Кіріспе
15-16 ғасырлардағы Ресейдегі діни секта – Иудаизм ересі (ересь жидовствующих) – 15 ғасырдың екінші жартысында Новгородта, кейін Мәскеуде пайда болған және Ресейде жаңа жарылыс дәуірінің бастауын белгілеген діни қозғалыс. Бастапқыда жоғары лауазымды мемлекет қайраткерлері мен тіпті патша сарайында тараған бұл қозғалысты иегемен Иосиф Волоцкий және Новгород архиепискобы Геннадий қудалады. Кейіннен Ресей православие шіркеуінің бірнеше соборы Иудаизмді еретиктер деп айыптады. Кейбір ғалымдар оны Реформацияға дейінгі Ресейлік нұсқасы ретінде қарастырады. 14 ғасырда пайда болған стригольниктермен байланыс болжамды, бірақ ол кездегі Новгородтағы діни ахуалды көрсетеді.
The Heresy of the Judaizers (ересь жидовствующих) was a religious movement that emerged in Novgorod and later Moscow in the second half of the 15th century which marked the beginning of a new era of schism in Russia. Initially popular among high ranking statesmen and even the royal court, the movement was persecuted by the hegumen Joseph Volotsky and the archbishop Gennady of Novgorod. Several councils of the Russian Orthodox Church later condemned the Judaizers as heretics. Some scholars see them as a Russian variant of the pre Reformation era. Any filiation with the strigolniki, who appeared in the 14th century, remains conjectural, but highlights the religious situation in Novgorod at the time.
Терминология және нанымдар
Жидовствующие (жидовствующие) термині орыс тіліндегі "жид" сөзінен туындаған (жид, Яһудеядан, еврейлерді атау үшін бұрын қолданылған орыс сөзі, қазір кемсітуші болып саналады). "Жидовствующие" сөзін шамамен "жүдейлік дәстүрді ұстанатындар" немесе "жүдейлерше ойлайтындар" деп аударуға болады. Бұл ағымның басты сыншысы және қудалаушысы иегумен Иосиф Волоцкий осы діни қозғалыстың негізін салушыны белгілі бір Схария (сондай-ақ Закхария немесе Скара деп те аталады; Схария, Захария, Скара) деп есептеді. Бұл – 1470 жылы Литва Ұлы Герцогтігінен Михаил Олелькович әкелген киевтік ғалым Захария бен Ахарон ха-Коэн. Захария астрономия, логика және философия салаларындағы бірнеше еврей мәтіндерін аударды. Оларға берілген лақап ат олардың "жүдаизмге" жақындығын білдіргенімен, Шкарияның көптеген ізбасарлары қарапайым орыс православиешілер және төмен дәрежелі православие дін қызметкерлері болған және ешқашан жүдаизмді қабыланбаған. Кейбір ғалымдардың пікірінше, "жүдейленушілер" деген кемсітуші атау ықтимал жандастарды қорқыту мақсатымен берілген. Олардың діни сенімдері туралы біздің барлық біліміміз айыптаушылар қалдырған мәліметтерге негізделген. Бұл олардың нақты сенімдерін анықтауды қиындатады, себебі айыптаушылардың мақсаты – "сектаның" атын жоққа шығару және оны жою болған. Дегенмен, көптеген мәліметтерге сәйкес, Схарияның сенімі қасиетті Үштік пен Исаның құдайлық мәртебесін, монахтық өмірді, шіркеулік иерархияны, рәсімдерді және жанның өлместігін жоққа шығарды. Кейбір жақтастары бейнелерге қарсы шықты. Сондай-ақ, олар "өз билігін" немесе әрбір адамның сенім және құтқарылу мәселелерінде дербес шешім қабылдауын қадағалады. Денис және Алексей есімді дін қызметкерлері орыс православиесінен жүдаизмге ауысқан және бұл еретік қозғалыстың идеологтары саналды.
