Феофан Затворник: Өмірбаяны мен рухани мұрасы

Кіріспе

Ресей Православ шіркеуінің әулиесі (1815–1894)

Феофан Затворник (Феофан Затворник), сондай-ақ Феофан Усалы немесе Вышалық Ағартушы Феофан Затворник (святитель Феофан Затворник Вышенский; 10 қаңтар 1815 – 6 қаңтар 1894) – Ресей Православ шіркеуінің епискобы және теологы, 1988 жылы қасиетті деп жарияланды. Ол бүгінде рухани өмірге, әсіресе христиандық өмір мен жастарды сенімге баулуға арналған кітаптары мен хаттары арқылы белгілі. Ол сонымен қатар Филокалияны шіркеу славян тілінен орыс тіліне аударуда маңызды рөл атқарды. Филокалия – православие руханилығының классикалық туындысы, ол 17 және 18 ғасырларда төрт томдық жинақ ретінде жиналып, өңделген көптеген шіркеу әулиелерінің еңбектерін қамтиды. Басты тақырып – үздіксіз дұға етуге үйрену арқылы ішкі рухани өмірді дамыту, апостол Павелдің бірінші тесалоникалықтарға жолдаған хатында айтқандай, "күнде дұға ету".

Ерте өмір

Ол 1815 жылдың 10 қаңтарында Ресей империясының Орел губерниясындағы Чернавск ауылында Георгий Васильевич Говоров ретінде дүниеге келді. Оның әкесі – орыс православие дінінің священнигі. 1823 жылы Ливнидегі дінтану колледжіне оқуға жіберілді. Колледждегі моральдық және рухани атмосфера өте жақсы болды. Қабілетті, жақсы тәрбиеленген бала дінтану мектебінің бағдарламасын оңай аяқтады. Алты жылдан кейін (1829 жылы) ең үздік студенттердің қатарында Орел дінтану семинариясына ауыстырылды. Сол кезде семинария ректоры болып архимандрит Исидор (Никольский) тағайындалды; философия ғылымдарын Евфимий Остромисленский оқытты, әдебиет пәнін иеромонах Платон (Городецкий) оқытты, кейін Киев және Галиция митрополиті болды. Георгий Говоров семинарияда сәтті оқыды. Осы жерде жас жігіт алғаш рет өзін-өзі жетілдіру жұмысын саналы түрде бастады. Осы кезде оның ерекше қасиеті – жалғыздықты ұнатуы еді. Семинарияның хабарламасында оның «жекеге бейімділігі, достарымен әдепті қарым-қатынасы, еңбекқорлығы мен жақсы мінез-құлқы, қарапайымдылығы мен үнсіздігі» ерекше атап өтілген. 1837 жылы семинарияны бітіргеннен кейін, курсының үздік оқушысы ретінде Киев дінтану академиясына жіберілді.

