Кіріспе
1652-1666 жылдары Никон реформаларына қарсылық көрсеткен шығыс православиелік христиандар. Ескі діндарлар немесе Ескі ритуалистер – 1652 және 1666 жылдар аралығында Мәскеу патриархы Никонның реформаларына дейін болған реттерін және литургиялық дәстүрлерін сақтап келген шығыс православиелік христиандар. Орыс дінін грек православиесінің қазіргі заманғы құлшылық формаларына бейімдеуге қарсы тұрған осы христиандар 1666-67 жылдардағы Синодта өздерінің ритуалдарымен бірге анафемаға ұшыратылды, бұл Шығыс Еуропада Ескі діндарлар мен Ескі ритуалды айыптаған мемлекеттік шіркеуді қолдағандар арасында бөлініс тудырды. Орыс тіліндегі адамдар бұл айырылысты "раскол" (раскол) деп атайды, бұл этимологиялық тұрғыдан "жарылуды" білдіреді.
Old Believers or Old Ritualists are Eastern Orthodox Christians who maintain the liturgical and ritual practices of the Russian Orthodox Church as they were before the reforms of Patriarch Nikon of Moscow between 1652 and 1666. Resisting the accommodation of Russian piety to the contemporary forms of Greek Orthodox worship, these Christians were anathematized, together with their ritual, in a Synod of 1666–67, producing a division in Eastern Europe between the Old Believers and those who followed the state church in its condemnation of the Old Rite. Russian speakers refer to the schism itself as raskol (раскол), etymologically indicating a "cleaving apart".
Кіріспе
1652 жылы Мәскеудің православие шіркеуінің патриархы Никон, 1658 жылға дейін қызмет еткен, ресейлік және грек православие шіркеулерінің арасында біртектілікке қол жеткізу мақсатында бірқатар рәсімдер мен мәтіндік өзгерістер енгізді. Никон орыс және грек обрядтары мен мәтіндерінің арасындағы қарама-қайшылықтарды байқағаннан кейін, орыс обрядтарын сол кездегі грек обрядтарымен үйлестіруді бұйырды. Бұл өзгерістерді іске асырғаннан кейін, шіркеу Мәскеу мемлекеттік билігінің қолдауымен бұрынғы литургиялық обрядты және жаңа обрядқа көшуден бас тартқандарды айыптады және жойды. Ескі обрядқа адал болғандар 17 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың басына дейін "Раскольники" (раскольники) деп аталды және қатты қуғынға ұшырады. Олар "Ескі ритуалистер" деп белгілі болды, бұл атау 1762 жылдан 1796 жылға дейін билеген Екатерина I патшайым тұсында пайда болды. Жаңа литургиялық тәжірибелерді қабылдағандар өздерін православный (православные, "дұрыс сенушілер", "ортодокс") деп атай бастады.
Nikon-қа дейін
Киев және Бүкіл Ресей митрополитінің, бірақ Мәскеуде тұратын, 1448 жылы Константинопольдің Экуменикалық Патриархының келісімінсіз Ресей епископтары кеңесімен тағайындалуы Мәскеудің Ұлы Герцогтігіндегі Шығыс Православ шіркеуінің тиімді тәуелсіздігіне бастама берді. Осы кезде орыс халқы, мұсылман және еврей азшылықтарымен, сондай-ақ пұтқа табынушы бағынышты халықтардан бөлек, христиан дінін қабылдап, шіркеу мерекелерін тойлап, туған күндерін, некелерін және қайтыстарын православиелік рәсімдермен атап өтті. Дегенмен, көптеген халық арасында кең таралған діни амалдар пұтқа табынушылықтан немесе ырым-жырымдарға, тәртіпсіздікке немесе маскүнемдікке толы болды. 16 ғасырдағы реформаторлардың, олардың көпшілігі дін қызметкерлері болды, басты мақсаты – пұтқа табынушылық ритуалдарын және сенімдерін тыйым салу және Мәскеу мемлекетінің барлық аймақтарында діни рәсімдерді стандартизациялау еді. Осының нәтижесінде 1551 жылы Ресей шіркеуінің Стоглавый соборы өткізілді, оның қаулылары 16 және 17 ғасырларда православиелік ритуалдар мен литургияның негізін құрады.
