Кіріспе

Батыс Еуропаның жергілікті халқының жойылған тілі. Иберия тілі – Көші-қон дәуірінен бұрын (шамамен б.з. 375 жылы) Иберия түбегінің шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында өмір сүрген грек және римдік дереккөздерде айтылған батыс Еуропаның жергілікті халқының тілі. Ежелгі Иберия мәдениеті кем дегенде б.з.б. 7-ші және 1-ші ғасырлар аралығында болған деп саналады. Иберия тілі, баск тілінен өзге барлық палеоиспан тілдері сияқты, біздің заманымыздың 1-2 ғасырларында жойылды. Римдіктер Иберия түбегін жаулап алғаннан кейін, оның орнына латын тілі біртіндеп келді. Иберия тілі классификацияланбаған: оны жазуға қолданылған жазулар түрлі деңгейде дешифрленгенімен, тілдің өзі көбінесе белгісіз болып қала береді. Екі тілдің сандық жүйелеріндегі ұқсастықтарға негізделген басқа тілдермен, әсіресе баск тілімен байланыстар туралы болжамдар бар. Ал Карфагендік отарлаушылардың пун тілі – семит тобынан, ал Темір дәуіріндегі түбектің үнді-еуропа тілдеріне қазір жойылған кельтибер тілі, иондық грек және латын тілдері жатады, олар қазіргі ибериялық-роман тілдерінің негізін құрады, бірақ олардың ешқайсысы Иберия тілімен байланысты емес.

Географиялық таралуы

Иберия жазулары Иберия түбегінің Жерорта теңізі жағалауында, Францияның оңтүстігіндегі Геральт өзеніне дейін табылған. Маңызды жазбалар Франциядағы Нарбон мен Безье қалалары арасындағы Энсерун оппидумында, иберия және кельт элементтері бар жерде кездескен. Оңтүстік шекарасы – Поркуна, Хаэн (Испания), онда ибериялық аттылардың әдемі мүсіндері табылды. Ішкі аймақтарда иберия тіліндегі жазулардың нақты таралуы белгісіз. Мәдениет Эбро өзені (латынша Iberus) арқылы Сальдуиеге дейін, бірақ одан әрі емес, ішкі аймаққа жеткен секілді. Иберия түбегінің римдік кезеңге дейінгі халықтарының арасында мыналар иберия тілінде сөйлеген болуы мүмкін: Аусетани (солтүстік-шығыс Каталония), Илергеттер (Ллейда және Уэска Пиренейлерге дейін), Индигеттер (Жирона жағалауы), Лайетани (Барселона), Кассетани (Таррагона), Илеркавон (Мурсия және Леванте Таррагонаға дейін), Эдетани (Валенсия, Кастельон және Теруэль), Контестани (Валенсия, Аликанте, Картахена және Альбасете), Бастетани (Гранада, Альмерия және Мурсия) және Оретани (Хаэн, Сиудад-Реал, Альбасете және Куэнка). Түрдули және Түрдетани тілдері Тартессия тілдер тобынан деп саналады. Кейбір ғалымдар, мысалы Велаза (2006), иберия тілі осы аумақтардың жергілікті халқының тілі болған десе, Де Хоз (1993) сияқты басқалары иберия тілі көбірек лингва франка болған болуы мүмкін деп есептейді.

Тарих

Тілдің шығу тегі белгісіз. Іберия тілі біздің заманымыздың 1-ші ғасырында жазылудан тоқтағанмен, Менендес Пидальдың сөзіне қарағанда, кейбір аймақтарда вестготтар дәуіріне дейін (шамамен 500-700 жылдар аралығында) сақталған болуы мүмкін. Іберия тілінің географиялық шығу тегі туралы бірнеше теория бар. Каталондық теория бойынша, іберия тілі Каталонияның солтүстігінде пайда болған, мұнда ең ертедегі іберия жазулары тіркелген (б.з.д. 600 жыл, Улластрет). Оның солтүстік және оңтүстікке қарай таралуы, алғашқы жазбаларға дейінгі шақта, яғни б.з.д. 11-10 ғасырлардағы халықтың кең ауқымды қозғалысына байланысты болуы мүмкін, себебі іберия тілі іберия мәтіндерінде біртекті болып көрінеді және егер тіл көнерек болса, диалектілердің дамуы байқалар еді. Бұл аймақтағы жазуларда кездесетін іберия антропонимдері сияқты түсіндіруге келмейтін элементтердің болуы статистикалық маңызға ие деп есептелмейді.

