Роберт Музиль: Австриялық философ-жазушының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Австриялық философиялық жазушы (1880–1942) американдық журналист және лирик Роберт Мусил (6 қараша 1880 – 15 сәуір 1942) – австриялық философиялық жазушы. Оның аяқталмаған «Сыпаты жоқ адам» романы қазіргі заманғы әдебиеттің ең маңызды және ықпалды туындыларының бірі саналады.

Отбасы

Музил Каринтияның Клагенфурт қаласында инженер Альфред Эдлер Музилдің (1846, Тимишоара – 1924) және оның әйелі Гермин Бергауэрдің (1853, Линц – 1924) ұлы болып дүниеге келді. Шығыстанушы Алоис Мусил ("Чехиялық Лоуренс") оның екінші туысы еді. Ол дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай отбасы Богемиядағы Хомутовқа көшіп кетті. 1891 жылы Музилдің әкесі Брнодағы неміс техникалық университетінің механика кафедрасына тағайындалды, ал кейіннен ол Австрия-Мажарстан империясында мұрагерлік дворян титулына ие болды. Ол Роберт Матиас Музил деп крещение алды және оның аты 22 қазан 1917 жылы, әкесі дворян (эдлер) титулын алғанда ресми түрде Роберт Матиас Эдлер фон Музил деп өзгертілді. 3 сәуір 1919 жылға дейін, Австрияда дворян титулдарын пайдалануға тыйым салынғанша, ол осы атымен танылды.

Ерте өмір

Мусил бойында кішкентай болғанымен, күшті және күресте шебер еді. Оның жасөспірім шағында ата-анасы оны бағындыра алмайтыны белгілі болды. Сондықтан оны 1892–1894 жылдары Айзенштадт, ал 1894–1897 жылдары Храницедегі әскери интернатқа жіберді. Оның мектептегі тәжірибелері алғашқы романы «Die Verwirrungen des Zöglings Törless» («Жас Törless-тің шатасуы») романында көрініс тапқан.

Жастар және оқу

Мектепті бітіргеннен кейін Мусил 1897 жылдың күзінде Венадағы әскери академияда оқыды, бірақ кейін машина жасау мамандығына ауысты және Брнодағы Техникалық университетіндегі әкесінің кафедрасына қосылды. Университетте оқыған кезінде күндіз инженерлік білім алса, түнде әдебиет пен философияны оқып, театр мен өнер көрмелеріне қатысты. Фридрих Ницше, Федор Достоевский, Ральф Уолдо Эмерсон және Эрнст Мах оның университет жылдарында ерекше қызығушылық тудырды. Мусил оқуын үш жылда аяқтады және 1902–1903 жылдары Штутгартта механика профессоры Карл фон Бахтың [de] ақысыз ассистенты болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол «Жас Төртлесс» романын жаза бастады. Сонымен қатар, ол Musilscher Farbkreisel [de] – Мусил түсті айналдырғышын ойлап тапты, бұл екі түрлі түсті, бөлінген, айналатын дискілер арқылы қосымша түс қосып, аралас түстерді шығаруға арналған моторлы құрылғы. Бұл бұрынғы үлгілерге қарағанда жақсарту болды, ол пайдаланушыға айналу кезінде екі түстің пропорцияларын өзгертуге және осы пропорцияларды дәл анықтауға мүмкіндік берді. Мусилдің ғасыр басындағы жеке өмірі, оның өзінің жазбаларына сәйкес, көбінесе проституткамен болған, оны ол ішінара өзіндік тәжірибе ретінде қарастырды. Бірақ ол сонымен қатар мистикалық бейнесі бар пианист және альпинист Валери Хилпертке ғашық болды. 1902 жылдың наурыз айында Мусил сифилис ауруын сынап маймен емдеді. Осы уақытта ол Гермин Дицпен бірнеше жылдық қарым-қатынасын бастады, ол 1923 жылы жарық көрген романындағы «Тонка» кейіпкері болды. Герминнің 1906 жылы сифилис салдарынан жасаған түсігі және 1907 жылы қайтыс болуы Мусилден жұққан инфекцияға байланысты болуы мүмкін. Мусил инженерлік жұмыстан жалықты және инженердің шектеулі көзқарасын сезінді. Ол 1903–1908 жылдары Берлин университетінде профессор Карл Штумпфтың басшылығымен психология және философия саласында докторлық диссертациясын қорғауға кірісті. 1905 жылы Мусил болашақ әйелі Марта Марковальдимен (туған күні 21 қаңтар 1874 – қайтыс болған күні 6 қараша 1949) танысты. Ол бұрын күйеуінде болған, қайтадан тұрмысқа шыққан, екі баласы бар және Мусилден жеті жас үлкен болды. Оның алғашқы романы «Жас Төртлесс» 1906 жылы жарық көрді.