Реформаның бастамасы
Алексей Михайловичтің (1645-1676 жж.) тұсында жас патша мен оның рухани кеңесшісі Стефан Вонифатьев негізінен монастырь емес дін қызметкерлерінен құралған және "Имандылар тобы" (Зелоты благочестия) деп аталған топты қолдады. Олардың қатарында негізін қалаушы мүше ретінде бас діни қызметкер Аввакум, сондай-ақ 1649 жылы қосылған болашақ патриарх Никон болды. Олардың бастапқы мақсаты – дінбасылары арқылы тиімді уағыз айту, литургияның реттелген түрде өткізілуін қамтамасыз ету және шіркеудің моральдық талаптарын күшейту арқылы қауымдарды жаңғырту еді. Литургияның дұрыс орындалуын қамтамасыз ету үшін оның түпнұсқа және нағыз формасын анықтау қажет болды, бірақ Никонның осыны істеу жолы оның және басқа реформаторлардың арасында келіспеушіліктер тудырды. Царь Алексей, Никон және Имандылар тобының бір бөлігі Ресей шіркеуін жаңғыртудың ең дұрыс жолы – грек шіркеуінің дәстүрлеріне сай болу және Константинополь патриархының билігін қабылдау деп шешті. Мәскеулік құлшын кітаптары қазіргі грек кітаптарында қолданылатыннан өзге, көне грек нұсқасынан алынған, олар ғасырлар бойы өзгертіліп, жаңалықтар енгізген. Никон орыс мемлекетіндегі рәсімдердің Украина мен Беларусь аумақтарындағы (бұрын Польша-Литва мемлекетінің құрамында болған) славян елдеріндегі рәсімдерге ұқсас болуын қалады, осы арқылы жергілікті православиелік көтерілісшілерді өз жағына тартуды көздеді. Олардың рәсімдері мәскеуліктерге қарағанда гректерге жақын болды. Никон бір шіркеуде екі түрлі рәсімнің болуын қабылдамайтын. 1666 жылы Мәскеу патриархы Питиримнің орынбасары Ұлы Мәскеу синодын шақырды, ол Антиохия патриархы Макарий III Ибн аль Заимді, Александрия патриархы Паисийді және көптеген епископтарды Мәскеуге жинады. Кейбір ғалымдар бұл келген патриархтардың әрқайсысы қатысқандығы үшін 20 000 рубль алтын мен тері алғанын айтады.
Скизма
Никонның шіркеу реформаларына қарсыластар халықтың барлық топтарында және салыстырмалы түрде көп санда пайда болды (Раскол қараңыз). Алайда, патша билігіне тым күшті қарсылық көрсеткен Патриарх Никон (1658 жылы) қызметтен алынғаннан кейін, бірқатар шіркеу соборлары Никонның діни рәсімдердегі реформаларын ресми түрде бекітті. 1910 жылдарға қарай, Қазан революциясы алдындағы Ресей империясының соңғы санағында, Ресей империясы халқының шамамен он пайызы өзін ескі сенімнің бір тармағына жатқызатынын айтты (санақ деректері). Үкімет тарапынан көрсетілетін қысым Ұлы Петрдің (1682–1725 жылдары билік еткен) кезіндегідей салыстырмалы түрде жұмсақ (ескі сенімділер екі есе салық төлеуге және сақал үшін жеке салық төлеуге міндетті болды) немесе Николай I (1825–1855 жылдары билік еткен) кезіндегідей қатаң болуы мүмкін. Ресейдің синодальдық мемлекеттік шіркеуі мен мемлекеттік билік органдары ескі сенімділерді көбінесе қауіпті элементтер және Ресей мемлекетіне қатер деп қарады. 1762 жылы Екатерина II ескі сенімділерге өз дінін ашық түрде, кедергісіз өкілдік етуге рұқсат беретін заң қабылдады. 1905 жылы Николай II патша Ресейдегі барлық діни азшылықтарды қуғын-сүргіннен босататын діни бостандық туралы заңға қол қойды. Ескі сенімділер шіркеулер салуға, шіркеу қоңырауларын соғуға, процессиялар өткізуге және ұйымдасуға құқық алды. Екатерина II тұсында болғандай, ескі сенімділерді "раскольники" (схизматиктер) деп атауға тыйым салынды, бұл олардың намысына тиетін атау деп есептелінеді. 1905 жылдан 1917 жылға дейінгі кезеңді көптеген адамдар "Ескі сенімнің алтын ғасыры" деп атайды. 1905 жылғы заңды ескі сенімділерді босату актісі ретінде қарастыруға болады, олар бұрын Ресей қоғамында жартылай заңсыз жағдайда болған. Ескі сенімділерге қатысты кейбір шектеулер сақталды, мысалы, олар мемлекеттік қызметке қабылданудан тыйым салынды.
