Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс тіліндегі жазушы (1905 – 1994)
German language author (1905 – 1994)
Элиас Канетти (; 25 шілде 1905 – 14 тамыз 1994; /k//ə/'/n//ɛ//t//i//, //k//ɑː// /;) – неміс тілінде жазған жазушы, Болгарияның Русе қаласында сефардтық еврей отбасында дүниеге келген. Олар Манчестерге (Англия) көшіп барды, бірақ 1912 жылы оның әкесі қайтыс етті, ал анасы үш ұлын алып, Еуропа құрлығына қайтып келді. Олар Венаға қоныстанды. Канетти 1938 жылы Аншлюс болғаннан кейін нацистердің қудалауынан қашу үшін Англияға көшті. 1952 жылы Ұлыбритания азаматы атанды. Ол модернист романист, драматург, мемуаршы және ғылыми-публицистикалық жазушы ретінде танымал. 1981 жылы "кең көзқарасымен, идеялардың байлығымен және көркемдік күшімен ерекшеленетін шығармалары үшін" әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды. Ол "Адамдар мен билік" атты ғылыми-публицистикалық кітабымен және басқа да еңбектерімен белгілі.
Elias Canetti (; 25 July 1905 – 14 August 1994; /k//ə/'/n//ɛ//t//i//, //k//ɑː// /; ) was a German language writer, born in Ruse, Bulgaria to a Sephardic Jewish family. They moved to Manchester, England, but his father died in 1912, and his mother took her three sons back to continental Europe. They settled in Vienna. Canetti moved to England in 1938 after the Anschluss to escape Nazi persecution. He became a British citizen in 1952. He is known as a modernist novelist, playwright, memoirist, and nonfiction writer. He won the Nobel Prize in Literature in 1981, "for writings marked by a broad outlook, a wealth of ideas and artistic power". He is noted for his nonfiction book Crowds and Power, among other works.
Ерте өмір
1905 жылы бизнесмен Жак Канетти мен Матильда Ардитти отбасында Дунай бойындағы Русе қаласында дүниеге келген Канетти үш ұлының үлкені болды. Оның ата-тегі сефард яһудилеріне жатады. Оның әкесінің ата-тегі Османдық Адрианополь қаласынан Русеге көшіп келген. Канеттидің анасы Ардитти әулетінен шыққан, ол Болгариядағы ең көне сефардтық отбасылардың бірі болып есептеледі және 18-шы ғасырдың соңында Руседегі еврей колониясын құрушылардың қатарында болды. Ардиттилердің тарихы 14-шы ғасырға дейін жетеді, сол кезде олар Арагон корольдігінің Альфонсо IV және Педро IV патшаларының сарай дәрігерлері мен астрономдары болған. Русеге қоныстанғанға дейін олар Италияға көшіп, 17-шы ғасырда Ливорно қаласында тұрған. Канетти балалық шағын 1905 жылдан 1911 жылға дейін Руседе өткізді, содан кейін отбасы Англияның Манчестер қаласына көшіп, Канеттидің әкесі әйелінің бауырлары құрған бизнеске қосылды. 1912 жылы әкесі күрт қайтыс болды, ал анасы балаларымен бірге алдымен Лозаннаға, кейін сол жылы, Канетти жеті жасқа толғанда, Венаға көшіп келді. Анасы оның неміс тілін үйреніп, сөйлей алуын қалады. Осы кезде Канетти ладино (ана тілі), болгар, ағылшын және француз тілдерін білген, соңғы екеуін ол Ұлыбританияда өткізген жылда оқыған. Кейін отбасы алғаш (1916 жылдан 1921 жылға дейін) Цюрихке, содан кейін (1924 жылға дейін) Франкфуртқа көшіп, онда Канетти орта мектепті бітірді. Канетти 1924 жылы химияны оқу үшін Венаға оралды. Бірақ Венадағы жылдарында оның басты қызығушылығы философия мен әдебиетке ауысты. Бірінші Австрия Республикасының әдеби ортасына енгеннен кейін ол жазуға кірісті. Саяси көзқарасы солшыл болғандықтан, 1927 жылғы шілде көтерілісіне қатысты, оқиғаға кездейсоқ жақындады, кітаптардың өртелуіне қатты әсер алды (оның жазбаларында жиі еске алатын) және велосипедімен дереу сол жерден кетіп қалды. 