Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыста Бельгияға неміс шабуылының бастапқы ұрысы Лиеж шайқасы (5–16 тамыз 1914 ж.) – Бельгияға неміс шабуылының бастапқы ұрысы және Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы шайқасы болды. Лиеж қаласы қазіргі заманғы қамалдар сақинасымен қорғалған, ол Лиеждің бекіністі позициясын құру мақсатында жасалған. Бұл бекіністі қалалардың бірі, Бельгияның бейтараптығына кепілдік берген елдердің әскерлеріне, Бельгия армиясына басқыншыларды ығыстыруға көмектесу үшін шабуылды ұстап тұруға мүмкіндік берді. Германияның 1-ші армиясы 1914 жылғы 5 тамыздың кешкі уақытында келді және Эрих Людендорфтың қалаға кіріп, гарнизонды капитуляцияға көндіргенінен кейін 7 тамызда қаланы басып алды. Айналасындағы қамалдар шайқаса берді, ал неміс жаяу әскерінің бірнеше шабуылдары қымбатқа түсті. Өте ауыр қоршау артиллериясы келді және қамалдарды бірінен соң бірі қиратты; соңғы қамал 16 тамызда капитуляциялады. Лиежді қоршау немістердің Францияға басып кіруін төрт-бес күнге кешіктірген болуы мүмкін. Германия армияларына Белгияның шығысында қажет болған Мез өзені аңғарындағы теміржолдар қоршаудың барлық кезеңінде жабық болды және неміс әскерлері Самбра және Мез өзендерінің қосылған жеріндегі Намурдың бекіністі позициясының алдында 20 тамызға дейін толық күшімен пайда болмады. Лиежде алған тәжірибесімен неміс 2-ші армиясы Намурды қоршауды екі күнде аяқтады.
The Battle of Liège (5–16 August 1914) [also ] was the opening engagement of the German invasion of Belgium and the first battle of the First World War. The city of Liège was protected by a ring of modern fortresses to form the Fortified position of Liège, one of several fortified cities to delay an invasion to allow troops from the powers which had guaranteed Belgian neutrality to assist the Belgian Army in the expulsion of the invaders. The German 1st Army arrived late 5 August 1914 and captured the city on 7 August when Erich Ludendorff drove in and convinced the garrison to surrender. The surrounding forts fought on and several attacks by German infantry were costly failures. Super heavy siege guns arrived and destroyed the forts one by one; the last fort surrendered on 16 August. The siege of Liège may have delayed the German invasion of France by four to five days. Railways in the Meuse river valley needed by the German armies in eastern Belgium were closed for the duration of the siege and German troops did not appear in strength before the Fortified Position of Namur at the confluence of the Sambre and Meuse rivers until 20 August. With the experience gained at Liège, the German 2nd Army completed the main Siege of Namur in two days.
Бельгия
Бельгияның әскери жоспарлауы басқа елдердің басқыншыны ығыстырады деген болжамға негізделген. Немец шапқынының мүмкіндігі Франция мен Ұлыбританияны одақтас ретінде қарастыруға немесе Бельгия үкіметінің тәуелсіздігін қорғаудан артық ниет білдіруіне әкелмеді. 1904 жылғы Англо-француз келісімі бельгиялықтарды британдықтардың Бельгияға қатысты көзқарасы өзгергенін, оны британдық протекторат ретінде қарастыратынын түсінуге итерді. 1910 жылы Бас штаб құрылды, бірақ Әскери Бас штабтың бастығы, генерал-лейтенант Гарри Юнгблут 1912 жылдың 30 маусымында отставкаға жіберілді және 1914 жылдың мамырына дейін генерал-лейтенант Шевалье де Сельер де Моранвиллмен ауыстырылды, ол армияны шоғырландыруды жоспарлай бастады және 29 шілдеде теміржол қызметкерлерімен кездесті. Бельгия әскерлері Бельгияның орталық бөлігінде, Бельгияның ұлттық бекінісінің алдында, кез келген шекараға қарсы тұруға дайын күйде орналастырылуы тиіс болды, ал Лиеждің және Намурдың бекінілген позициялары шекараны қорғауға қалдырылды. Әскерге шақырылған кезде король Бас қолбасшы болып, армияның қайда шоғырланатынын шешті. Жаңа қарулану жоспарының бұзылуына байланысты, нашар ұйымдастырылған және жақсы даярланбаған бельгиялық сарбаздар басқыншымен байланысты кешіктіру үшін орталық позициядан пайда тапқан болар еді, бірақ оларға қорғану үшін шекарадағы бекіністер де қажет болды. Бір топ сардар француздық шабуыл теориясына сәйкес шекараға қайта оралуды жақтады. Бельгиялық жоспарлар компромисске келді, оған сәйкес дала әскері Гете өзенінің артында шоғырландырылды, ал екі дивизия Лиеж бен Намурде алдын ала орналастырылды.
