Кіріспе
Лексема (сөз немесе таңба) бірден көп түбірден тұрады. Тіл білімінде, күрделі сөз – бірден көп түбірден тұратын лексема (дәлірек айтқанда, сөз немесе таңба). Күрделі сөз жасау, құрастыру немесе атау құрастыру – жаңа күрделі лексемалар құратын сөзжасам процесі. Күрделі сөздер екі немесе одан көп сөз немесе таңбаны біріктіріп, ұзын сөз немесе таңба жасағанда пайда болады. Сондықтан, күрделі сөз – сөз немесе таңба құрайтын бірден көп түбірден тұратын бірлік. Егер сөздердің немесе таңбалардың бірігуі орфографиялық түрде тырнақшамен белгіленсе, нәтижесі – тырнақшалы күрделі сөз болады (мысалы, болуы керек, аңшы-жинаушы). Егер олар аралық бос орынсыз біріктірілсе, онда ол біріктірілген күрделі сөз (мысалы, жол, қара құс). Егер олар бос орынмен біріктірілсе (мысалы, мектеп автобусы, орта мектеп, ең төменгі ортақ бөлім), онда нәтижесі, кем дегенде ағылшын тілінде, ашық күрделі сөз болуы мүмкін. Күрделі сөздің мағынасы оның құрамдас бөліктерінің мағынасына ұқсас немесе олардан өзгеше болуы мүмкін. Күрделі сөздің құрамдас түбірлері бір сөз табына жатуы мүмкін – мысалы, ағылшын тіліндегі footpath сөзінде foot және path екі зат есімнен тұрады, – немесе олар әртүрлі сөз табына жатуы мүмкін, мысалы, ағылшын тіліндегі blackbird сөзінде black сөзі сын есім, ал bird сөзі зат есім. Көптеген ерекшеліктер болмаса, ағылшын тіліндегі күрделі сөздердің бірінші түбірі баса көрсетіледі. Ағылшын тілі герман тілдер тобына жататындықтан, тіпті 18 ғасырдан бері жасалған қарапайым күрделі сөздер де бөлек жазылуымен ерекшеленеді. Бұл норвег, швед, дат, неміс және голланд тілдерінде қателік болар еді. Алайда, бұл тек орфографиялық ереже: басқа герман тілдеріндегідей, кездейсоқ сөз тіркестері, мысалы, "қыз скаут тобы", "қалалық кеңес мүшесі" және "подвал есігі", сол жерде құралып, ағылшын тілінде де күрделі сөздер ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, неміс тіліндегі Donaudampfschifffahrtsgesellschaftskapitän ағылшын тілінде "Danube steamship transport company captain" деп жазылады, "Danube steamship transport company captain" емес. Күрделі сөздердің мағынасы олардың құрамдас бөліктерінен әрдайым түсінікті болмайды, сондықтан оларды қолдану және контекстпен танысу қажет. Сөздерге қосымша морфемаларды (мысалы, жұрнақтар немесе префикстер, жұмыс → жұмыс істеу) қосу номиналды құрастырумен шатастырылмауы керек, өйткені бұл морфологиялық туынды болып табылады. Кейбір тілдер басқа тілдерде көп сөздік тіркес болатын нәрседен күрделі сөздерді оңай жасайды. Бұл әдеттегіден ұзақ сөздерге әкелуі мүмкін, бұл құбылыс неміс тілінде (осындай тілдердің бірі) Bandwurmwörter ("таспа құрттары сөздері") деп аталады. Күрделі сөз жасау сөйлеу тілінен тыс, қол тіліне де қатысты, онда күрделі сөздер екі немесе одан көп қол түбірін біріктіру арқылы жасалады. Классикалық күрделі сөздер деп классикалық латын немесе ежелгі грек түбірлерінен алынған күрделі сөздерді айтады.