1929 жылы Вена университетінен химия ғылымдарының докторы болды, бірақ химия саласында жұмыс істеген жоқ. Ұлыбританияға қашудан бұрын Венада екі еңбегі жарияланды: 1934 жылғы «Komödie der Eitelkeit» («Мақтаншақтық комедиясы») және 1935 жылғы «Die Blendung» («Auto da Fé», 1935). Ол өзінің шығармаларында нацистік Германияның және саяси хаостың әсерін көрсетті, әсіресе «Die Blendung» романында және «Crowds and Power» (1960) атты ғылыми еңбегінде халық толқуларын және топтық ойлауды зерттеді. Ол көп тілді білуінің және балалық шағының өміріне қандай әсер тигізгенін ойлай келе, бірнеше томдық естеліктер жазды.
Born in 1905 to businessman Jacques Canetti and Mathilde née Arditti in Ruse, a city on the Danube in Bulgaria, Canetti was the eldest of three sons. His ancestors were Sephardic Jews. His paternal ancestors settled in Ruse from Ottoman Adrianople. Canetti's mother descended from the Arditti family, one of the oldest Sephardic families in Bulgaria, who were among the founders of the Ruse Jewish colony in the late 18th century. The Ardittis can be traced to the 14th century, when they were court physicians and astronomers to the Aragonese royal court of Alfonso IV and Pedro IV. Before settling in Ruse, they had migrated into Italy and lived in Livorno in the 17th century. Canetti spent his childhood years, from 1905 to 1911, in Ruse until the family moved to Manchester, England, where Canetti's father joined a business established by his wife's brothers. In 1912, his father suddenly died, and his mother moved with their children first to Lausanne, and later in the same year, when Canetti was seven, to Vienna. His mother insisted that he learn and speak German. By this time, Canetti already spoke Ladino (his native language), Bulgarian, English, and some French; the last two he studied in the year he spent in Britain. Subsequently, the family moved first (from 1916 to 1921) to Zürich and then (until 1924) to Frankfurt, where Canetti graduated from high school. Canetti went back to Vienna in 1924 in order to study chemistry. However, his primary interests during his years in Vienna became philosophy and literature. Introduced into the literary circles of First Republic Vienna, he started writing. Politically leaning towards the left, he was present at the July Revolt of 1927, came near to the action accidentally, was most impressed by the burning of books (recalled frequently in his writings) and left the place quickly with his bicycle. He received a doctorate in chemistry from the University of Vienna in 1929, but never worked as a chemist. He published two works in Vienna, Komödie der Eitelkeit 1934 (The Comedy of Vanity) and Die Blendung 1935 (Auto da Fé, 1935), before escaping to Great Britain. He reflected the experiences of Nazi Germany and political chaos in his works, especially exploring mob action and group thinking in the novel Die Blendung and in the non fiction Crowds and Power (1960). He wrote several volumes of memoirs, contemplating the influence of his multi lingual background and childhood.
