Кіріспе

Ресей православиелік жер асты рухани христиан сектасы, орыс діни сектасы.

Хлисттер немесе Хлысты ( , "шапқыштар") – 17 ғасырда Ресейде пайда болған жер асты рухани христиан сектасы. Сектаның 1645 жылы Данило Филиппович құрғаны айтылады, бірақ бұл мәлімдемені растайтын жазбаша дәлелдер жоқ. Оның мүшелерінің сенімдері мен тәжірибелеріне экстаздық рәсімдер, харизматикалық көшбасшыларға табыну және дін қызметкерлері мен қасиетті кітаптарды мойынламау кірді. Олар Киелі Рухпен тікелей байланысқа түсуге сенді және билеу, тілдерде сөйлеу және болжам айту сипаттарымен ерекшеленетін "қуаныш" ритуалын орындады. Тарихы бойында Хлисттер әдепсіздікке айыпталып, басқа діни топтар мен үкімет тарапынан қуғынға ұшырады. 18 ғасырда доктриналық өзгерістер бөлінуге әкелді, ал 1970 жылдарға қарай тек бірнеше оқшауланған топтар ғана қалды. Хлисттер скопци, духоборлар және молокандар сияқты басқа ресейлік сектанттық қозғалыстарға елеулі әсер етті. Ресейлік мистик Григорий Распутин халық арасында Хлисттермен байланысты болды, бірақ тарихшылардың пікірінше, ол секта мүшесі болған жоқ.

Атауы

Секта мүшелері өздерін әртүрлі атаулармен атады, оның ішінде "Құдайдың халқы" (люди божи), "Мәсіхтің сенімін ұстанатындар" (христововери) немесе жай ғана "Мәсіхтер" (Христы) деп атады. "Хлисты" деген атау – сектаны сынағандардың қолданған қорлаушы термині. Терминнің шығу тегі даулы. Бұл топтың жоғарыда аталған "Христы" деген өзін-өзі атауының бұрмалануы болуы мүмкін, бірақ сектаның ритуалдық түрде өзін қамшылау әрекеттеріне сілтеу жасауы да мүмкін; орыс тіліндегі "khlyst" сөзі "шапақ" немесе "жіңішке таяқ" дегенді білдіреді. Сондай-ақ, бұл сөз грек тіліндегі "khiliaste" ( "мыңжылдықшы" немесе "милленаризмді" білдіреді) сөзімен байланысты болуы да мүмкін.

Шығу тегі

Өзінің ауызша дәстүріне сәйкес, секта 1645 жылы Костромалық шаруа және қашып кеткен солдат Данило Филиппов (немесе Даниил Филиппович) құрды. Ол Владимир облысындағы Городино төбесінде Сақшы Иесінің оған түскенінен кейін «тірі құдайға» айналды дегенді айтады. Ол шәкірттеріне он екі заң берді, олар (басқа нәрселермен қатар) жыныстық қатынас, ішімдік және дөрекі сөздерге тыйым салды. Кейіннен ол Иван Сусловты, Муромдық шаруаны өзінің мұрагері етіп тағайындады. Филипповтың «жаңа Мәсіхке» айналдырған Суслов он екі апостолға және «Құдай анасы» атағын алған әйелге ие болды. Дәстүр бойынша, Суслов орыс билігімен екі рет айқышқа шегеленіп, бірақ әр жолы қайта тірілді. Бұл оқиғаны растайтын немесе Филипповтың бар екенін көрсететін жазба дәлел жоқ. Хлыстылар туралы алғашқы тарихи сілтемелер 17 ғасырда Ресей мемлекеттік шіркеуінің реформаларына қарсылық көрсеткен христиан қауымы – Ескі Имандылардың жазбаларында кездеседі. Ескі Имандылар Хлыстыларды дінсіз деп айыптады, ал олар туралы ескертулер 1670 жылдарға дейінгі хаттарда сақталған. Православ шіркеуі де Хлыстыларға шабуыл жасады; Димитрий Ростовский оларға қарсы «Шизоматикалық сенімді зерттеу» (шамамен 1709 жыл) деген еңбек жазды. Суслов шамамен 1716 жылы қайтыс болды, содан кейін Прокофий Лупкин жаңа «Христос» атанды. Ауызша дәстүр Лупкиннің Филипповтың ұлы болғанын айтады, бірақ бұл сәл де ықтимал емес. Лупкин саудагер болған және өзінің ізбасарлары үшін құпия жиналыстар ұйымдастыру үшін Углич және Венев сияқты жерлерге жиі сапарлар жасаған. Ол өзінің ізбасарларын Ескі Имандылар сияқты, үш емес, екі саусақпен айқыш белгісін жасау арқылы құлшылық етуге шақырды, сонымен қатар Мемлекеттік шіркеуге барып қауымға қатысуға кеңес берді. Лупкиннің әйелі мен ұлының ішінде көптеген Хлыстылар тіпті монахтық ант берді. Лупкин шіркеуге көптеп қайырымдылық жасады, бұл сектаны қуғын-сүргіннен қорғауға көмектесті.