Германия
Германияның стратегиясы 1891 жылдан бастап Францияға қарсы шабуылға және Ресейге қарсы қорғаныс позициясына басымдық берді. Неміс жоспарлары сандық артықшылықтың болмауымен, жұмылдыру мен шоғырланудың жылдамдығымен, сондай-ақ заманауи қару-жарақтардың күшінің артуымен анықталды. Фронталдық шабуылдардың қымбатқа түсуі және ұзаққа созылуы күтілді, бұл, әсіресе француздар мен ресейліктер Германиямен шекарадағы бекіністерін жаңғыртқаннан кейін, шектеулі нәтижелерге әкелуі мүмкін еді. Альфред фон Шлиффен, 1891–1906 жылдар аралығында Императорлық неміс бас штабының бастығы (Oberste Heeresleitung, OHL) француз шекаралық бекіністерін айналып өту үшін солтүстік фланга шабуыл жасау жоспарын жасады, бұл жергілікті сандық басымдыққа ие болып, тез арада шешуші жеңіске жететін еді. 1898–1899 жылдары мұндай маневр Антверпен мен Намур арасында Бельгия арқылы жылдам өтуге және Парижге солтүстіктен қауіп төндіруге бағытталған еді. 1906 жылы Шлиффеннің орнын Хельмут фон Мольтке иеленді, бірақ ол француздар неміс болжамдарына сәйкес келеді деп толық сенімді болған жоқ. Мольтке орналасу және шоғырлану жоспарын бейімдеді, француз шекарасына қарсы сол жақ фланга дивизияларды қосу арқылы орталықта шабуыл жасауға немесе екі флангадан да шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Батыс армиясында (Westheer) жұмылдырылатын шамамен 1,700,000 адамның ішінде. Негізгі неміс күші әлі де Бельгия арқылы оңтүстікке қарай Францияға шабуыл жасау үшін ілгерілеуі керек еді, француз әскерлері сол жақтан қоршалып, Мез, Эна, Сомма, Уаз, Марна және Сена өзендері арқылы кері шегіп, Францияның орталық бөлігіне қайтару мүмкіндігінен айырылатын еді. Француздар солтүстіктен жасалған маневрмен жойылған болар немесе орталықта немесе Лотарингиядағы ортақ шекарада жеңіске жетуге жағдай жасалар еді.
Соғыс жариялаулары
31 шілде мен 1 тамыздың арасындағы түнгі сағаттарда Германия үкіметі Ресейге ультиматум жіберіп, күні бойы Kriegsgefahr жағдайын жариялады; Османдық үкімет жұмылдыруға бұйрық берді және Лондон қор биржасы жабылды. 1 тамызда британ үкіметі әскери-теңіз күштерін жұмылдыруға бұйрық берді, Германия үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық берді және Ресейге соғыс жариялады. Польша шекарасында әскери қимылдар басталды, француз үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық берді, ал келесі күні Германия үкіметі Бельгияға ультиматум жіберіп, неміс әскерлері Люксембург шекарасын кезіп өткен кезде, Бельгия аумағы арқылы өтуді талап етті. Француз шекарасында әскери операциялар басталды, неміс жеңіл крейсері Либауды бомбалады, ал британ үкіметі француз жағалауларына теңіз қорғауын кепілдеді. 3 тамызда Бельгия үкіметі неміс талаптарын қабылдамады, ал британ үкіметі Германия басып кірген жағдайда Бельгияға әскери көмек көрсетуге кепілдік берді. Германия Францияға соғыс жариялады, Ұлыбритания үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық берді, ал Италия бейтараптығын жариялады. 4 тамызда британ үкіметі Германияға ультиматум жіберіп, 4/5 тамыздың арасындағы түнгі сағаттарда Германияға соғыс жариялады (Орталық Еуропа уақыты бойынша). Бельгия Германиямен дипломатиялық қатынасын үзді, ал Германия Бельгияға соғыс жариялады. Неміс әскерлері Бельгия шекарасын кезіп өтіп, Льеж қаласына шабуыл жасады.