Мансап

Киевте оқыған кезінде Георгий Говоровтың өмір жолын таңдауына әсер еткен оқиғалар болды: 1838 жылы анасы, ал бір жылдан кейін әкесі қайтыс болды. 1840 жылы 1 қазанда академиялық билікке монастырьға түсу туралы өтініш берді. 1841 жылы 15 ақпанда 26 жастағы Георгий Говоров Киев теологиялық академиясының ректоры, архимандрит Еремия Соловьевтан Феофан есімімен монастырьға қабылданды. Сол жылдың 6 сәуірінде, епископтық хиратония күні Еремия оны иеродиакон, ал сол жылдың 1 шілдесінде иеромонах етіп тағайындады. 1841 жылы иеромонах Феофан Академиядан теология магистрі дәрежесін алған алғашқылардың бірі болды, «Заңсыз дінге шолу» (Обозрение подзаконной религии) атты курстық жұмысы үшін ең жақсы жұмыстардың қатарында Синодқа жіберілді. Мәскеу митрополиті Филарет Дроздов бұл жұмыс туралы пікірінде: «Бұл жұмыста Мұса заңы туралы көптеген мәліметтер мен ойлар бар, олар авторының білімін көрсетеді және магистр дәрежесіне лайық» деді. Академияны бітіргеннен кейін Феофан Киев София теологиялық колледжінің ректоры болып тағайындалды, онда латын тілінен сабақ берді. 1842 жылы 7 желтоқсанда Новгород теология семинариясының инспекторы және психология мен логика пәнінің мұғалімі болып тағайындалды. Сол жылдың 18 желтоқсанында діни магистр дәрежесіне ие болды. 1844 жылы 16 қазанда Санкт-Петербург теология академиясының моральдық және пасторальдық теология кафедрасының оқытушысы болып тағайындалды. 1845 жылдың 22 наурызынан бастап иеромонах Феофан Академия инспекторының көмекшісі болды. 1845 жылы 3 шілдеде семинарияда оқытылатын пәндердің қорытындысын қарастыру жөніндегі комитеттің мүшесі болып тағайындалды. Бірақ сол кезде ол жалғыздыққа ұмтылып, монастырь өміріне бейімделді. Оны қабылдап, тағайындаған рухани әкесі Еремияға жазған хатында: «Мен академиялық лауазымымнан шыдай алмайтын деңгейге жеттім. Шіркеуге барып, онда отыруды қалаймын» деді. 1847 жылы 21 тамызда өзінің өтініші бойынша Архимандрит Порфирий (Успенский) басқаратын Иерусалимдегі Ресей православиелік миссиясының мүшесі болып тағайындалды. Иерусалимде Феофан иконографияны үйреніп, грек, француз, еврей және араб тілдерін оқыды. Палестинада ол Шығыс монастырларының ежелгі аскетизмімен, өткен ғасырлардағы аскетикалық жазу ескерткіштерімен танысты, Филокалияның қасиетті әкелерінің еңбектерін аударумен айналысты. Сонымен қатар, ол православие емес христиандық сенімдермен де жақсы танысып, олардың үгіт-насихатының күшті және әлсіз жақтарын білді. Феофанның еңбектері назарсыз қалмады: 1851 жылы 5 мамырда ол алтын төс кресімен марапатталды. 1853 жылы Қырым соғысы басталды, ал 1854 жылы 3 мамырда миссия Ресейге қайтарылды. Қайту жолы Батыс Еуропа арқылы өтті: Феофан көптеген қалаларды аралап, шіркеулерге, мұражайларға, кітапханаларға, білім беру орындарына барды. Архимандрит Порфирий мен иеромонах Феофан Папа Пий IX-пен кездесті. Ресейге оралғаннан кейін Санкт-Петербург теология академиясында канондық құқық оқытушысы болып тағайындалды. 1855 жылы 14 сәуірде архимандрит дәрежесіне көтерілді. Сол жылдың қыркүйегінде Петрозаводск діни колледжінің ғимаратында орналасқан Олонец діни семинариясының ректоры болып тағайындалды. Архимандрит Феофан семинария үшін жеке ғимарат салуды ұйымдастыруға тиіс болды. Сол кезде ол: «Бізде семинария жоқ. Біз күштілердің құқығымен мектеп үшін сатып алынған ғимаратта тұрамыз, ол да пәтерде. Семинарияның қоржыны да пәтерде, бұл өте ыңғайсыз» деп жазды. 1855 жылғы қазанда Олонец шіркеу консисториясының мүшесі болып тағайындалды. Архиепископ Аркадий (Федоров) ұсынысы бойынша Олонец епархиясының уағыздарына цензурашы болып тағайындалды. Семинарияда антисхизмалық кітапхана ұйымдастырды. Бір жылдан кейін, 1856 жылғы 21 мамырда, православие шығысын жақсы білгендіктен, Константинопольдегі (Осман империясы) Ресей елшілігінің шіркеуінің ректоры болып тағайындалды. Феофанға сол кезде пісіп келе жатқан Грек-Болгар шиғыры туралы ақпарат жинау міндеті жүктелді. Еңбектері үшін 1857 жылы 17 сәуірде 2-дәрежелі Қасиетті Анна орденімен марапатталды. 1857 жылғы мамырда Санкт-Петербург теология академиясының ректоры болып тағайындалды. Ректорлық қызметінен басқа, Санкт-Петербург ауданының секулярлық білім беру мекемелерінде Құдай заңын оқытуды бақылау оған жүктелді, Академия ғылымдары академиясының византия тарихшыларының еңбектерін жариялау жөніндегі комитетінің төрағасы болды, ал 1858 жылдан бастап қасиетті жазуларды орыс тіліне аудару жөніндегі комитеттің төрағасы болды. 1859 жылғы 29 мамырда архимандрит Феофан Тамбов және Шацк епископы болып сайланды, ал 1 маусымда Александр Невский Лаврасының Троица соборында епископқа хиратонияланды. 5 шілдеде епархияны басқарды. Тамбов епархиясы ең кең және халыққа толы епархиялардың бірі болды: онда барлығы 1172 дін қызметкері, 681 диакон, бірнеше жүз монахтар болды. Халық арасында сектанттар мен Ескі нанымдылар көп болды. Епископ Феофан уағызға ерекше мән берді, ол дерлік әр құлшылықты уағызбен сүйемелдеді. Епископ Феофан және дін қызметкерлері «уағыз – оның бірінші, тікелей және қасиетті міндеті, сонымен қатар оның жоғары қызметін дұрыс және саналы түрде атқару үшін ішкі қажеттілік болуы керек» деп сендірді. Тамбовтағы Қазандық Анамыздың еркек монастыры епископтың үйінің жанында уағыз орталығы болды. Тамбов епархиялық газетінде епископ Феофан «Уағызды қалай құрастыру» атты уағыздық трактатын жариялады, онда ол уағыздың ерекшеліктерін көрсетіп, оны қалай құрастыру туралы практикалық кеңестер берді, сондай-ақ өзінің мысалын келтірді: «Менің уағыздарымның ерекшелігі – олар құрастырылмаған [ ]. Олар импровизацияланған». 1863 жылғы 22 шілдеде епископ Феофан ежелгі Владимир епархиясына ауыстырылды. Сектанттар мен ескі нанымдылар көп болғандықтан, православиелік миссионерлік жұмыстарға мұқтаж болған Владимир епархиясында Феофанның уағызшы ретіндегі даңқы нығайды. 1864 жылғы 27 қарашада Владимир епархиялық газетінде жарияланған «Құдай сөзін уағыздау туралы нұсқаулық» өте маңызды болды. Сонымен қатар, ол сол жылы ескі басылған кітаптарды тексеру үшін Мәскеуге иеромонах Моисейді жіберді, ал Вязьники уезінде «Епифаний православиелік бауырластығын» ашты. 1865 жылы оның қамқорлығымен әйелдердің епархиялық мектебі ашылды. Пастырлық қызметі үшін 1864 жылғы 19 сәуірде 1-дәрежелі Қасиетті Анна орденімен марапатталды.