After graduation Musil studied at a military academy in Vienna during the fall of 1897, but then switched to mechanical engineering, joining his father's department at the Technical University in Brno. During his university studies, he studied engineering by day, and at night, read literature and philosophy and went to the theatre and art exhibitions. Friedrich Nietzsche, Fyodor Dostoyevsky, Ralph Waldo Emerson, and Ernst Mach were particular interests of his university years. Musil finished his studies in three years and, in 1902–1903, served as an unpaid assistant to Professor of Mechanical Engineering Carl von Bach [de], in Stuttgart. During that time, he began work on Young Törless. He also invented Musilscher Farbkreisel [de], the Musil color top, a motorised device for producing mixed colours by additive colour mixing with two differently colored, sectored, rotating discs. This was an improvement over earlier models, allowing a user to vary the proportions of the two colors during rotation and to read off those proportions precisely. Musil's sexual life around the turn of the century, according to his own records, was mainly with a prostitute, which he treated partly as an experimental self experience. But he also was infatuated with the pianist and mountaineer Valerie Hilpert, who assumed mystical features. In March 1902, Musil underwent treatment for syphilis with mercury ointment. During this time, his several years of relationship began with Hermine Dietz, the 'Tonka' of his own novel, published in 1923. Hermine's syphilitic miscarriage in 1906 and her death in 1907 may have been due to infection from Musil. Musil grew tired of engineering and what he perceived as the limited world view of the engineer. He launched himself into a new round of doctoral studies (1903–1908) in psychology and philosophy at the University of Berlin under Professor Carl Stumpf. In 1905, Musil met his future wife, Martha Marcovaldi (née Heimann, 21 January 1874 – 6 November 1949). She had been widowed and remarried, with two children, and was seven years older than Musil. His first novel, Young Törless, was published in 1906.

Автор

1909 жылы Мусил философ Эрнст Мах туралы диссертация қорғап, доктор ғылымын алды. Профессор Алексиус Майнонг оған Грац университетінде жұмыс ұсынды, бірақ ол жазуға толыққанды берілу үшін бас тартты. Келесі екі жылда ол екі повесть жазып, жариялады («Тыныш Верониканың құлқына салуы» және «Махаббаттың кемелденуі»), олар 1911 жылы жарық көрген «Vereinigungen» («Бірлестіктер») жинағына енді. Сол жылы Мартаның ажырысуы аяқталып, Мусил оған үйленді. Марта еврей, ал Мусил католик болғандықтан, олар екеуі де одақтарының белгісі ретінде протестантизмге көшті. Осыған дейін Мусил отбасының күтімінде болған, бірақ енді ол Вена Техникалық университетінде кітапханашы, содан кейін Берлиндегі әдеби журнал «Die neue Rundschau» редакторы болып жұмыс істеді. Ол 1921 жылы жарық көрген «Die Schwärmer» («Шолушылар») атты пьесаны да жазды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Мусил әскерге шақырылып, алдымен Тирольде, содан кейін Бозендегі (итал. Болцано) Австрия Жоғарғы әскер бас штабында қызмет етті. 1916 жылы Мусил Прагаға сапар шегіп, Франц Кафкамен танысты, оның шығармаларын жоғары бағалады. Соғыс аяқталғаннан кейін және Австро-Венгрия империясының құлауынан кейін Мусил Венаға оралып, әдеби қызметін жалғастырды. 1924 жылы «Drei Frauen» («Үш әйел») атты повестьтер жинағын жариялады. Ол богемиялық ақын Райнер Мария Рилкеге де қатты риза болды, оны 1927 жылы Берлиндегі еске алу кешінде «ұлы және әрдайым толыққанды түсінілмейтін» деп атады. Музилдің айтуынша, Рилке «неміс поэзиясын алғаш рет жетілдірген», бірақ өмірінің соңында ол «есейген әйелдерге арналған нәзік, толық піскен ликерге» айналды. Дегенмен, оның туындылары «демалысқа» жарамды емес, «керектейді». 1930 және 1933 жылдары оның шедевр туындысы «Сыпайы қасиеттері жоқ адам» («Der Mann ohne Eigenschaften») Берлинде үш бөлімнен тұратын екі томдық нұсқада жарық көрді, жалпы көлемі 1074 бет. 1-том (І бөлім: Түрлі кіріспе, ІІ бөлім: Қазір осылай болады) және 605 беттік аяқталмаған 2-том (ІІІ бөлім: Мыңжылдыққа қадам (Қылмыскерлер)). ІІІ бөлімге 1933 жылғы 2-томнан баспаға дайындалған 20 тарау енбеді. Роман Австро-Венгрия империясының рухани және интеллектуалдық құлдырауын кітаптың басты кейіпкері, бұрынғы математик Ульрихтің көзімен көрсетеді. Ол өзін қоршаған ортамен байланыс орната алмағандықтан, өзіне тән қасиеттерге ие бола алмады. Оқиға Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Венада өрбуде. «Сыпайы қасиеттері жоқ адам» Мусилге коммерциялық жағынан айтарлықтай табыс әкелмеді. Ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылса да, өзіне лайықты құрмет көрмегенін сезінді. Ол кейде Томас Манн немесе Герман Брох сияқты танымал әріптестерінің табысына ренжіді, олар оның туындыларын жоғары бағалап, экономикалық қиындықтардан қорғауға тырысып, оның жазуын қолдады, тіпті Мусил бастапқыда Маннға сынды көзбен қарағанмен. 1920 жылдардың басында Мусил көбінесе Берлинде тұрды. Венада Мусил Евгения Шварцвальдтың салонына жиі баратын (ол «Сыпайы қасиеттері жоқ адам» романындағы Диотиманың прототипі болды). 1932 жылы Маннның бастамасымен Берлинде Роберт Музил қоғамы құрылды. Сол жылы Манннан қазіргі заманғы көрнекті романдарды атау сұралды, ол тек біреуін ғана атады – «Сыпайы қасиеттері жоқ адам». 1936 жылы Мусил жүзу кезінде алғашқы инсульт алды.