Солтүстік-шығыс (немесе Левант) ибериялық қаріп

Солтүстік-шығыс Иберия жазуы, сонымен қатар Иберия жазуы деп те аталады, себебі бұл Иберия жазуы ең көп қолданылған (сақталған мәтіндердің 95% - ы (Untermann 1990)). Солтүстік-шығыс Иберия жазулары негізінен Иберия түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде табылды: негізінен Лангедок-Руссильоннан Аликантеге дейінгі жағалау бойында, бірақ Эбро аңғарына терең бойлап сіңген. Бұл жазу дерлік толыққанды түрде оқылған. Грек-Иберия әліпбиінен басқа, барлық палеоиспан жазулары ортақ ерекше типтік қасиетке ие: олар жабық дауыстар үшін сөздік мәнді таңбаларды, ал қалған дауыссыздар мен дауыстылар үшін монофонемалық мәнді таңбаларды пайдаланады. Жазу жүйесі тұрғысынан қарағанда, олар әліпби де, сөз тізбегі де емес; керісінше, олар әдетте жартылай сөз тізбегі ретінде танылатын «аралас» жазулар. Олардың шығу тегі туралы зерттеушілер арасында пікір келіспеушіліктер бар; кейбір тіл білімі мамандары оларды тек финики әліпбиімен байланыстырады, ал басқалары грек әліпбиінің де рөл атқарғанын айтады.

Оңтүстік-шығыс (немесе Оңтүстік) Иберия жазуы

Оңтүстік-шығыс Иберия жазуы да жартылай буын жазу, бірақ ол солтүстік-шығыс Иберия жазуына қарағанда Тартессия жазуына көбірек ұқсайды. Оңтүстік-шығыс Иберия жазулары негізінен Иберия түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігінде табылды: шығыс Андалусия, Мурсия, Альбасете, Аликанте және Валенсия. Бұл жазу толыққанды түрде шешілмеген.

Грек-иберия әліпбиі

Греко-ибериялық әліпби – грек әліпбиінің иондық түрінің иберия тілінің ерекшеліктеріне тікелей бейімделуі. Греко-ибериялық әліпби қолданылған жазулар көбінесе Аликанте және Мурсияда табылды.

Қазіргі тіл білімінің көлемі

Иберия тілі туралы нақты мәлімет өте аз. Тілді зерттеу материалдарды транскрипциялау және жинақтаудың алғашқы кезеңінен асып, қазіргі уақытта мәтіндердегі грамматикалық элементтерді анықтау сатысында. Қазіргі кезде ұсынылып отырған гипотезалар расталмаған және лингвистерге екі тілді мәтін табылып, олардың қорытындыларын тексеруге мүмкіндік тумаса, олар расталмай қалуы мүмкін.

Дифтонгтар

Дифтонгтардың екінші элементі әрқашан жабық дауысты болған сияқты, мысалы, ай (шаитаби), ей (неитин) және ау (лаур). Унтерманн ui дифтонғы тек бірінші топта ғана кездесетінін атап өткен.

Жарты дауыстылар

Иберия тілінде жартылай дауыстылар (aiun немесе iunstir сияқты сөздерде) және (ғана галли тілінен алынған diuiś сияқты қарыз сөздерде) болуы мүмкін. Туған тілдегі сөздерде ның жоқтығы, иберия тілінде жартылай дауыстылар шеттен алынған сөздер мен дифтонгтардан басқа шынымен болған-жоқ деген күмән тудырады.

