Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мәскеудің жетінші Патриархы (1605–1681)
Seventh Patriarch of Moscow (1605–1681)
Никон (lang ru, Ежелгі орысша: Нїконъ), Никита Минин (Никита Минин; 7 мамыр 1605 – 17 тамыз 1681) туған – Ресей православие шіркеуінің Мәскеу және барлық Русь Патриархы, 1652 жылдан 1666 жылға дейін қызмет еткен. Ол шешендігімен, күш-қуатымен, дінге берілгендігімен және Ресей патшасы Алексеймен тығыз байланысымен танымал болды. Никон көптеген реформалар енгізді, оның ішінде консерваторлар арасында қарсылық тудырған діни қызмет реформалары да болды. Осы бөліністер Ресей православие шіркеуінде Раскол (схизма) деп аталатын ұзаққа созылған шикістікке әкелді. Ол көп жыл бойы саяси аренадағы маңызды тұлға болды, көбінесе патшамен теңесіп, тіпті одан да беделді болды. 1667 жылдың желтоқсан айында Никон шіркеу билеушілерінің синоды тарапынан сотталды, діни қызметтерінен айырылып, қарапайым монах дәрежесіне төмендетілді.
Nikon (lang ru , Old Russian: Нїконъ), born Nikita Minin (Никита Минин; 7 May 1605 – 17 August 1681) was the seventh Patriarch of Moscow and all Rus' of the Russian Orthodox Church, serving officially from 1652 to 1666. He was renowned for his eloquence, energy, piety and close ties to Tsar Alexis of Russia. Nikon introduced many reforms, including liturgical reforms that were unpopular among conservatives. These divisions eventually led to a lasting schism known as Raskol (schism) in the Russian Orthodox Church. For many years, he was a dominant political figure, often equaling or even overshadowing the Tsar. In December 1667, Nikon was tried by a synod of church officials, deprived of all his sacerdotal functions, and reduced to the status of a simple monk.
Ерте өмір
Мина есімді мордвин шаруасының ұлы, ол 1605 жылы 7 мамырда Нижний Новгородтан 90 верст (96 км немесе 60 миль) қашықтықтағы Вельдеманово ауылында дүниеге келді. Анасы оның тууынан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал әкесі қайтадан үйленді. Кейін анасы оған жаман қарым-қатынас жасады. Ол оқу мен жазуды приходтағы діни қызметкерден үйренді. 12 жасында үйінен Макарьев монастырына қашып кетіп, 1624 жылға дейін жаңа кіріп келген болып қалды. Содан кейін ата-анасының тілегімен үйіне оралып, үйленді және жақын маңдағы ауылдағы діни қызметкер болды. Оның шешендігі Макарьев монастырының жерінде өткен танымал сауда жәрмеңкесіне келген москвалық саудагерлердің назарын аударды. Олардың тырысымен ол елордадағы ірі приходта діни қызметкер болып қызмет етуге шақырылды. Ол он жылдай сол жерде қызмет етті. Осы уақыт аралығында, 1635 жылы, оның үш кішкентай баласы қайтыс болды. Ол мұны құдайдың белгісі деп түсініп, монах болуға шешім қабылдады. Бірінші кезекте ол әйелін орамалға орануға көндірді, содан кейін Ақ теңіздегі Анзерский аралындағы усататын шөлге кетіп қалды. Монах болғаннан кейін ол Никон деген ат алды. 1639 жылы ол монастырь басшысымен дауласып, қайықпен монастырдан қашып кетті; дауыл болды және оның қайығы Кей аралына жағаға шықты, онда ол кейін үлкен монастырь салды. Соңында ол Новгород епархиясындағы Кожеозерский монастырына жетіп, 1643 жылы оның аббаты болды.