Жеке өмір
1934 жылы Венада ол өзінің музасы және адал әдеби көмекшісі болған Веза (Венетиана) Таубнер Кальдеронға (1897–1963) үйленді. Канетти басқа әйелдермен де қарым-қатынас жасауға ашық болды. Ол композитор Густав Малердің қызы, мүсінші Анна Малермен қысқа ғана романға араласты. 1938 жылы Германиямен Аншлюс болғаннан кейін Канеттилер Лондонға көшіп кетті. Ол көп жылдар бойы жақын серігі болған суретші Мари Луиза фон Мотесицкимен тығыз байланыста болды. Оның есімі сонымен қатар жазушы Айрис Мердокпен де байланысты (Джон Бейлидің «Айрис, Айрис Мердоктың естеліктері» кітабында «Диктер» деп аталатын, Нобель сыйлығының лауреаты және «Die Blendung» [ағылшын тілінде «Auto da Fé»] туындысын жазған автор туралы бірнеше сілтеме бар). 1963 жылы Веза қайтыс болғаннан кейін Канетти Хера Бушорға (1933–1988) үйленді, одан 1972 жылы Йоханна есімді қызы дүниеге келді. Канеттидің інісі Жак Канетти Парижге қоныс аударды, онда ол француз шансонының жаңаруына үлкен үлес қосты. Неміс тілінде жазатын болғанына қарамастан, Канетти 1970 жылдарға дейін Ұлыбританияда тұрып, 1952 жылы британдық азаматтығын алды. Өмірінің соңғы 20 жылын Канетти көбінесе Цюрихте өткізді.
In 1934 in Vienna he married Veza (Venetiana) Taubner Calderon (1897–1963), who acted as his muse and devoted literary assistant. Canetti remained open to relationships with other women. He had a short affair with the sculptor Anna Mahler, the daughter of the composer Gustav Mahler. In 1938, after the Anschluss with Germany, the Canettis moved to London. He became closely involved with the painter Marie Louise von Motesiczky, who was to remain a close companion for many years. His name has also been linked with the author Iris Murdoch (see John Bayley's Iris, A Memoir of Iris Murdoch, which has several references to an author, referred to as "the Dichter", who was a Nobel Laureate and whose works included Die Blendung [English title Auto da Fé]). After Veza died in 1963, Canetti married Hera Buschor (1933–1988), with whom he had a daughter, Johanna, in 1972. Canetti's brother Jacques Canetti settled in Paris, where he championed a revival of French chanson. Despite being a German language writer, Canetti settled in Britain until the 1970s, receiving British citizenship in 1952. For his last 20 years, Canetti lived mostly in Zürich.
Мансап
Неміс тілінде жазған Канетти 1981 жылы "кең көзқарас, мол идеялар және көркемдік күшпен ерекшеленетін шығармалары үшін" әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды. Ол ең алдымен балалық шағы мен Аншлюс алдындағы Венаға арналған өзінің өмірбаяндық естеліктерінен тұратын атақты трилогиясымен танымал: Die Gerettete Zunge (Құтқарылған тіл); Die Fackel im Ohr (Құлағымдағы машқыл); және Das Augenspiel (Көз ойыны); сонымен қатар модернистік романы Auto da Fé (Соқырлық); және "Топтар мен билік" – адамның бұқаралық зорлық-зомбылықтан діни жиналыстарға дейінгі әрекеттерінде көрінетін топтық мінез-құлқының психологиялық зерттеуі. 1970 жылдары Канетти Цюрихке жиі сапарлай бастады, соңғы 20 жылын осы қалада өткізді. 1994 жылы Цюрихте дүние салды.
A writer in German, Canetti won the Nobel Prize in Literature in 1981, "for writings marked by a broad outlook, a wealth of ideas and artistic power". He is known chiefly for his celebrated trilogy of autobiographical memoirs of his childhood and of pre Anschluss Vienna: Die Gerettete Zunge (The Tongue Set Free); Die Fackel im Ohr (The Torch in My Ear), and Das Augenspiel (The Play of the Eyes); for his modernist novel Auto da Fé (Die Blendung); and for Crowds and Power, a psychological study of crowd behaviour as it manifests itself in human activities ranging from mob violence to religious congregations. In the 1970s, Canetti began to travel more frequently to Zurich, where he settled and lived for his last 20 years. He died in Zürich in 1994.