Ежелгі діндарлар
Ескі сенімнің барлық топтары Никониттік реформаға қарсылықтың нәтижесінде пайда болғанмен, олар біртұтас, бірыңғай құрылымды құрамайды. Никониттік реформаға дейінгі дәстүрлерді қатаң сақтауға баса назар берілгенімен, Ескі сенімділер шіркеу дәстүрін әртүрлі түсіндіретін және көбінесе бір-бірімен қарым-қатынаста болмайтын көптеген топтарға бөлінген. Кейбір топтар тіпті мүшесін қабылдамас бұрын басқа топтан келген адамды қайтадан крещениелейді. Ескі сенімділерге Коломна епископы Павелден басқа ешбір епископ қосылмағандықтан, ол осы үшін өлімге кесілді, ескі үлгідегі апостолдық дәрежеде тағайындалған дін қызметкерлері тез арада жойылып кетер еді. Осы қиын жағдайға екі түрлі жауап туды: Поповцы (қасиетшілер) және Безпоповцы (қасиетсіздер).
Эдинверци
Эдиноверцы (единоверцы, яғни "бір сенімдегі адамдар"; ұжымдық атауы – единоверчество; көбінесе православиелік ескі ритуалистер, православные старообрядцы деп аталады): ескі дәстүрлерді сақтап, ресми орыс православие шіркеуінің құрамына кіруге келісті. 1800 жылдары пайда болған эдиноверцы Мәскеу патриархатының орыс православие шіркеуінің омофорионына бағынды. Ресейден тыс жердегі орыс православие шіркеуі, РОКОР деп қысқартылады, әртүрлі жағдайларда қауымдастыққа келді және дәстүрлі мағынада ескі сенімділер болып қалады, ал Никониттік реформаға дейінгі ритуалдарды қолдануды жалғастырады. Александр Дугин, социолог және Владимир Путиннің бұрынғы стратегиялық кеңесшісі, эдиноверіені қолдайды, себебі ол РПЦ-ның апостолдық мұрагерлігін сақтай отырып, Никониттік дәуірге дейінгі литургиялық дәстүрді де сақтайды.
Реформалық теорияның дұрыстығы
Владимир 988 жылы шығыс славяндарды христиан дініне ресми түрде айналдырды, содан кейін халық грек православиелік құлшылық рәсімдерін қабылдады. 11 ғасырдың соңында Киевтегі Печерск монастырының Феодосий Киево-Печерскийсінің (1074 ж. қайтыс болған) еңбегі арқасында Ресейге «Студит Типиконы» енгізілді. Бұл типикон (негізінен, құлшылық және монастырь өміріне арналған нұсқаулық) Константинопольдегі Студий монастырының дәстүрлерін бейнелейді. Студит типиконы Византия империясының батыс бөлігінде басым болды және Ресей жерлерінде қабылданды. 14 ғасырдың соңында Киев және Бүкіл Русь митрополиті Киприанның жұмысы арқасында Ресейде студиттік құлшылық тәжірибелері бірте-бірте Иерусалим типиконымен немесе Әйгілі Саббас типиконымен алмастырылды – бұл студиттік құлшылығының палестиналық монастырьлардың әдет-ғұрыптарына бейімделуі еді. Типиконды бірте-бірте өзгерту процесі 15 ғасырда жалғасты, және оның баяу іске асырылуы Никонов реформаларынан айырмашылығы, күрт және зорлықпен жүргізілген, аз қарсылыққа ұшырады. 15-17 ғасырларда орыс жазушылары Иерусалим типиконының жалпы құрылымына студиттік материалдарды қосуды жалғастырды. Бұл орыс православие шіркеуі қолданатын Типиконның қазіргі нұсқасы мен Никонов реформаларына дейінгі Иерусалим типиконының орыс нұсқасы, «Шіркеудің көзі» (Око Церковное) арасындағы айырмашылықты түсіндіреді. Бұл Никонов реформаларына дейінгі нұсқа 1610, 1633 және 1641 жылдарғы Мәскеу басылымдарына негізделген, және ол қазіргі ескі сенімділер (старообрядцы) тарапынан қолданылады. Ескі сенімділерге қарсы пікірсайыстар барысында ресми орыс православие шіркеуі орыс және грек шіркеулері арасындағы мәтіндерде пайда болған айырмашылықтарды орыс жаңалықтары, қателер немесе ерікті аудармалар деп жиі мәлімдеді. «Орыс жаңашылдығы» деген айып оқулықтарда, старообрядшылыққа қарсы трактаттарда және катехизистерде, мысалы, Димитрий Ростовскийдің еңбектерінде қайта-қайта кездеседі. Шіркеу реформаларының көздерін және мәнін сын тұрғысынан бағалау 1850 жылдары ғана бірнеше шіркеу тарихшыларының, византиятанушылардың және теологтардың, соның ішінде С.