Son of a Mordvin peasant farmer named Mina, he was born on 7 May 1605 in the village of Вельдеманово, 90 versts (96 km or 60 miles) from Nizhny Novgorod. His mother died soon after he was born, and his father remarried. His stepmother mistreated him. He learned reading and writing with the parish priest. At the age of 12 he ran away from home to Makaryev Monastery where he remained until 1624 as a novice. Then he returned home due to his parents' insistence, married, and became a parish priest in a nearby village. His eloquence attracted the attention of some Moscow merchants who were coming to the area because of a famous trade fair held on Makaryev Monastery grounds. Through their efforts he was invited to serve as a priest at a populous parish in the capital. He served there about ten years. Meanwhile, by 1635, his three little children died. He saw that as a providential sign and decided to become a monk. First he persuaded his wife to take the veil and then withdrew himself to a desolate hermitage on the isle of Anzersky on the White Sea. On becoming a monk he took the name Nikon. In 1639, he had a quarrel with the father superior, and fled the monastery by boat; a tempest broke out and his boat was cast ashore on Kiy Island, where he would later establish a great monastery. He eventually reached the Kozheozersky Monastery, in the diocese of Novgorod, of which he became abbot in 1643.
Патшамен кездесу
1646 жылы лауазымы бойынша Мәскеуге сапар шекті және сол заманғы дәстүр бойынша жас патша Алексей I-ге құрмет көрсетті. Алексей, өте діңгек болғандықтан, Никонға қатты әсер етті және оны Мәскеудегі маңызды Новоспасский монастырының архимандриты, яғни игумены етіп тағайындады. Бұл монастырь әсіресе Романовтар әулетімен байланысты болды.
In his official capacity, he visited Moscow in 1646, and paid homage to the young Tsar Alexei I, as was the custom at the time. Alexei, who was rather pious, was quite impressed with Nikon, and appointed him archimandrite, or prior, of the important Novospassky monastery in Moscow. This monastery was especially associated with the House of Romanovs.
Құдайға ұнамды қызғанышшылар
Новоспасский монастырында қызмет еткен кезінде Никон құдайшылдықтың жақтастары тобының мүшесі болды. Бұл топ 1630-шы жылдардың аяғында патша Алексейдің рухани кеңесшісі Стефан Вонифатьевтің төңірегінде біріккен дін және әлеуметтік қайраткерлердің қатарынан құралған. Ұлы қасірет заманынан кейін, топ мүшелері сол кездегі проблемалардың себебі – орыс халқының дінге деген ықыласының жетіспеуіне ашуланған Құдайдың қаһары деп сенді. Бұл топ орыс православиесінің қайта жандануын және халықтың діни ниетін жаңартуды қалады. Топ құрамында Федор Ртищев, Қазан соборының игумені Иван Неронов, протопоп Аввакум және тағы басқалар болды. 1649 жылы Никон Ұлы Новгород митрополиті болды. Ол онда ерекше жеңілдіктерге ие болды. Оның қызмет еткен кезінде қалада көтеріліс болды, және Никонды наразылық білдірген халық қатты ұрып-соқты. Дегенмен, ол діни шеруге жетекшілік ету арқылы мәселені бейбіт жолмен шеше алды.
While serving at Novospassky Monastery, Nikon became a member of the circle of the Zealots of Piety. This was a group of ecclesiastical and secular individuals that started in the late 1630s, gathering around Stefan Vonifatiyev, the confessor of tsar Alexei. In the wake of the Time of Troubles, the members believed the problems of the time were the manifestation of a wrathful God, angry with the Russian people's lack of religiosity. The group called for the rebirth of the Russian Orthodox faith, and a renewal of the religious piety of the masses. This group included Fyodor Rtishchev, Abbot Ivan Neronov of the Kazan Cathedral, Protopope Avvakum, and others. In 1649, Nikon became metropolitan of Great Novgorod. He was given some special privileges there. During his tenure, a riot started in the city, and Nikon was severely beaten by the mobs. Nevertheless, he managed to resolve the matters peacefully, by leading a religious procession against the rioters.
Патриарх болып сайланды (1652)
1652 жылы 1 тамызда ол Мәскеу патриархы болып сайланды. Никон ақсүйектер арасында өте беделсіз екенін білгендіктен, ұсыныстан бірнеше рет бас тартты. Никонды орыс шіркеуінің бас пасторы болуға тек үлкен қиындықпен ғана көндіруге мүмкіндік болды. Царь өзі және боярылар тізе бүгіп, оған қабылдауын өтініп, көңіл көшіргеннен кейін ол келісім берді. Православие шіркеуінің догмалары, канондары және рәсімдеріне қатысты барлық мәселеде оған толық бағынуға ант беруді талап еткен соң ғана ол мойынсұнды.