During his studies in Kyiv, events occurred that influenced the choice of Georgy Govorov's life path: in 1838, his mother died, and a year later, his father. On October 1, 1840, he submitted to the academic authorities a petition for monastic tonsure; on February 15, 1841, 26 year old Georgy Govorov received monastic tonsure from the rector of the Kyiv Theological Academy, Archimandrite Jeremiah Solovyov with the name Theophanes in honor of the Theophanes the Confessor. On April 6 of the same year, on the day of his episcopal consecration, Jeremiah ordained him to the hierodeacon, and on July 1 of the same year to the hieromonk. In 1841, Hieromonk Theophan was among the first to graduate from the Academy with a master's degree in theology for a course essay "Review of Sublaw Religion" (Обозрение подзаконной религии), which, among the best works, was sent to the Most Holy Synod, a permanent member of which Metropolitan Philaret Drozdov of Moscow indicated in his review: "This work contains so much information and considerations about the law of Moses that they serve as sufficient evidence of the knowledge of the writer, giving him the right to a master's degree." Immediately after graduating from the Academy, Theophan was appointed rector of the Kyiv Sofia Theological College, where he began to teach Latin. On December 7, 1842, he was appointed an inspector and teacher of psychology and logic at the Novgorod Theological Seminary. On December 18 of the same year he was confirmed in the degree of Master of Divinity. On October 16, 1844, he was appointed teacher of the Saint Petersburg Theological Academy in the Department of Moral and Pastoral Theology. Since March 22, 1845, Hieromonk Theophan has been an assistant inspector of the Academy. On July 3, 1845, he was appointed a member of the committee to review the summaries of academic subjects taught at the seminary. However, at this time he was already attracted to a solitary monastic life; in a letter to his spiritual father Jeremiah, who tonsured and ordained him, he wrote: "I am beginning to be burdened by my academic position to the point of unbearability. I would like to go to church, and sit there". On August 21, 1847, at his request, he was appointed a member of the Russian Orthodox Ecclesiastical Mission in Jerusalem, headed by Archimandrite Porphyrius (Uspensky). In Jerusalem, Theophan learned iconography, studied Greek, French, Hebrew and Arabic. In Palestine, he became acquainted with the ancient asceticism of the Eastern monasteries, with the monuments of ascetic writing of the past centuries; engaged in the translation of the works of the holy fathers of the Philokalia. In addition, he became intimately acquainted with the non Orthodox Christian beliefs, knowing both the strength and weakness of their propaganda. Theophan's works did not go unnoticed: on May 5, 1851, he was awarded the gold pectoral cross. In 1853, the Crimean War began, and on May 3, 1854, the mission was withdrawn to Russia. The return took place through Western Europe: Theophan visited many cities, visited churches, museums, libraries, educational institutions; Archimandrite Porphyrius and Hieromonk Theophan had an audience with Pope Pius IX. Upon his return to Russia, he was appointed a teacher of canon law at the Saint Petersburg Theological Academy; on April 14, 1855, he was elevated to the rank of Archimandrite. In September of the same year, he was appointed rector of the Olonets Theological Seminary, which was located in the building of the Petrozavodsk Theological College; Archimandrite Theophan had to organize the construction of his own building for the seminary. At this time he was writing: "We don't have a seminary. By right of the strong, we live in a building bought for a school, and it is in an apartment. The seminary bursa is also in the apartment, which is very, very inconvenient". In October 1855, he was appointed a member of the Olonets Ecclesiastical Consistory. At the suggestion of Archbishop Arcadius (Fyodorov), he was appointed censor of the sermons of the Olonets diocese. At the seminary, he organized an anti schismatic library. Less than a year later, on May 21, 1856, he was appointed rector of the Russian embassy church in Constantinople (Ottoman Empire), as he was well acquainted with the Orthodox East. Theophan was charged with collecting information about the Greco Bulgarian Schism that was brewing at that time. For his labors, on April 17, 1857, he was awarded the Order of St. Anna, 2nd degree. In May 1857, he was appointed rector of the Saint Petersburg Theological Academy. In addition to the rector's office, he was entrusted with overseeing the teaching of the Law of God in secular educational institutions of the St. Petersburg district; he was chairman of the committee at the Academy of Sciences for the publication of works of Byzantine historians, and since 1858 he was a chairman of the committee for the translation of Holy Scripture into Russian. On May 29, 1859, Archimandrite Theophan was elected Bishop of Tambov and Shatsk, and on June 1, in the Trinity Cathedral of the Alexander Nevsky Lavra, he was consecrated bishop. On July 5, he took over the diocese. The Tambov diocese was one of the most extensive and populous: there were only 1,172 priests, 681 deacons, several hundred monastics; there were many sectarians and Old Believers among the population. Bishop Theophan paid special attention to preaching; he accompanied almost every service with a sermon. Bishop Theophan and the clergy were convinced "that preaching is his first, direct and sacred duty, and at the same time should be an internal need, if only to properly and consciously treat his high ministry". The Tambov male monastery of Our Lady of Kazan at the bishop's house became the center of preaching. In the Tambov Diocesan Gazette, Bishop Theophan published his homiletic treatise "How to compose a sermon", in which he pointed out the distinctive features of the sermon, gave practical advice on how to compose it, gave his own example: "the peculiarity of my sermons is that they are not composed [ ] These are written impromptu." On July 22, 1863, Bishop Theophan was moved to the ancient Vladimir diocese. At the Diocese of Vladimir, which needed Orthodox missionary work, since there were many schismatics and sectarians here, Theophan's fame as a preacher finally strengthened. Of great importance was his "Instruction for Preaching the Word of God", published on November 27, 1864 in the Vladimir Diocesan Gazette; in the same year he sent Hieromonk Moses to Moscow to verify old printed books; in Vyazniki county he opened the "Epiphany Orthodox Brotherhood". In 1865, a women's diocesan school was opened under his care. For his archpastoral activity, on April 19, 1864, he was awarded the Order of St. Anna, 1st degree.