Қуғын-сүргін

Сектаны жыныстық тәртіпсіздікке қатысты айыптаулар оның алғашқы күндерінен бастап қуғынға түсті және көптеген үкіметтік тергеулерді тудырды. 1717 жылы Лупкин және тағы жиырма Хлысты Углич қаласында тұтқындалды. Олар бес ай бойы тұтқында ұсталып, сұраққа тартылып, ұрылды. Оның кейбір ізбасарлары қамауда қалғанда, Лупкин 300 рубль пара беріп, өзінің босатылуына келісім жасады. Ресми түрде өкінгеніне қарамастан, ол 1732 жылы қайтыс болғанға дейін қозғалысты басқара берді. 1733-1739 жылдары арнайы құрылған үкіметтік комиссия жүздеген күдікті Хлыст мүшелерін жыныстық оргияларға және діни ритуалдық бала өлтіруге қатысқандығы үшін тұтқындады. Бұл айыптаулар бірнеше рет жоққа шығарылды, бірақ комиссия үш жүзден астам адамды кінәлі деп тапты. Олар ауыр еңбекке, ұруға, мұрын мен тілді кесуге үкім шығарды және көптеген тұтқындарды Сібірге немесе Оренбургке жер аударды. Дегенмен, Хлыстылар мойынсұнбады және өз қызметтерін жалғастырды. Жер аударылғандардың кейбіреулері Сибирде қозғалысты таратуды бастады. Сондықтан 1745 жылы жаңа комиссия құрылды, бұл жолы "әлдеқайда қатыгез сұрақ алу әдістерін" қолданды. Бұл комиссия, жыныстық бұрмалаушылық және каннибализмге қатысты жалған мойындауларды алға тартса да, тағы 200 адамды жер аударып жіберді, бірақ қозғалысты жоюға қол жеткізе алмады. 1840 жылы Постниктерден жаңа секта бөлініп шықты. Олар өздерін израильдіктер деп атады, бірақ көп ұзамай Ескі Израиль және Жаңа Израильге қайтадан бөлінді. Соңғы топтың сенімдері Хлысттардың дәстүрлі ілімдерінен айтарлықтай өзгеше болды.

Бұл бөліністер қозғалысты әлсіретті және олардың саны азая бастады. ХХ ғасырдың басында Хлысттардың саны шамамен жүз мыңға жетеді деп есептелді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Ресейде 20 мыңға жуық Жаңа израильдіктер, 15 мың Ескі израильдіктер және 3 мың Постниктер болған. 1970 жылдары "бірнеше оқшауланған топтар" ғана қалды.

Распутинмен байланысы

Григорий Распутинге Хлист ілімін таратуда айып тағылып, Тобольск теологиялық консисториясы екі рет (1903 және 1907 жылдары) тергеу жүргізді. Екі тергеу де оған қарсы ешқандай дәлел табылмай жабылды, бірақ Распутинді осы сектамен байланыстыратын халық арасындағы әңгімелер тоқтамады. С. Л. Сульцбергер 1977 жылы Распутиннің "Хлисттердің философиясын қабылдағанын (егер оның мүше екені дәлелденбесе)" айтты. Алайда, бұл кітаптың шындығы күмәнді, ал Брайан Мойнаханның сөзіне қарағанда, Марияның әңгімесі Распутиннің Хлисттермен байланысы болғанына жалғыз куәлік етеді. Қазіргі тарихшылардың көпшілігі Распутиннің ешқашан осы сектаның мүшесі болмағанына келіседі.