In 1909, Musil completed his doctorate, with a thesis on the philosopher Ernst Mach, and Professor Alexius Meinong offered him a position at the University of Graz, which he turned down to concentrate on writing. Over the next two years, he wrote and published two stories, ("The Temptation of Quiet Veronica" and "The Perfecting of a Love") collected in Vereinigungen (Unions) published in 1911. During the same year, Martha's divorce was completed, and Musil married her. As she was Jewish and Musil Roman Catholic, they both converted to Protestantism as a sign of their union. Until then, Musil had been supported by his family, but he now found employment first as a librarian in the Technical University of Vienna and then in an editorial role with the Berlin literary journal Die neue Rundschau. He also worked on a play entitled Die Schwärmer (The Enthusiasts), which was published in 1921. When World War I began, Musil joined the army and was stationed first in Tirol and then at Austria's Supreme Army Command in Bozen (ital. Bolzano). In 1916, Musil visited Prague and met Franz Kafka, whose work he held in high esteem. After the end of the war and the collapse of the Austro Hungarian Empire, Musil returned to his literary career in Vienna. He published a collection of short stories, Drei Frauen (Three Women), in 1924. He also admired the Bohemian poet Rainer Maria Rilke, whom Musil called "great and not always understood" at his memorial service in 1927 in Berlin. According to Musil, Rilke "did nothing but perfect the German poem for the first time", but by the time of his death, Rilke had turned into "a delicate, well matured liqueur suitable for grown up ladies". However, his work is "too demanding" to be "considered relaxing". In 1930 and 1933, his masterpiece, The Man Without Qualities (Der Mann ohne Eigenschaften) was published in two volumes consisting of three parts, from Berlin, running into 1,074 pages. Volume 1 (Part I: A Sort of Introduction, and Part II: The Like of It Now Happens) and 605 page unfinished Volume 2 (Part III: Into the Millennium (The Criminals)). Part III did not include 20 chapters withdrawn from Volume 2 of 1933 in printer's galley proofs. The novel deals with the moral and intellectual decline of the Austro Hungarian Empire through the eyes of the book's protagonist, Ulrich, an ex mathematician who has failed to engage with the world around him in a manner that would allow him to possess qualities. It is set in Vienna on the eve of World War I. The Man Without Qualities brought Musil only mediocre commercial success. Although he was nominated for the Nobel Prize in Literature, he felt that he did not receive the recognition he deserved. He sometimes expressed annoyance at the success of better known colleagues such as Thomas Mann or Hermann Broch, who admired his work deeply and tried to shield him from economic difficulties and encouraged his writing even though Musil initially was critical of Mann. In the early 1920s, Musil lived mostly in Berlin. In Vienna, Musil was a frequent visitor to Eugenie Schwarzwald's salon (the model for Diotima in The Man Without Qualities). In 1932, the Robert Musil Society was founded in Berlin on the initiative of Mann. In the same year, Mann was asked to name outstanding contemporary novels, and he cited only one, The Man Without Qualities. In 1936, Musil suffered his first stroke, while swimming.

