қалыпты үлгісін сақтайды) және сиырлар кине сөзін ығыстырды (сиырлар көпше түрінің қалыпты үлгісіне сәйкес келеді). Сөз және парадигма тәсілі мұны оңай түсіндіре алады, ал басқа тәсілдер мұндай құбылыстармен күреседі.

Realizational morphology or "word and paradigm" (WP) was a theory first created by linguist Charles F. Hockett. WP morphology focuses on the whole of a word rather than morphemes or internal structure. This theory also denies that morphemes are signs (form content pairs). Instead, inflections are stem modifications which serve as exponents of morphological feature sets. It serves as an alternative for the Item and Arrangement (IA) and Item and Process (IP) Models. The theory takes paradigms as a central notion. Instead of stating rules to combine morphemes into word forms, or to generate word forms from stems, word based morphology states generalizations that hold between the forms of inflectional paradigms. The major point behind this approach is that many such generalizations are hard to state with either of the other approaches. The examples are usually drawn from fusional languages, where a given "piece" of a word, which a morpheme based theory would call an inflectional morpheme, corresponds to a combination of grammatical categories, for example, "third person plural". Morpheme based theories analyze such cases by associating a single morpheme with two categories. Item and Process theories, on the other hand, often break down in cases like these, because they all too often assume that there will be two separate rules here, one for third person, and the other for plural, but the distinction between them turns out to be artificial. Word and Paradigm approaches treat these as whole words that are related to each other by analogical rules. Words can be categorized based on the pattern they fit into. This applies both to existing words and to new ones. Application of a pattern different from the one that has been used historically can give rise to a new word, such as older replacing elder (where older follows the normal pattern of adjectival comparatives) and cows replacing kine (where cows fits the regular pattern of plural formation). While a Word and Paradigm approach can explain this easily, other approaches have difficulty with phenomena such as this.