Кіріспе
Jiří Weil (6 тамыз 1900, Прасколеси – 13 желтоқсан 1959, Прага) – еврей тегінен таралған және Холокосттан аман қалған чех жазушысы. Оның ең танымал туындылары – «Жұлдызбен өмір» (Život s hvězdou) және «Мендельсон шатырда» (Na střeše je Mendelssohn) атты екі романы, сондай-ақ көптеген әңгімелер мен басқа да романдар.
Jiří Weil (; 6 August 1900, Praskolesy – 13 December 1959, Prague) was a Czech writer of Jewish origin and Holocaust survivor. His noted works include the two novels Life with a Star (Život s hvězdou), and Mendelssohn Is on the Roof (Na střeše je Mendelssohn), as well as many short stories, and other novels.
Өмірбаян
Вайл 1900 жылы 6 тамызда Прагадан шамамен 40 шақырым қашықтықтағы Прасколеси ауылында дүниеге келді. Ол жоғары орта тапқа жататын, православиелік еврей ата-анасының екінші ұлы болды. Вайл 1919 жылы орта мектепті бітірді. Оқушы кезінде ол көбінесе өлеңдер жаза бастады, сонымен қатар үш бөлімнен тұратын "Мěсто" романын жоспарлауға кірісті, оны Жири Уайльд псевдонимімен жариялауды ниеттенді. Бітірген соң Вайл Прагадағы Карл университетіне философия факультетіне оқуға түсті, сондай-ақ славян филологиясы және салыстырмалы әдебиет пәндерін оқыды. Ол Ф. Х. Шалданың сүйікті шәкірті болды. 1928 жылы "Гоголь және XVIII ғасырдағы ағылшын романы" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1921 жылы Вайл Жастар коммунистеріне қосылып, ұйымда жетекші лауазымға ие болды. Ол орыс әдебиеті мен кеңестік мәдениетке қызығушылық танытты. Соған шамамен бір уақытта, оның алғашқы мақалалары "Руде Право" газетінде Совет Одағындағы мәдени өмір туралы жарияланды. Ол сонымен қатар қазіргі орыс әдебиетін чех тіліне аударған алғашқылардың бірі болды, Борис Пастернак, Владимир Луговской және Марина Цветаеваның шығармаларын чех оқырмандарына жеткізді. Владимир Маяковскийдің шығармаларын чех тіліне алғаш рет аударған да ол болды. 1922 жылы Вайл жастар делегациясымен алғаш рет Совет Одағына сапар жасады. Ол "Busta básníkova" атты фельетонында ақын Сергей Есенинмен болған сәтсіз кездесуі туралы жазды. Вайл 1933-1935 жылдары Мәскеуде КОМИНТЕРН-нің баспа бөлімінде журналист және марксистік әдебиетті аудармашы ретінде жұмыс істеді. Осы қызметі барысында ол Владимир Лениннің "Мемлекет және революция" еңбегін чех тіліне аударуға көмектесті. 1934 жылы Сергей Кировты өлтіргеннен кейін сталиндік тазартулар басталды, Вайл Мәскеуде және Коммунистік партияда өзін қауіпсіз сезінбеді. Ол Коммунистік партиядан шығарылып, Орталық Азияға жер аударылды. Оның партиядан шығарылуының және Орталық Азияға жер аударылуының мән-жайлары толыққанды түсіндірілген жоқ, бірақ осы оқиғалар Вайл үшін шешуші сәт болды. Олар Вайлдің досы Ярослава Вондрачкованың "Мразило – тало" атты самиздат биографиясында сипатталған. 1935 жылы Вайл Прагаға оралып, "Москва шекарасы" (1937) атты романын жариялады, онда тазартулар туралы айтылған. Мюнхен келісімі Еуропаның еврей халқы үшін қиындықтардың бастауы болды, бірақ Вайл Ұлыбританиядағы туыстарына қосыла алмады. Нацистік оккупация кезінде Вайл Прагадағы еврей мұражайында жұмыс істеді. 1942 жылдың қарашасында Терезин (Терезиенштадт) геттосына тұтқындалуға шақырылды, бірақ ол бармай, өзінің өлімін сахналады. Вайл соғыстың қалған уақытын бірнеше таныстарымен бірге заңсыз пәтерлерде жасырынып, тіпті ауруханада да жасырынып өткізді. Ауыр жағдайға қарамастан, Вайл жазуын жалғастырды. Соғыстан кейін Вайл мәдени өмірге қайта оралды және 1946 жылдан 1948 жылға дейін ELK-де редактор болып жұмыс істеді. Ол құлаған жолдастарына арналған лирикалық кітап – "Барви (Colours)", сол жылы Чехословакия кітап сыйлығын жеңіп алған "Makanna otec divů" романы және Юлиус Фучик туралы естеліктер кітабын жариялады. 