Тарих
XV ғасырдың аяғында бұл қозғалыс Мәскеуге де тарады. 1480 жылы Иван III өзінің бірнеше көрнекті жақтастарын қалаға шақырды. Ұлы князьдің осы әрекеті секуляризация идеяларына және феодалдық бөлініске қарсы күреске деген ықыласымен түсіндіріледі. Осылайша, еретиктер жоғары лауазымды шенеуніктердің, мемлекет қайраткерлерінің, саудагерлердің, Иван Жас патшаның әйелі, тақ мұрагері Елена Стефановнаның, сондай-ақ Иванның сүйікті диаконы және дипломаты Федор Курицыннің қолдауын алды. Көптеген жақтастары сол кезде Венгриядағы Ресей елшісі болған Курицынның төңірегінде бірікті. Курицын сол кезде жазылған Лаодикиялық хаттың авторы еді, онда еврей мистицизмінің – Каббаланың кейбір элементтері қолданылған болуы мүмкін. Новгород пен Мәскеуде осы діни қозғалыстың танымалдылығы артып келе жатқанмен, Иван III қарапайым халықтың арасына қайта оралмайтын түрде еніп, оның шетелдік саясатында шіркеутің қолдауын жоғалтуы мүмкін деген қауіптен сақтанды. Расында, Троицаны және Мәсіхтің құдайлығын жоққа шығару христиан дінін жоятынын, ал дін қызметкерлері мен билік иелеріне қарсы шығу бүкіл қоғамды құлдыратуы мүмкін еді. Осы себепті Иван III секуляризация идеяларынан бас тартып, шіркеумен одақтасуға мәжбүр болды.
Қуғын-сүргін
Оларға қарсы күресті иеміз Иосиф Волоцкий және оның ізбасарлары (иосифляне) және Новгород архиепискобы Геннадий бастады. 1487 жылы Новгородта ұстанушыларды анықтағаннан кейін Геннадий бірнеше жыл бойы басқа шіркеу қызметкерлеріне хаттар жазып, «оларды пікірталас үшін емес, өртеп жіберу» мақсатымен собор (шіркеу кеңесі) шақыруға шақырды. Мұндай кеңестер 1488, 1490, 1494 және 1504 жылдары өтті. Кеңестер діни және діни емес кітаптарды тыйым салып, оларды өртеп жіберді, бірнеше адамды өлім жазасына кесті, ұстанушыларды жер аударып, қауымнан шығарды. 1491 жылы Иван III-нің бұйрығымен Новгородта Схария өлімге кесілді. Геннадийдің келісімімен тағы да көптеген адамдар өлімге кесілді, соның ішінде Юрьев монастырының архимандриті Касьян (ол бірнеше ұстанушыны жасырған), Некрас Рукавов (біріншіден, оның тілін жұлып алды, содан кейін тірідей өртеп жіберді), Псков монахы Захар және басқалар. XV ғасырдың соңында кейбір ұстанушылар Елена Стефановна мен оның ұлы Дмитрийдің, Иван III-нің немересінің қорғауында қалды. Бірақ 1502 жылы Дмитрий лауазымынан алынды (Иван III және София Палеологтың ұлы Василий III-ке берілді). 1505 жылы Иван III қайтыс болғаннан кейін Елена мен Дмитрий тұтқындалып, түрмеге қамалды, бұл ұстанушыларды биліктің шабуылына осал қылды. 1504 жылы диак (хатшы) Иван Волк Курицын, Дмитрий Коноплев және Иван Максимов тірідей өртеп жіберілді. Басқалары қуылды, түрмеге қамалды немесе қауымнан шығарылды. Федор Курицынның ұстанушылар клубы таратылды.
19 ғасыр топтары
XIX ғасырдың басында Тула, Воронеж және Тамбовта еврей дәстүрлері мен халаханы ұстанатын бірнеше қауымдар пайда болды. Олар "жидовствуйщие" деп те аталатын, және Николай I тұсында оларға қатты қудалау жасалды. XX ғасырдың басынан бастап оларды "iudeystvuyuschie" деп те атауға кірісті, бұл "iudeystvo" сөзінен туындаған, еврей дінін бейтарап түрде танымындау үшін қолданылатын термин. Қазір олар көбінесе еврей халқының бір бөлігі деп есептеледі, ал олардың кейбіреулері Израильге көшіп кетті. Дегенмен, бұл топтар Схарияның (Шқарияның) үйретімен байланысты емес.