In linguistics, a compound is a lexeme (less precisely, a word or sign) that consists of more than one stem. Compounding, composition or nominal composition is the process of word formation that creates compound lexemes. Compounding occurs when two or more words or signs are joined to make a longer word or sign. Consequently, a compound is a unit composed of more than one stem, forming words or signs. If the joining of the words or signs is orthographically represented with a hyphen, the result is a hyphenated compound (e. g., must have, hunter gatherer). If they are joined without an intervening space, it is a closed compound (e. g., footpath, blackbird). If they are joined with a space (e. g. school bus, high school, lowest common denominator), then the result – at least in English – may be an open compound. The meaning of the compound may be similar to or different from the meaning of its components in isolation. The component stems of a compound may be of the same part of speech—as in the case of the English word footpath, composed of the two nouns foot and path—or they may belong to different parts of speech, as in the case of the English word blackbird, composed of the adjective black and the noun bird. With very few exceptions, English compound words are stressed on their first component stem. As a member of the Germanic family of languages, English is unusual in that even simple compounds made since the 18th century tend to be written in separate parts. This would be an error in other Germanic languages such as Norwegian, Swedish, Danish, German, and Dutch. However, this is merely an orthographic convention: As in other Germanic languages, arbitrary noun phrases, for example "girl scout troop", "city council member", and "cellar door", can be made up on the spot and used as compound nouns in English too. For example, German Donaudampfschifffahrtsgesellschaftskapitän would be written in English as "Danube steamship transport company captain" and not as "Danubesteamshiptransportcompanycaptain". The meaning of compounds may not always be transparent from their components, necessitating familiarity with usage and context. The addition of affix morphemes to words (such as suffixes or prefixes, as in employ → employment) should not be confused with nominal composition, as this is actually morphological derivation. Some languages easily form compounds from what in other languages would be a multi word expression. This can result in unusually long words, a phenomenon known in German (which is one such language) as Bandwurmwörter ("tapeworm words"). Compounding extends beyond spoken languages to include Sign languages as well, where compounds are also created by combining two or more sign stems. So called "classical compounds" are compounds derived from classical Latin or ancient Greek roots.
Қосындылардың түзілуі
Құрама сөздерді құрастыру ережелері тілдердің типтеріне қарай кеңінен өзгереді. Синтетикалық тілде, құраманың элементтері арасындағы қатынас кейс немесе басқа морфема арқылы белгіленуі мүмкін. Мысалы, неміс тіліндегі Kapitänspatent құрамында Kapitän (теңіз капитаны) және Patent (лицензия) лексемалары бар, оларға s жұрнағы қосылған (бұл бастапқыда генетивтік кейс жұрнағы болған); сондай-ақ, латын тіліндегі paterfamilias лексемасында familia (отбасы) лексемасының архаикалық генетивтік түрі – familias болып келеді. Керісінше, еврей тіліндегі құрама сөз בֵּית סֵפֶר bet sefer (мектеп) сөзінде өзгертілген бөлік – басы болып табылады: құрама сөз сөзбе-сөз "кітап үйі" дегенді білдіреді, мұнда בַּיִת bayit (үй) сөзі құрастыру күйіне өтіп, בֵּית bet (үй) болады. Бұл үлгі семит тілдерінде кең таралған, бірақ кейбіреулерінде ол анық генетивпен біріктіріледі, сондықтан құраманың екі бөлігі де белгіленеді, мысалы, араб тілінде عبد الله ʕabd u l lāh i (құл, Құдайға арналған) – "Құдайдың құлы: Құдайдың қызметшісі". Агглютинативті тілдерде туынды морфемалармен өте ұзын сөздер жасауға бейімділік бар. Құрама сөздерге туынды морфемаларды қолдану қажет немесе қажет емес. Неміс тілінде химиялық қосылыстар терминологиясында өте кеңейтілген құрама сөздер кездеседі, биохимия және полимерлер саласында олардың ұзындығы іс жүзінде шексіз болуы мүмкін, себебі неміс тіліндегі ереже барлық есімдік қосымшаларды есімдікпен соңғы түбір ретінде біріктіруді ұсынады. Неміс тіліндегі мысалдарға Farbfernsehgerät (түсті теледидар), Funkfernbedienung (радио қашықтан басқару пульті) және жиі келтірілетін Donau-dampfschifffahrtsgesellschafts-kapitänsmütze (Дунай пароход компаниясы капитанының бас киімі) жатады, оны одан да ұзартуға және абсурдқа айналдыруға болады, мысалы, Donau-dampfschifffahrtsgesellschafts-kapitänsmützen-reinigungs-ausschreibungs-verordnungs-diskussionsanfang ("Дунай пароход компаниясы капитанының бас киімдерін тазалау бойынша тендерді ұйымдастыру ережесін талқылаудың басталуы") және т.б. Гиннес рекордтар кітабының бірнеше басылымдарында неміс тіліндегі ең ұзын сөз 79 әріптен тұрады және ол Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft ("Дунай бу кемелерінің бас электр стансасы құрылысының төменгі шенді қызметкерлерінің қауымдастығы") болып табылады, бірақ бұл қауымдастықтың іс жүзінде болғанына ешқандай дәлел жоқ. Фин тілінде құрама сөздердің ұзындығы бойынша теориялық шектеу болмаса да, үштен астам компоненттен тұратын сөздер сирек кездеседі. Интернеттегі халық арасында lentokone-suihkuturbiinimoottori-apumekaanikko-aliupseerioppilas (ұшақ турбиналық қозғалтқышының көмекші механігінің курсант офицері) сөзі фин тіліндегі ең ұзын сөз деп айтылады, бірақ оның нақты қолданылуы туралы дәлелдер аз және көбінесе аңызға жатады. Техникалық құжаттарды ағылшын тілінен басқа тілге аударғанда құрама сөздер өте ұзын болуы мүмкін, өйткені сөздердің ұзындығы теориялық тұрғыдан шексіз, әсіресе химиялық терминологияда. Мысалы, ағылшын тілінен швед тіліне техникалық құжатты аударғанда "Motion estimation search range settings" термині rörelseuppskattnings-sökintervalls-inställningar деп тікелей аударылуы мүмкін, бірақ іс жүзінде сөз екіге бөлінеді: sökintervalls-inställningar för rörelseuppskattning – "қозғалыс бағалауы үшін іздеу диапазоны параметрлері".