1948 жылдан кейін Вайл лауазымын жоғалтып, баспасөз мемлекеттік меншікке алынды. 1949 жылдан бастап Вайлдің шығармалары еврей тақырыптарына арналды. 1949 жылы жарық көрген "Жұлдызды өмір" кітабы оның ең танымал еңбегі болды. Ол сыншылардың әртүрлі пікірлеріне ие болды, бірақ 1951 жылы оның айналасында дау-жанжал көтерілді. Сыншылар оны "декаденттік", "экзистенциалистік", "өте субъективтік" және "құрқыраған мәдениеттің өнімі" деп айыптады. Ол идеологиялық және діни тұрғыдан қатты сынға ұшырап, тыйым салынды. Ол еврей мұражайындағы жұмысын қайта бастады, онда ол Терезиннен балалардың суреттерінен тұратын көрмені құруға және Пинкас синагогасында нацистер өлтірген еврей азаматтарына ескерткіш орнатуға белсенді қатысты, сонымен қатар "Žalozpěv za 77 297 obětí" атты прозалық өлеңін жазды. Клемент Готвальдтың қайтысынан кейінгі жағдайлардың жұмсаруына байланысты Вайл Жазушылар одағына қайта қабылданды. Вайл 1959 жылы лейкемиядан қайтыс болғанға дейін үздіксіз жұмыс істеді.
Вейл мұрасы
Соңғы жылдары Вейлдің «Жұлдыз» шығармасы классика болып саналады. Филипп Роттың (Вейлді американдық оқырмандарға таныстыруға ең көп үлес қосқан) пікірінше, бұл кітап «күмәнісіз, нацистер тұсындағы еврейлердің тағдыры туралы оқыған ең көрнекті романдардың бірі. Мен басқадай ешқайсысын білмеймін». Мичико Какутани былай дейді: «Бұл Холокосттан туған ең күшті туындылардың бірі: ол қатал және қажетті өнер». Сири Хастветт жазғандай: «Мен адамдарға осы таңғажайып романды айтсам, көбінесе жауапсыз қараумен кездесемін. Мүмкін, оның тақырыбы – Праганың нацистік оккупациясы – ауыр болғандықтан шығар. Білмеймін. Бірақ мен кітапты жарық көрген кезде оқығанымды білемін (1989 жылы жарық көрген ағылшын тіліндегі аудармасы, Чехословакияда алғаш рет жарық көргеннен кейін 40 жыл өткен соң) және ол мені терең әсер етті. Кітапта «неміс», «нацист» және «еврей» деген сөздер ешқашан қолданылмайды. Бұл жіберулерде ешқандай жалғандық жоқ. Олар романның ерекше сезіміне, оның ерекшелігіне қарамастан, өткенге орналасудан бас тартатын адамдық оқиғаны шұғыл түрде баяндауы үшін маңызды». «Жұлдызды өмір» және «Мендельсон төбеде» шығармаларынан басқа Вейлдің туындылары ағылшын тіліндегі аудармаларда өте сирек кездеседі. Осы уақытта оның басқа романдары ағылшын тіліне аударылмаған, бірақ «Colors» басылымын Мичиган славян баспаларынан алуға болады. «Жұлдызды өмір» және «Мендельсон шатырда», «Москва hranice» және «Dřevená lžice» шығармалары ғана чех тілінде қайта басылды. Жири Вейлдің туғанына 110 жыл толуына орай, чех композиторы және органшы Ирена Косикованың оның «Маканна отец див» романы бойынша жазған «МАКАННА» балетінің концерттік қойылымының премьерасы өтті. Концертте баяндамашы ретінде Ян Жидликий, чех виолончелисті Франтишек Брикциус және маэстро Ян Талич жетекшілік еткен Талич камералық оркестрі өнер көрсетті. «Маканна» Сер Том Стоппард пен Вацлав Гавелтің қолдауымен Жири Вейлдің туғанына 110 жыл толуына орай (1900–1959) және «Даниел Перлдің әлемдік музыка күндері» аясында ұйымдастырылды. Бұл шара Ұлттық галерея, Прагадағы еврей мұражайы және Прага қаласының ынтымақтастығы арқасында мүмкін болды.