Жеке есімдер

Асколи тақтасының латын жазуының арқасында, онда Рим армиясындағы ибериялық атты әскерлердің тізімі бар (Асколи қоласында куәландырылған Turma Salluitana), ибериялық жеке есімдердің формалары анықталды. Ибериялық есімдер негізінен екі алмастырылатын элементтен тұрады, олардың әрқайсысы әдетте екі буыннан құралған және бірге жазылады (Untermann 1998). Мысалы, "iltiŕ" элементі келесі есімдерде кездеседі: iltiŕaŕker, iltiŕbaś, iltiŕtikeŕ, tursiltiŕ, baiseiltiŕ немесе bekoniltiŕ. Бұл үлкен қадам болды: осы сәттен бастап мәтіндердегі адамдардың есімдерін белгілі бір деңгейде сеніммен анықтау мүмкін болды. Дегенмен, ибериялық есімдердің құрамдас бөліктерінің тізімі зерттеушілер арасында әртүрлі. Негізгі тізімді Унтерманн (1990) жасаған, ал Родригес Рамос (2002b) жаңартып, толықтырған; қосымша деректер мен критерийлерді Фарияның мақалаларында табуға болады (соңғы екеуі: 2007a және 2007b). Төмендегі тізімде ибериялық есімдердің құрамдас бөліктері ретінде ұсынылған кейбір элементтер келтірілген: abaŕ, aibe, aile, ain, aitu, aiun, aker, albe, aloŕ, an, anaŕ, aŕbi, aŕki, aŕs, asai, aster, ata, atin, atun, aunin, auŕ, austin, baiser, balaŕ, balke, bartaś, baś, bastok, bekon, belauŕ, beleś, bels, bene, beŕ, beri, beŕon, betan, betin, bikir, bilos, bin, bir, bitu, biuŕ, bolai, boŕ, boś, boton, ekes, ekaŕ, eler, ena, esto, eten, eter, iar, iaun, ibeś, ibeis, ike, ikoŕ, iltiŕ, iltur, inte, iskeŕ, istan, iunstir, iur, kaisur, kakeŕ, kaltuŕ, kani, kaŕes, kaŕko, katu, keŕe, kibaś, kine, kitaŕ, kon, koŕo, koŕś, kuleś, kurtar, lako, lauŕ, leis, lor, lusban, nalbe, neitin, neŕse, nes, niś, nios, oŕtin, sakaŕ, sakin, saltu, śani, śar, seken, selki, sike, sili, sine, sir, situ, soket, sor, sosin, suise, taker, talsku, tan, tanek, taneś, taŕ, tarban, taŕtin, taś, tautin, teita, tekeŕ, tibaś, tikeŕ, tikirs, tikis, tileis, tolor, tuitui, tumar, tuŕś, turkir, tortin, ulti, unin, uŕke, ustain, ḿbaŕ, nḿkei. Кейбір жағдайларда тіл білімі мамандары тек жұрнақ ретінде бір элементі бар қарапайым есімдерге кездескен: BELES, AGER DO және BIVR NO Асколи тақтасында, neitin Улластресте және lauŕ to, bartas ko немесе śani ko басқа ибериялық мәтіндерде. Көбінесе i, ke немесе ta байланыстырушы элементтерінің белгілері кездеседі (Унтерманн oto iltiŕ-ді oto ke iltiŕ-дің алдында немесе AEN I BELES-пен қолданған). Сирек жағдайларда Унтерманн жеке есімнің алдында is немесе o элементтерін кездестірген (is betartiker; o tikiŕtekeŕ; O ASAI). Ибериялық есімдерді құрайтын элементтерде eter/eten/ete сияқты iltur/iltun/iltu, kere/keres сияқты lako/lakos, немесе alos/alor/alo және bikis/bikir/biki сияқты өзгеріс үлгілері жиі кездеседі. Кейбір ибериялық ономастикалық элементтер аквитан немесе баск тілдеріндегілермен ұқсас. Митчелена сияқты зерттеушілер бұл құбылысты "ономастикалық қойма" деп түсіндіреді. Алайда, ибериялық сөздердің мағынасы бүгінгі күнге дейін түсініксіз болғандықтан, өте аз жағдайларды қоспағанда, байланыс болжамды болып қала береді. Кейбір тіл білімі мамандары бұл екі тілді қамтитын ежелгі тілдік одақтың болуы мүмкін деп санайды. Баск тілі ибериялық жазуларды аударуға көмектеспеді.