А. Белокуровтың, А.П. Шчаповтың, А.К. Бороздиннің, Н. Гиббенеттің және кейін Е.Е. Голубинскийдің, А.В. Карташевтің, А.А. Дмитриевскийдің және Николай Ф. Каптеревтің еңбектері арқасында басталды. Соңғы төртеуі Императорлық ғылым академиясының мүшелері болды. Зерттеулерді кейіннен негізінен орыс шіркеу мәдениетінің маманы С.А. Зенковский жалғастырды. Голубинский, Дмитриевский, Карташев және Каптерев, басқалармен бірге, шіркеу реформаларымен қабылданбаған және айыптаған рәсімдердің 15-16 ғасырларда грек тәжірибесінде өзгерген, бірақ Ресейде өзгеріссіз қалған православие христиандығының нағыз дәстүрлері екенін көрсетті. Никонов реформаларына дейінгі құлшылық тәжірибелері, соның ішінде орыс «Шіркеудің көзі» типиконының кейбір элементтері, ертеректегі византиялық тәжірибелерді сақтаған, кейінірек грек әдет-ғұрыптарына қарағанда ертеректегі византиялық мәтіндерге жақын болған. Бірақ олар реформалардың себептері мен негіздерін және олардан туындаған айырылысты (раскол) зерттеуге қатысты. Олардың зерттеулері ескі орыс кітаптары мен рәсімдеріне қатысты ресми түсіндірмелердің дұрыс еместігін көрсетті.
Өмірбаян
Серж А. Зенковский өзінің «Ресейдің Ескі Нарымдары» атты еңбегінде айтқандай, Ескі Нарымдықтардың жікке бөлінуі тек билікке және ықпалға ие болған бірнеше адамның әсерінен туындаған жоқ. Бұл жікке бөлінудің себептері күрделі болды, ол 17 ғасырдағы Ресей қоғамындағы тарихи процестер мен жағдайларды ашып көрсетті. Мемлекеттік шіркеу иерархиясынан қол үзгендердің шіркеу, сенім, қоғам, мемлекеттік билік және әлеуметтік мәселелерге қатысты көзқарастары мүлдем әртүрлі болды. Осылайша, «Ескі Нарымдар» деген ұжымдық термин Ресей қоғамындағы әртүрлі қозғалыстарды біріктіреді, олар 1666-67 жылдарға дейін де бар болған. Олар мемлекеттік билікке және епископтыққа сенімсіздікпен қарады, халықтың өз рухани өмірін ұйымдастыру құқығын қорғады және осындай бақылауға ұмтылысын білдірді. Ол, егер өлеңді прозаға аударса, өлеңнің мазмұны сақталуы мүмкін, бірақ өлең өзінің сүйкімділігі мен эмоционалдық күшін жоғалтады, тіпті өлең мәнін де жояды. Дін ағымдарында форма мен мазмұн екі бөлек, автономды ұғым емес, теологиялық, психологиялық, көрнекі, эстетикалық және тарихи өлшемдерді қамтитын күрделі қарым-қатынастар арқылы байланысқан. Бұл факторлар, сенушілердің осы ағымдарды қабылдауына және олардың рухани өміріне әсер етеді. Дін ағымдарының бастапқы қадамдарынан бастап, олар доктриналық шындықпен тығыз байланысқандықтан, оларды өзгерту діни санаға зор әсер етіп, сенушілерге ауыр соққы беруі мүмкін. Ғасырлар бойындағы қуғын-сүргін мен олардың пайда болу себептері кейбір Ескі Нарымдарды мәдени тұрғыдан консервативті етті. Кейбір Ескі Нарымдар Никоновқа дейінгі кез келген православиелік орыс дәстүрін немесе артефактісін тек өздеріне тән деп санайды, Ресей православиелік шіркеуінің Патриарх Никоновтан бұрынғы тарихқа ешқандай құқығы жоқ деп есептейді. Алайда, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы Ресей экономикасының тарихы Ескі Нарымдық саудагер отбасыларының зауыттар құрып, алғашқы Ресей өнеркәсіптерін құрғанда жаңалықтарға ашық және икемді болғандығын көрсетеді.