On 1 August 1652 he was elected patriarch of Moscow. Nikon knew that he was rather unpopular with the nobility, and declined the offer several times. It was only with the utmost difficulty that Nikon could be persuaded to become the arch pastor of the Russian Church. He gave in after the Tsar himself and the boyars fell on their knees, begging him to accept. He only yielded after imposing upon the whole assembly a solemn oath of obedience to him in everything concerning the dogmas, canons and observances of the Orthodox Church.
Nikon реформалары
Никон тағайындалған кезде шіркеу реформасы ауада қалып қойған еді. Протопапалар партиясы (диандар) ретінде белгілі бірқатар шіркеу қызметкерлері, марқұм Патриарх Иосаф бастаған шіркеу қызмет кітаптарын қайта қарау жауапкершілігін қабылдады, сондай-ақ кейбір ежелгі дәстүрлерді түзетудің шағын өзгерістерін жасады. Бірақ олар шынымен нәтижелі бірдеңе жасауға тырысудан тым тартынды. Никон батыл реформаларға кірісті. Ол шетелдегі грек дінбасыларының ең білімділерімен кеңесіп, оларды Мәскеуге консультацияға шақырды, және ақырында Константинополь мен Киев ғалымдары Никонды москвалық қызмет кітаптарының догмадан ауытқушы екендігіне, ал қолданыстағы иконалардың ежелгі Константинополь үлгілерінен тым алыстап кеткеніне, көбінесе батыс еуропалық (француз және поляк) барокко әсеріне түскеніне көндірді. Никон мұндай жаңашылдық иконаларды қатты сынады, оларды үй-үйден іздестіруге бұйрық берді. Оның әскерлері мен қызметшілеріне бұл еретиктердің жалған бейнелерінің көздерін ойып алып, оларды қалада мазақтап жүруге тапсырма берілді. Сонымен қатар, ол болашақта мұндай иконаларды жасауға немесе пайдалануға батылы жеткендерге қатаң жаза тағайындалатынын жариялаған жарлық шығарды. Кейінірек жүргізілген зерттеулер москвалық қызмет кітаптарының Никон заманында гректер қолданған нұсқадан өзгеше екенін көрсетті, ал түзетілмеген москвалық кітаптар грек кітаптарынан көне және құндырақ болды, себебі грек кітаптары ғасырлар бойы бірнеше рет түзетілген, жаңарып, өзгерістер енгізген. 1654 жылы Никон Патриарх Иосафтың түзетілген қызмет кітаптарын қайта қарау үшін синодты шақырды, және синодтың көпшілігі «біздің ежелгі кітаптарымыздан гөрі гректерге еліктеген жөн» деген шешімге келді. 1656 жылы Мәскеуде өткен екінші собор бірінші собор ұсынған қызмет кітаптарын түзетуге келісім берді, сондай-ақ протопапалар партиясы мен Коломна епископы Павелді қамтитын наразылық білдірген азшылықты анафемалады. Реформалар 1654 жылы болған ірі обамен бірге жүрді. Шатырлы шіркеулерді салуға қатаң тыйым салынды (Сент-Басилий соборы осы үлгінің жарқын мысалы), және көптеген ескі, каноникалық емес шіркеулер «Ескі Византия» стилінде салынған жаңа ғимараттарға орын беру үшін бұзылды. Осы қатыгездік Никонға және оның барлық туындыларына қарсы өшпенділікке толы наразылықты қашан да сақтап келген Ескі Нанымдылардың (Старообрядцы) ашуын түсіндіруге көмектеседі.
