Кіріспе

Австриялық жазушы және драматург (1862–1931)

Артур Шницлер (15 мамыр 1862 – 21 қазан 1931) – австриялық жазушы және драматург. Ол Вена модернизмінің ең маңызды өкілдерінің бірі саналады. Шницлердің психологиялық драмалар мен повестьтерді қамтитын шығармалары ғасыр тоғысындағы Вена буржуазиясының өмірін терең талдап, оны 1900 жылдар шамасындағы Вена қоғамының өткір және стильдік жағынан саналы тілшісі етті.

Өмірбаян

Артур Шницлер 1867 жылы Австрия-Мажарстанның қос монархиясының бөлігі болған Австрия империясының астанасы Венадағы Леопольдштадт қаласында, Пратерстрассе 16 үйінде дүниеге келген. Ол танымал венгр ларингологы Иоганн Шницлердің (1835–1893) және вендік дәрігер Филипп Маркбрейтердің қызы Луиза Маркбрейтердің (1838–1911) ұлы. Оның ата-анасы екеуі де еврей отбасыларынан шыққан. 1879 жылы Шницлер Вена университетінде медицинаны оқып, 1885 жылы медицина докторы ғылымын қорғады. Ол Венаның бас ауруханасында жұмыс істей бастады, бірақ ақырында медициналық практиканы тастап, жазуға көшті. 1903 жылдың 26 тамызында Шницлер еврей орта таптық отбасынан шыққан, 21 жасар болашақ актриса және әнші Ольга Гуссманнға (1882–1970) үйленді. Олардың 1902 жылдың 9 тамызында туған Генрих (1902–1982) атты ұлы болды. 1909 жылы қыздары Лили дүниеге келді, ол 1928 жылы өзіне қол жұмсады. Шницлерлер 1921 жылы ажырасып кетті. Шницлер 1931 жылдың 21 қазанында Венада ми қан кетуінен қайтыс болды. 1938 жылы Аншлюстан кейін оның ұлы Генрих АҚШ-қа кетіп, 1959 жылға дейін Австрияға оралмады; ол 1944 жылы Калифорния штатының Беркли қаласында туған, 1959 жылы ата-анасымен Венаға көшіп келген австриялық музыкант және табиғатты қорғаушы Майкл Шницлердің әкесі.