Есімдіктер қосылыстары
Барлық табиғи тілдерде күрдес есімдер бар. Сөздердің орналасуы (яғни, есімдерді анықтауыштармен, иеленушілермен, басқа есімдермен және т.б. өзгертілген тіркестердегі құрамдас бөліктердің ең көп таралған реті) тілге қарай өзгереді. Мысалы, герман тілдері есімдер тіркестерінде солдан оңға қарай құрылымды (модификаторлар бастан келеді), ал роман тілдері көбінесе оңнан солға қарай құрылымды болады. Ағылшын тіліндегі күрдес есімдер бос орынмен, дефиспен немесе біріктіріліп жазылуы мүмкін, және олар уақыт өте келе орфографиялық тұрғыдан сол бағытта өзгереді, бұл жай ғана сөз тіркесінен оның қатаюындағы күштірек семантикалық мағынаға айналатын сәйкестікті көрсетеді. Бұл тақырып қолдану жөніндегі нұсқаулықтарда «күрдес есімдер қартайған сайын қатаюға бейім» деген афоризммен түйінделген; демек, көптеген жағдайларда жер атауы сияқты күрдес есім бос орынмен басталады, содан кейін жер-атау ретінде дефиспен жазылады және ақырында жер-атау ретінде біріктіріліп жазылады, немесе файл-атауы сияқты бос орынмен жазылған күрдес есім дефиссіз файл-атауы ретінде біріктіріліп жазылуы мүмкін. +Ағылшын тіліндегі күрдес есімдердің түрлеріTypeDescriptionExamplesБос (немесе ашық) Сөздер жазуда байланыспайды. жер-атау, мұз-кремДефиспен біріктірілген Сөздерді біріктіру үшін дефис қолданылады. жер-атау, аңшы-жинаушыБіріктірілген (немесе жабық) Жазу кезінде бос орын немесе аралық белгілер болмайды. жер-атау, қорқытушы. Герман тілі, басқа бір батыс герман тілі, сәл өзгеше орфографияға ие, онда күрдес есімдерге көбінесе біріктіріліп немесе кемінде дефиспен жазылуы керек; тіпті дефиспен жазылу стилі бұрынғы ғасырларға қарағанда қазір аз қолданылады. Француз тілінде күрдес есімдер көбінесе сол жақтан басқа компоненттерімен құралады, ал препозициялық компоненттер анықтауыштың алдына енгізіледі, мысалы, chemin de fer «темір жол», lit. «темірдің жолы», және moulin à vent «жел тегірмені», lit. «желмен жұмыс істейтін тегірмен». Түрік тілінде күрдес есімдерді құрастырудың бір жолы: yeldeğirmeni 'жел тегірмені' (yel: жел, değirmen i: тегірменге иелік жалғауы); demiryolu 'темір жол' (demir: темір, yol u: жолға иелік жалғауы). Кейде екі синонимді есім күрдес есімді құрауы мүмкін, нәтижесінде плеоназм пайда болады. Мысалы, ағылшын тіліндегі pathway сөзін қарастырайық. Араб тілінде араб тіліне немесе жалпы семит тілдеріне тән екі ерекше критерий бар. Бірінші критерий бірінші элемент анықталған кезде li /la «үшін/нан» иеленуші маркерінің болуы немесе болмауымен байланысты. Екінші критерий бірінші элементтің алдында сан есім болған кезде li /la «үшін/нан» иеленуші маркерінің болуымен немесе болмауымен байланысты.