Зейнеткерлік өмірде

1866 жылдың 17 маусымында оның зейнетке шығу туралы өтініші қабылданды, сондай-ақ Тамбов облысының Выша Эрмитажында ректорлыққа тағайындалды. Бірақ 19 қыркүйекте ол өзінің өтінішімен монастырь басқарудан босатылды. Вышада тұрғанда ол көп оқыды және көп жазды. Қартайған шағында ревматизм, нейралгия, жүрек ырғағының бұзылуы, бас айналу, сондай-ақ прогрессивті катаракта ауруынан зардап шекті, нәтижесінде 1888 жылы оң көзі толық соқыр болды.

Өлім

1894 жылы 6 қаңтарда Теофан усақтап қайтыс болды және үш күн бойы шіркеуінде жатты. Осы уақыт өткен соң да оның бальзамдалмаған денесінде шірудің ешқандай белгісі көрінбеді. Ол Выша монастырының Қазан шіркеуіне жерленді.

Рухани өмір және оған қалай бейімделу керек

"Рухани өмір және оған қалай үйлесу керек" кітабы Теофанның жас әйелмен болған кездесуі нәтижесінде жазылған. Мәскеудің жоғары топқа жататын осы әйел, бір кеште өмірдің мәні және адамның өлмейтіндігі туралы түсініксіз ойларға берілді. Теофанмен байланысқа түскен соң, олар хаттар арқылы сөйлесіп, әйел рухани қиындықтарын жазса, Теофан рухани кеңес беретін. Бұл хат алмасу әйелге үлкен әсер етті, ол кейіннен қаһар болды. "Рухани өмір және оған қалай үйлесу керек" кітабының суреттері бар басылымын шығарған "Сент-Герман" баспасы, Теофан үшін жас әйелдің "рухани өмірдің дұрыс үнін" анық естуінің маңызды болғанын атап көрсетеді.