Негізгі айырмашылықтар
Ежелгі діндарлар айқыш белгісін жасағанда екі саусақты қолданады (көздейтін саусағы түзу, ортаңғы саусағы сәл бүгілген), ал жаңа үлгідегі православие айқыш белгісі үшін екі саусақты және бас бармақты қолданады (бас бармақ пен екі саусақты ұштастырып ұстайды, екі саусақты бүктеп). Ескі ритуалистер Иса дұғасын айқыш белгісімен оқыса, жаңа ритуалистер үштік символы ретінде айқыш белгісін пайдаланады. Бұл орыс православиесінің екі тармағы арасындағы маңызды айырмашылық, және ең көзге түсетінінің бірі (жоғарыда Бояринья Феодосия Морозованың суретін қараңыз). Подручник деп аталатын дұға төсегі бет пен қолдарды таза ұстау үшін қолданылады, себебі дененің осы бөліктері өз бойына айқыш белгісін жасау үшін пайдаланылады. Ежелгі діндарлар Патриарх Никонның реформаларымен енгізілген діни мәтіндер мен рәсімдерге жасалған кез келген өзгеріс пен түзетуді қабылдамайды. Сондықтан олар грек мәтіндерінің бұрынғы шіркеу славян тіліне аудармасын, оның ішінде Псалмдерді де қолдануды жалғастырады, орыс шіркеуінің «Никонға дейінгі» дәстүрлерін сақтап қалуға тырысады. Ежелгі діндарлар грек тәсілімен келісе отырып, үш рет толық суға батырып шомылдыруды ғана дұрыс деп санайды, ал басқа тәсілмен (мысалы, құю немесе шашу арқылы) жасалған шомылдыруды жарамсыз деп есептейді (18 ғасырдан бері Ресей православие шіркеуі кейде қабылдағандай). (Oblivantsy қараңыз). Ежелгі діндарлар литургияны бес просфораның орнына жеті просфорамен өткізеді, жаңа үлгідегі Ресей православиесінде немесе гректер мен арабтар кейде қолданатын бір үлкен просфорамен емес. Ежелгі діндарлар псалм оқудан кейін Никонит реформалары талап еткен үш рет емес, екі рет «аллелуия» деп айтады. Ежелгі діндарлар жаңа үлгідегі ресейлік тәжірибедегідей полифониялық ән салуды қолданбайды, тек Znamenny әнінің монодикалық, бір дауысты ән салуын ғана пайдаланады. Осы тұрғыдан алғанда, бұл Византия әні мен нотациялық жазумен салыстырылатын дәстүрді көрсетеді.
Old Believers perform the Liturgy with seven prosphora, instead of five as in new rite Russian Orthodoxy or a single large prosphoron, as sometimes done by the Greeks and Arabs. Old Believers chant the alleluia verse after the psalmody twice rather than the three times mandated by the Nikonite reforms. Old Believers do not use polyphonic singing as the new style Russian practice, but only the monodic, unison singing of Znamenny chant. In this respect it represents a tradition that parallels the use of Byzantine chant and neumatic notation.