When Nikon was appointed, ecclesiastical reform was already in the air. A number of ecclesiastical dignitaries, known as the party of the protopopes (deans), had accepted the responsibility for the revision of the church service books inaugurated by the late Patriarch Joasaph, and a few other minor rectifications of certain ancient observances. But they were far too timid to attempt anything really effectual. Nikon launched bold reforms. He consulted the most learned of the Greek prelates abroad, invited them to a consultation at Moscow, and finally the scholars of Constantinople and Kiev convinced Nikon that the Muscovite service books were heterodox, and that the icons actually in use had very widely departed from the ancient Constantinopolitan models, being for the most part imbued with the Frankish and Polish (West European) baroque influences. Nikon criticized severely the use of such new fangled icons; he ordered a house to house search for them to be made. His soldiers and servants were charged first to gouge out the eyes of these heretical counterfeits and then carry them through the town in derision. He also issued an ukase threatening with the severest penalties all who dared to make or use such icons in future. Later research was to determine that Muscovite service books did belong to a different recension from that which was used by the Greeks at the time of Nikon, and the unrevised Muscovite books were actually older and more venerable than the Greek books, which had undergone several revisions over the centuries, were newer, and contained innovations. In 1654, Nikon summoned a synod to re examine the service books revised by the Patriarch Joasaf, and the majority of the synod decided that "the Greeks should be followed rather than our own ancients." A second council, held at Moscow in 1656, sanctioned the revision of the service books as suggested by the first council, and anathematized the dissenting minority, which included the party of the protopopes and Paul, bishop of Kolomna. The reforms coincided with a great plague in 1654. Construction of tent like churches (of which Saint Basil's Cathedral is a prime example) was strictly forbidden, and many old uncanonical churches were demolished to make way for new ones, designed in the "Old Byzantine" style. This ruthlessness goes far to explain the unappeasable hatred with which the Old Believers, as they now began to be called, ever afterwards regarded Nikon and all his works.
Оның құрылыс бағдарламасы
Ол құрған көптеген сәнді монастырларды құнды кітапханалармен толықтырды. Оның елшілері Мәскеу және Шығыс елдерін аралап, қасиетті де, қасиетсіз грек және славян қолжазбаларын іздеді. Оның негізін салған ірі монастырлардың қатарында Валдай Иверский, Жаңа Иерусалим және Кий аралы монастырлары бар.
He enriched the numerous and splendid monasteries which he built with valuable libraries. His emissaries scoured Muscovy and the Orient for precious Greek and Slavonic manuscripts, both sacred and profane. Among the great monasteries he founded were Valday Iversky Monastery, the New Jerusalem Monastery, and Kiy Island Monastery.
Саяси билік
1652 - 1658 жылдары Никон патшаның министрі емес, серігі болды. Ол ресми құжаттарда да, жеке хаттарда да патшалық атақты қолдануға рұқсат алды. Бұл әсіресе 1654-1667 жылдары Польша-Литва мемлекеттерімен болған соғыстар кезінде, патша әскерлерімен Мәскеуден алыс болғанда көрінді. 1654 жылы патша үлкен әскери жорығын бастағанда, Никонды басқарушы ретінде үйде қалдырды. Бұл жоғары дәрежелі боярлардың арасында наразылық тудырды. Никон шіркеуді мемлекеттік биліктен бөліп, шіркеуді мемлекеттен толыққанды түрде ажыратуды мақсатына қойды. Ол шіркеу мен мемлекет бір-біріне тәуелді болмай, үйлесімде жұмыс істеуі керек деп сенді. Ол: «Биліктің екі қылы бар, рухани және дүниелік» және «Жоғары епископ патшадан биік» деді. Сондай-ақ, ол шіркеуді мемлекеттік иерархияға ұқсас етіп ұйымдастыруға тырысты, патриарх толық бақылауда болып. Жеке өмірде Никон мен Алексей байланыстарын ресмиледі, патша патриархты барлық балаларының куәгері етті. Никон 1649 жылғы Соборное Уложениеге (Ресей заң кодексі) ерекше қарсылық көрсетті, ол дін қызметкерлерінің мәртебесін төмендетіп, шіркеуді тиімді түрде мемлекетке бағындырды. Сондай-ақ, осы Кодекске сәйкес, монастырь жерлерінен алынған салық мемлекеттің пайдасына жұмсалды. Бірақ оның әрекеттері оған көптеген жауларды тудырды, ал 1658 жылдың жазында олар Алексейді патшаны басып озатынына көндірді. Алексей кенеттен өзінің «жақын досы» деп атаған Никонға суық қабақ танытты.