Әдеби шығармалары

Шницлердің шығармалары жиі дау тудырды, әсіресе олардың сексуалдық қатынасты ашық сипаттауы және антисемитизмге қарсы тұруы үшін, мысалы, "Профессор Бернарди" пьесасы мен "Еркін жол" романы арқылы. Дегенмен, Шницлер еврей болғанымен, "Профессор Бернарди" мен "Фройлейн Эльзе" оның жұмысындағы еврей кейіпкерлерінің санатында. "Рейген" пьесасы жарық көргеннен кейін Шницлер порнограф деп танылды, онда 10 жұп кейіпкерлер сексуалдық актіге дейін және кейін көрсетілді, бастапқысы және соңғысы – әйел сатушы. Бұл пьесадан кейін туған ашу-ыза ең қатал антисемиттік тұрғыдан айтылды. 1950 жылы неміс туған режиссер Макс Офюльс "Рейгенді" француз тілінде "La Ronde" фильміне түсірді. Фильм ағылшын тілді елдерде үлкен жетістікке жетті, нәтижесінде Шницлердің пьесасы французша атауымен жақсы танылды. Рихард Освальдтың "Күлкілі айналма" (1920), Роджер Вадимнің "Сүйіспеншілік шеңбері" (1964) және Отто Шенктің "Рейген" (1973) фильмдері де осы пьесаға негізделген. Жақында Фернандо Меиреллдің "360" фильмінде Шницлердің пьесасы жаңа нұсқамен ұсынылды, бұл басқа көптеген теле- және киноөндірістерде де болды. "Фройлейн Эльзе" (1924) повесінде Шницлер Отто Вайнингердің (1903) еврей кейіпкеріне қатысты даулы сынға жауап беруге тырысқан болуы мүмкін, жас еврей қызының сексуалдығын көрсету арқылы. Бұл оқиға жас аристократ әйелдің көзқарасынан баяндалған, трагедиямен аяқталатын моральдық дилемманы ашады. Шницлерден шығармаларының барлығы бірдей тақырыптарды қамтығаны туралы пікірді сұраған сұхбаттасушыға ол: "Мен махаббат пен өлім туралы жазамын. Басқа қандай тақырыптар бар?" деп жауап берді. Өзінің маңыздылығына қарамастан, Шницлер пьесаларында жиі төсек бөлмесінің комедиялық жағдайларын бейнелейді (және актрисаларының бірі Адель Сандрокпен қарым-қатынасы болды). "Профессор Бернарди" – еврей дәрігердің католик дін қызметкерін науқастың өліміне бет қарайтынын түсіну үшін қабылдамайтын пьесасы, оның жыныстық тақырыпсыз жалғыз маңызды драмалық туындысы. Авангардтық "Жас Вена" (Jung Wien) тобының мүшесі Шницлер формальды және әлеуметтік нормалармен ойнады. 1900 жылы жазған "Лейтенант Густл" повесімен ол неміс әдебиетінде сананың ағынында жазылған алғашқы туындының авторы атанды. Бұл оқиға басты кейіпкерінің және әскердің формальды құрмет кодексінің жағымсыз бейнесін көрсетеді. Бұл Шницлердің медициналық корпустағы резервтік офицер шенінен айырылуына себеп болды – бұл сол кездегі антисемитизмнің күшеюіне қарсы қарастырылуы керек. Ол негізінен повестьтер мен бір актілі пьесалар сияқты қысқа туындыларға маманданған. "Жасыл галстук" ("Die grüne Krawatte") сияқты әңгімелерінде ол микрофантастиканың алғашқы шеберлерінің бірі екенін көрсетті. Дегенмен, ол екі толық роман да жазды: талантты, бірақ ынтасы жоқ жас композитор туралы "Еркін жол", Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Вена қоғамының бір бөлігін керемет сипаттайды; және көркемдік тұрғыдан толыққанды емес "Тереза". Шницлер пьесалары мен көркем шығармаларынан басқа, 17 жасынан бастап өлімінен екі күн бұрын дейін күнделік жазып отырды. Шамамен 8000 беттен тұратын қолжазба Шницлердің сексуалдық жеңістерін бейнелеуімен ерекшеленеді; ол бірнеше әйелмен бір уақытта қарым-қатынаста болды (көбінесе кестеші "Жаннеттпен") және бірнеше жыл бойы әр оргазмды тіркеп отырды. Шницлердің хаттарының жинақтары да жарық көрді. Адольф Гитлер Шницлердің шығармаларын "иудейлердің ласы" деп атады және Австрия мен Германиядағы нацистер оны тыйым салды. 1933 жылы Жозеф Геббельс Берлинде және басқа қалаларда кітаптарды өртеген кезде, Шницлердің еңбектері Эйнштейн, Маркс, Кафка, Фрейд және Стефан Цвайг сияқты басқа еврейлердің еңбектерімен бірге отқа тасталды. Оның "Фройлейн Эльзе" повесі бірнеше рет бейімделді, соның ішінде Элизабет Бергнердің қатысуымен түсірілген неміс үнсіз фильмі "Фройлейн Эльзе" (1929) және 1946 жылғы аргентиналық "Жылаңаш періште", Ольга Зубарридің қатысуымен.

Мұра

40,000 беттен тұратын мұраның көп бөлігі британдық Эрик А. Блэколлдың күшімен нацистерден сақталды. Ол сол кезде Венада тұрып, британдық елшіліктің атынан әрекет етті. Нацистік үкімет құжаттар сақталған Шницлер вилласының жертөлесіне кіруге тыйым салынғанын мойындады. Кейіннен құжаттар Кембридж университетінің кітапханасына «сыйға» берілді. Шницлердің ажырасқан әйелі Ольга, құқығы болмаса да, құжаттарды сыйға тартты. Құжаттардың нақты иесі – сол кезде Венада болмаған Шницлердің ұлы Генрих еді. Генрих Шницлер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және содан кейін де құжаттарды қайтарып алуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Томас Тренклер «Кюриер» газетінде жариялаған мақаласында британдық әскерлердің құжаттарды иеленуінің заңсыз екенін және 2015 жылы құжаттар Шницлер отбасының қалған мүшелеріне қайтарылуы керектігін жазды. Шницлердің немерелері Майкл мен Питер құжаттарды алуға ниеттенгендерін мәлімдеді.