Ресейде
1971 жылы Мәскеу патриархаты 17 ғасырда ескі сенімділерге қабылданған анафемаларды жойды. 1974 жылы Ресей Православие шіркеуінің шетелдегі бөлімі анафемаларды жою туралы жарлық шығарып, ескі сенімділерден кешірім сұрады. Олардың қолдауымен ескі сенімділердің дұға және қызмет кітаптарын ағылшын тіліне аудару бойынша алғашқы қадамдар жасалды. Дегенмен, көптеген ескі сенімділер қауымдастықтары әлемдегі православие христиандарының көпшілігімен толық бірлікке оралған жоқ. Ресейдегі ескі сенімділер шіркеулері қазіргі уақытта өздерінің мүліктерін қайта қалпына келтіруді бастады, бірақ шіркеулері үшін реституция құқығын талап етуде көптеген қиындықтарға тап болып жатыр. Мәскеуде ескі сенімділердің ең маңызды тармақтарының барлығына арналған шіркеулер бар: Рогожская Застава (Белокриницкая иерархиясының Поповцы ресми орталығы), Замоскворечьедегі Новозыбковская иерархиясының соборы және Преображенская Застава, онда Поморцы және Федосеевцы бірге өмір сүреді. Ресейдің Солтүстігінде (әсіресе Архангельск облысының және Коми Республикасының шалғай аудандары) және Сібірдің әртүрлі аймақтарында, әсіресе Алтай таулары мен Тува Республикасы арасындағы аймақтарда кішкентай жасырын қауымдастықтар табылды. Шығыс Сібірде, әсіресе Трансбайкал аймағында, Бурятия мен Забайкальский крайының шөл далаларында жүздеген жылдар бұрын негірленген ескі сенімділер қауымдастықтарының ең жоғары шоғырлануын табуға болады. Басқалары, мысалы, Лыковтар отбасы, коммунистік қуғын-сүргіннен қашып, кейіннен далаға қашып кетті.
Ресейден тыс жерлерде
Қазіргі замандағы ескі діндарлар бүкіл әлемде өмір сүреді, патшалық қуғын-сүргін кезінде және 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Ресейден қашып кеткен. Кейбір ескі діндарлар әлі күнге дейін әлемнің әртүрлі аймақтарында көшпенді өмір сүруде. Құрама Штаттар мен Канадада ескі діннің маңызды қауымдастықтары бар: Альберта штатының Пламондон, Хайнс-Крик қалаларында; Орегон штатының Вудберн, Пенсильвания штатының Эри қалаларында; Миннесота штатының Эрскин және Алясканың әртүрлі аймақтарында, оның ішінде Гомер қаласының жанындағы Фокс өзені аймағындағы Вознесенка, Раздольна және Качемак Село, Николаевск, Берёзова, Дельта-жанкшн және Кодиак (Ларсен шығанағы аймағы және Малина аралы). Австралияның Сиднейінде және Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында екі қауым бар. Австралияның Ярвон қаласында көптеген жылдар бойы үлкен қауым өмір сүрді, бірақ 2000 жылдардың басында көптеген отбасылар осы аймақты тастап кетті. Оңтүстік Американың көптеген аймақтарында, соның ішінде Бразилия, Уругвай, Боливия және Аргентинада да қауымдар құрылды, олар 1920-1950 жылдар аралығында Қытайда пана тапқаннан кейін көшіп келді. Ескі діндарлар қауымдастықтары Грузия мен Қазақстанда да табылады. Румынияның Дунай дельтасында тұратын липовандықтар, діни қуғын-сүргіннен қашу үшін шамамен 1740 жылы Ресейден кеткен ескі діндарлардың ұрпақтары. 2006 жылғы мәліметтер бойынша Боливияда шамамен 3000 ескі діндар бар. Ескі діндарлар Аляскаға, АҚШ-қа 20-шы ғасырдың екінші жартысында келіп, азайып бара жатқан православие дінінің қайта жаңғыруына көмектесті. Ресейден ескі діндарлар 17-шы ғасырдың соңында Швецияның Эстония және Ливониясына қашып кетті. 2011 жылғы халық санауы бойынша, қазіргі уақытта Эстонияда 2605 ескі діндар бар. Олар көбінесе Пеипус көлінің батыс жағалауындағы Мустведен Омедуға дейін және Нинадан Варняға дейін, сондай-ақ Пириссаар аралындағы ауылдарда тұрады. Пеипус көліне жақындығының арқасында эстон тілінде оларды "peipsivenelased" ("Пеипус ресейліктері") деп атайды. Пәкістан мен Угандада екі ескі дін миссиясы құрылды.