Ойлау

Мюсил өзінің очерктерінде және көркем шығармаларында қарастыратын негізгі мәселе – ХХ ғасырдың басында Еуропаны қамтыған ағартушылық құндылықтардың дағдарысы. Ол ағартушылықтың эмансипация жобасын қолдайды, бірақ сонымен бірге оның кемшіліктерін күдікпен қарап, ирониямен зерделейді.

Ол идеологиялық хаосқа және ұлтшыл реакционерлер тарапынан таратылған мәдениет пен қоғам туралы қате жалпыламаларға қарсы күресті. Мюсил Освальд Шпенглерге қарсы "Ақыл мен тәжірибе: Батыс құлдырауынан құтылған оқырмандарға жазба" ("Geist und Erfahrung: Anmerkung für Leser, welche dem Untergang des Abendlandes entronnen sind") атты өткір сын мақаласын жазды, онда ол ғылымды түсінбеушілік пен аксиоматикалық ойлауды дұрыс қолданбау арқылы адамның күрделілігін түсінуге және детерминистік философияны дамытуға тырысты. Ол Австро-Венгрия империясының әлеуметтік жағдайын айыптап, оның құлауын болжады. 1910-1920 жылдардағы құлшылықтарды талдаған Мюсил, Еуропаның "империялық ұлтшылдықтың соқпаққа тірелуінен" шығу үшін халықаралық шешім таба алады деп үміттенді. 1927 жылы ол Австрияның Социал-демократиялық партиясын қолдау туралы декларацияға қол қойды. Мюсил – оң және сол жақтан келген авторитаризмге қарсы тұрған бейшара жеке тұлға болды. Оның 1930 жылдардағы сөздері мен очерктеріндегі басты тақырып – Германияда, Италияда, Австрияда және Ресейде басым болған авторитарлық және коллективистік идеяларға қарсы жеке адамның тәуелсіздігін қорғау. 1935 жылы ол мәдениетті қорғау мақсатында өткен антифашистік Халықаралық жазушылар конгресіне қатысты, онда ол мемлекеттің, кластың, ұлттың және діннің талаптарына қарсы көркемдік тәуелсіздікті қолдады.

Кейінгі өмірі

Мусилдің өмірінің соңғы жылдары нацизм мен Екінші дүниежүзілік соғысқа толы болды: нацистер оның кітаптарына тыйым салды. Ол 1931-1933 жылдары Берлинде тұрғанда нацизмнің ерте кезеңін өз көзімен көрді. 1938 жылы, Австрия нацистік Германияға қосылғанда, Музил және оның еврей әйелі Марта Швейцарияға эмиграцияға кетіп, 61 жасында онда қайтыс болды. Марта Франц Теодор Цокорға оның инсульттан қайтыс болғанын хабарлады. Оның кремациясына бар болғаны сегіз адам қатысты. Марта оның күлін Мон-Салев орман тоғайына шашыды. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Музил «Сыпаты жоқ адам» романының үшінші бөлігін аяқтаумен айналысты. 1943 жылы Лозаннада Марта оның әдеби мұрасынан 462 беттік материалдар жинағын жариялады, соның ішінде 1933 жылы екінші томы жарық көргенге дейін үшінші бөлімнен алынып тасталған 20 беттік тараулар да бар еді.
Сол кезден бері Музилдің шығармаларына көбірек назар аударылып, оның романдарының философиялық аспектілері де зерттелді. Милан Кундера айтқандай, «Мен үшін одан жақын жазушы жоқ». 2014 жылы философия саласындағы маңызды журналдардың бірі – The Monist, Бенс Нанай редакциялаған «Роберт Музилдің философиясы» атты арнайы саны жариялады. Ал жазушы Томас Бернхард Музилге деген құштарлығын білдірді.

Танымал мәдениетте

«Зөгің Төрлесс-тің жаңылысулары» кейіннен «Жас Төрлесс» (1966) фильміне түсірілді.