German, a fellow West Germanic language, has a somewhat different orthography, whereby compound nouns are virtually always required to be solid or at least hyphenated; even the hyphenated styling is used less now than it was in centuries past. In French, compound nouns are often formed by left hand heads with prepositional components inserted before the modifier, as in chemin de fer 'railway', lit. 'road of iron', and moulin à vent 'windmill', lit. 'mill (that works) by means of wind'. In Turkish, one way of forming compound nouns is as follows: yeldeğirmeni 'windmill' (yel: wind, değirmen i: mill possessive); demiryolu 'railway' (demir: iron, yol u: road possessive). Occasionally, two synonymous nouns can form a compound noun, resulting in a pleonasm. One example is the English word pathway. In Arabic, there are two distinct criteria unique to Arabic, or potentially Semitic languages in general. The initial criterion involves whether the possessive marker li /la ‘for/of’ appears or is absent when the first element is definite. The second criterion deals with the appearance/absence of the possessive marker li /la ‘for/of’ when the first element is preceded by a cardinal number.
Есімдіктер
Индоевропа тілдерінде жиі кездесетін құрама түрі етістік пен оның толықтығынан құралады және қарапайым етістіктік сөйлемді есімге айналдырады. Мысалы, испан тілінде мұндай құрамалар екінші жаққа, жекеше түріндегі императивті етістікпен басталып, содан кейін есім (бірлік немесе көптік сан) келеді: мысалы, rascacielos (сөзбе-сөз "аспанды сырғытатын", "асқабақ"), sacacorchos "шылымқорға" (сөзбе-сөз "пробканы тартып алу"), guardarropa "киім шкафы" (сөзбе-сөз "киім сақтау"). Бұл құрамалар көптік санда формальды түрде өзгермейді (бірақ көп жағдайларда олар көптік сан түрінде қайта қарастырылып, жекеше сан түрі пайда болған). Француз және итальян тілдерінде есім жекеше сан түрінде келеді: итальяндық grattacielo 'асқабақ', француздық grille pain 'тостер' (сөзбе-сөз "нанды қуыру"). Бұл құрылым ағылшын тілінде де кездеседі, әдетте етістік пен есім өзгермейтін түрінде болады: мысалы, spoilsport, killjoy, breakfast, cutthroat, pickpocket, dreadnought және know nothing. Ағылшын тілінде тағы бір кең таралған етістік-есім (немесе есім-етістік) құрамасы бар, онда етістіктің толықтығы етістікке енгізіліп, кейін ол әдетте есімшеге айналады, мысалы, breastfeeding (балаға сүт беру), finger pointing (саусақпен көрсету) және т.б. Есім көбінесе құралдық толықтығы болып табылады. Осы есімшелерден жаңа етістіктер жасалуы мүмкін: (ана) балаға сүт береді және олардан ана балаға сүт беру сияқты жаңа құрамалар туындайды. Австралия аборигендерінің Джингулу тілінде, Пама-Нюган тілінде, барлық етістіктер V+N құрамалары деп есептеледі, мысалы "ұйықтау", "сүңкіп түсу" және тілде үш негізгі етістік бар: жасау, дайындау және жүгіру. Құрама сөздердің ерекше түрі – инкорпорация, оның ішінде есімнің етістік түбіріне енуі (ағылшын тіліндегі backstabbing, breastfeeding және т.б. сияқты). (төменде қараңыз).
Парасинтетикалық қосылыстар
Парасинтетикалық қосылыстар бірнеше лексикалық түбірлер мен туынды жұрнақтардың бірігуі арқылы, яғни қосылыс пен туынды жасаудың комбинациясымен қалыптасады. Мысалы, ағылшын тіліндегі *black eyed* сөзі *black* – қара, *eye* – көз және *ed* – ‘иелену’ деген мағынаны білдіретін жұрнақтан тұрады, яғни ‘қара көзді’ дегенді білдіреді; итальян тіліндегі *imbustare* сөзі *in* – ‘ішінде’, *busta* – ‘хат қағазы’ және *are* – етістік жұрнағынан құралған, ‘хатқа салу’ деген мағынаны береді.
Құрама қосылыстар
Ағылшын және роман тілдерінде (мысалы, ағылшын тілінде on top of, испан тілінде encima de сияқты) предлогтер мен есімдерден құралған күрделі предлогтер көп кездеседі. Хинди тілінде аз ғана қарапайым (бір сөздік) постпозициялар және көптеген күрделі постпозициялар бар, олардың көпшілігі қарапайым постпозиция "ке"ден кейін нақты постпозициядан тұрады (мысалы, ke pas – "жанында", ke nīche – "астында").