From 1652 to 1658, Nikon was not so much the minister as the colleague of the Tsar. Both in public documents and in private letters he was permitted to use the sovereign title. This was especially the case during the wars with the Polish–Lithuanian Commonwealth in 1654–1667, when the tsar was away from Moscow with his armies. In 1654, while starting on his great military campaign, the tsar left Nikon at home as the chief ruler. Needless to say, this created some considerable resentment among the high level boyars. Nikon made it his mission to remove the Church from secular authority, and permanently separate the Church from the state. He believed that the Church and state should work in harmony, while remaining separate from each other. He stated that "There are two swords of authority, that is, the spiritual and the secular" and that "the supreme Bishop is higher than the Tsar". He also sought to organize the Church with a hierarchy similar to the state's – with the Patriarch in complete control On a personal note, Nikon and Aleksei officialized their bond as the Tsar made the Patriarch godfather of all his children. Nikon especially protested Sobornoye Ulozheniye (Russian Legal Code) of 1649, which reduced the status of the clergy, and made the Church in effect subservient to the state. Also, according to this Code, the taxation of monastery lands was used for the benefit of the state. But his actions raised up a whole host of enemies against him, and by the summer of 1658 they had convinced Alexius that the sovereign patriarch was eclipsing the sovereign tsar. Alexius suddenly grew cold towards his own "bosom friend," as he called him.
Никон Мәскеуден кетеді (1658)
Никон 1658 жылы ерік-жігерді сынап, мүмкін, өзінің маңыздылығы мен қажеттілігін көрсету ниетімен, патриархтық киімдерін тастап, Мәскеуден батысқа қарай 40 шақырым жердегі Истра қаласында өзі құрған Жаңа Иерусалим монастыріна көшіп, өмір сүрді. Бірақ ол қызметінен ресми түрде кетпеді. Шамамен екі жыл бойы патша Алексей мен Никон арасы суық қалып, даулары шешілмеді. 1660 жылдың ақпан айында Мәскеуде жаңа патриарх сайлау үшін синод өтті, ол тақ екі жылға жуық уақыттан бері бос тұрған еді. Синод жаңа патриархты тағайындау ғана емес, сонымен қатар Никон архиепископтық шенінен де, дін қызметкерінің дәрежесінен де айырылғанын шешті. Алайда, синод шешімінің екінші бөлігіне қарсы көрнекті шіркеу сарапшысы Эпифаний Славинецкий қарсылық білдірді, нәтижесінде тергеу тоқтап қалды. Патша синодтың қаулыларын күшіне енгізуге келіспеді, себебі олардың шіркеулік заңдылығына көзі жетпеді. Алты жыл бойы Ресей православиесі патриархсыз қалды. Әр жыл сайын Никонды қызметтен шеттету мәселесі күрделеніп, түсініксіз болып бара жатты. Бұл мәселе бойынша сол кездегі барлық православие ғалымдарымен кеңесілді, бірақ ешқайсысы бір пікірге келе алмады. Соңында мәселе жалпыправославиелік синодқа жіберілді.
Almost as a test of wills and, perhaps, hoping to dramatize his own importance and indispensability, Nikon publicly stripped himself of his patriarchal vestments in 1658, and went to live at the New Jerusalem Monastery, that he, himself, founded in the town of Istra, 40 kilometers west of Moscow. But he actually did not officially resign from his position. For nearly two years Tsar Alexius and Nikon remained estranged and their conflict unresolved. In February 1660 a synod was held at Moscow to elect a new Patriarch to the throne, vacant now for nearly two years. The synod decided not only that a new patriarch should be appointed, but that Nikon had forfeited both his archiepiscopal rank and his priests orders. Against the second part of the synod's decision, however, the great ecclesiastical expert Epiphanius Slavinetsky protested energetically, and ultimately the whole inquiry collapsed. The tsar was unwilling to enforce the decrees of the synod being unsure of its ecclesiastical validity. For six years longer the Russian Orthodoxy remained without a patriarch. Every year the question of Nikon's deposition became more complicated and confusing. Almost every contemporary Eastern Orthodox scholar was consulted on the subject, and no two authorities agreed. At last the matter was submitted to a pan Orthodox synod.
Синодтың үкімі (1667)
1667 жылдың желтоқсан айында Никон үлкен Мәскеу Синоды деп аталатын шіркеу қызметкерлерінің синоды тарапынан сотталды. Оған “екі шетелдік патриарх, он үш митрополит, тоғыз архиепископ, бес епископ және отыз екі архимандрит” төрағалық етті. Синодта Александриялық Паисий және Антиохиялық III Макарий патриархтары болды. Симеон Полоцкий синодтың құжаттарын дайындаған маңызды теологтардың бірі еді. Роберт Массидің сөзіне сәйкес, сот барысында Никон шіркеудің билігі мен құдіретінің жоғары және болуға тиіс екендігіне берік сеніммен қорғады; алайда, Никон шіркеудің билігі мен құдіреті тек діни мәселелерде ғана жоғары болуы керек деп талап еткенімен, бұл мәселеде тұжырымдылық танытты. 1667 жылдың 12 желтоқсанында Синод Никонды патша мен бүкіл Мәскеу шіркеуін қорлағаны үшін, Коломенский епискобы Павелді канонға қайшы келіп, қызметтен шеттетуі үшін, сондай-ақ оның қарауындағыларды ұрып-соғу және азаптауы үшін кінәлі деп тапты. Оның жазасы – барлық діни қызметінен айырылу болды; одан кейін ол жай ғана монах Никон деп аталды. Сол күні ол санаға мінгізіліп, тұтқын ретінде алыс солтүстікке, Ферапонтов монастырына жіберілді. Бірақ оны қызметтен шеттетуге шешім қабылдаған кеңес оның барлық реформаларын бекітті және оларды қабылдаудан бас тартқандарды, мысалы, протопоп Аввакумды анафемаға ұшыратты. Никон 1671 жылы бұрынғы жақын қарым-қатынасы жаңадан қалпына келген Алексей патшадан кейін де өмір сүрді. 1681 жылы жаңа патша Федор (Алексейдің ұлы), Никонның өліп бара жатқанын естіп, оған Мәскеуге оралуға рұқсат берді және жартылай кешіріммен бұрынғы Мәскеу үйіне, Жаңа Иерусалим монастырына қоныстануға мүмкіндік берді. Ярославль қаласына жол тартқанда, Которосль өзенін кесіп өткеннен кейін, ол 1681 жылдың 17 тамызында Тропинода қайтыс болды. Монастырь толыққанды аяқталмады, бірақ патша отбасы оның аяқталуын қамтамасыз етуге ерекше мән берді. Никонның дін қызметкері кейіннен 1685 жылы шіркеуді қасиеттеу үшін Царевна Татьяна алтын мен күміс дайындап, иконалар жасауды ұйымдастырды және евхаристия құралдарын жабу үшін өзі жеке перделер тікті деп жазды.
In December 1667, Nikon was tried by a synod of church officials, known as the Great Moscow Synod. It was presided over by "two foreign Patriarchs [and consisting of] thirteen metropolitans, nine archbishops, five bishops and thirty two archmandrites." The two patriarchs at the synod were Paisius of Alexandria, and Macarius III of Antioch. Symeon of Polotsk was one of the key theologians preparing the documents of the synod. According to Robert Massie, during the proceedings, Nikon staunchly defended his belief that the church's authority and power were, and ought to be, supreme; however, Nikon was rather insisting that the church's authority and power ought to be supreme only in ecclesiastical matters. On 12 December 1667, the synod pronounced Nikon guilty of reviling the tsar and the whole Muscovite Church, of deposing Paul, Bishop of Kolomna, contrary to the canons, and of beating and torturing his dependents. His sentence was deprivation of all his sacerdotal functions; henceforth, he was to be known simply as the monk Nikon. The same day he was put into a sledge and sent as a prisoner to the far northern Ferapontov monastery. However, the very council which had deposed him confirmed all his reforms, and anathematized all who refused to accept them, like protopope Avvakum. Nikon survived Tsar Alexis, with whom something of the old intimacy had been resumed in 1671. In 1681, the new tsar Fedor (Alexius's son), on hearing that Nikon was dying, allowed him to return to Moscow and, under a partial pardon, take up residence in his former Moscow home, the New Jerusalem Monastery. At Yaroslavl on his way there, after crossing the Kotorosl River, he died in Tropino on 17 August 1681. The monastery remained unfinished, however, but the royal family paid particular attention to ensuring its completion. Nikon's cleric later recorded that, for the church's consecration in 1685, Tserevna Tatyana prepared gold and silver, arranged for icons to be made, and personally embroidered veils to cover paraphernalia for the eucharist.