Лиеж бекіністері
Лиеж Мёз өзені мен Оурт өзенінің қосылған жерінде орналасқан, қала ішінде Мёз терең шатқал арқылы ағып өтеді. Қала Германиядан Брюссель және Парижге дейінгі басты теміржол бағыттарында жатыр, оларды Шлиффен мен Мольтке Францияға басып кіру үшін пайдалануды жоспарлаған. Лиеж және оның айналасындағы ауданда көптеген өнеркәсіптік дамулар болған, бұл басып кіруші күштерге елеулі кедергі келтірді. Басты қорғаныс – 1892 жылы ХІХ ғасырдың жетекші бекініс инженері Анри Алексис Бриальмонт салған он екі бекіністен тұратын сақина болды. Бекіністер бір-бірін қолдау үшін шамалы арақашықтықта орналастырылған, бірақ толық қорғаныс емес, негізінен алдыңғы жақтан қорғануға арналған. Бекіністердің арасында бес үлкен үшбұрышты (Бархон, Флерон, Бонсель, Лонсин және Понтисс), төрт кішкентай үшбұрышты (Эвгнэ, Холлонь, Лантин және Лиерс) және екі кішкентай шаршы бекініс (Шодфонтен және Эмбург) бар еді. Бекіністер бетоннан салынған, айналасында ор және тікенді сымдар болған; жоғарғы құрылымдары жерге көмілген, тек бетон немесе тас және топырақ үйінділері ғана көрінетін. Үлкен бекіністерде әрқайсысы екі зеңбірекпен екі броне мұнара, екі зеңбірекпен бір мұнара және әрқайсысы гаубицамен екі купол болған. Төрт жылдам ашылатын мұнарада әрқайсысында бір жылдам ату қаруы болған, екеуі цитадель алдында, екеуі негізде орналасқан. 150 мм мұнараның артында 150 мм қашықтығы бар іздеу шам орнатылған. Кішкентай бекіністерде гаубица куполы және үш жылдам ату қаруы болған. Ауыр зеңбіректер мен жылдам ату қарулары басқа армияларда ұзақ уақыттан бері қолданылмайтын қара ұнтақ оқ-дәрілерін пайдаланған, олар түтін бұлттарын көтеріп, зеңбірекшілердің көруін қиындатқан. Зеңбіректердің ең үлкен қашықтығы болған, бірақ қара ұнтақ түтіні нақты қашықтықты шамаменге дейін шектеген. Бекіністерде оқ-дәрілерді сақтауға арналған қоймалар, 500 адамға дейін экипажға арналған жатақханалар және жарықтандыруға арналған электр генераторлары болған. Бекініс әскерлерінің күнделікті қажеттіліктері қарастырылған, бірақ дәретханалар, душ, асханалар және морг қарсы қабырғаға салынған, себебі жарылған снарядтардан шыққан газ жиналған жағдайда олар қауіпті болуы мүмкін, өйткені бекіністер табиғи түрде желдетілетін. Бекіністер телефон және телеграф арқылы сыртқы байланысқа шыға алатын, бірақ сымдар жерге көмілмеген. Бриальмонт бекіністер арасындағы кеңістіктерде кішкентай бекіністер мен траншеялар салуды жоспарлаған, бірақ олар салынбаған. Бекініс әскерлері толық құрамында болмаған, көптеген әскерлер жергілікті күзет бөлімдерінен алынған, олар 1911 жылы басталған Бельгия армиясының қайта ұйымдастырылуына байланысты минималды жаттығудан өткен. Бекіністерде сондай-ақ 3-ші жаяу әскер дивизиясының 72 далалық зеңбірегі және 15-ші жаяу әскер бригадасымен бірге шамамен 26 000 сарбаз болған. 280 зеңбірекпен 32 000 адамнан тұратын гарнизон бекіністер мен далалық бекіністерді қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. 1914 жылдың тамызының басында гарнизон командирі өзінің тартуға болатын әскерлердің санына сенімді болмаған, өйткені 6 тамызға дейін Бельгия армиясының барлығы Мёзға қарай жылжуы мүмкін еді. Бекініс аймағындағы жер бедері бекіністерден байқауды қиындатқан, себебі олардың арасында көптеген шатқалдар болған. Соғысқа дейін аралық қорғаныс орнатылған, бірақ ол неміс әскерлерінің енуін тоқтатуға жеткіліксіз болды. Бекіністер сонымен қатар артқы жағынан шабуылға ұшырауға осал болған, сол бағыттан неміс оқ жаудырған. Бекіністер 1890 жылы әлемдегі ең ірі жылжымалы артиллерияның оқ жаудыруына төтеп беру үшін жоспарланған, бірақ қолданылған бетонның сапасы жақсы болмаған. 1914 жылға қарай неміс армиясында 420 мм гаубицалардың біріншісі (L/12 M Gerät 14 Kurze Marine Kanone) болған және австро-венгерлік 305 мм гаубицаларын (Mörser M. 11) пайдалануға мүмкіндігі болған. Бельгиялық 3-ші дивизия (генерал-лейтенант Жерар Леман) 15-ші жаяу әскер бригадасымен бірге Лиежді қорғаған. Дивизияның құрамында бес бригада және басқа да әртүрлі құрамалар бар еді, олар шамамен 32 000 сарбаз бен 280 зеңбірекпен жабдықталған.
Меза әскері
Меза армиясы (генерал Отто фон Эммих) ІІІ корпустың 11-бригадасынан (генерал-майор Фридрих фон Вахтер), IV корпустың 14-бригадасынан (генерал-майор Фридрих фон Вусов), VII корпустың 27-бригадасынан (полковник Бенно фон Масов), IX корпустың 34-бригадасынан (генерал-майор Рихард фон Крейвель), X корпустың 38-бригадасынан (полковник Оэртцен) және XI корпустың 43-бригадасынан (генерал-майор Хюльсен) тұрды. Кавалерия құрамына Жоғары атты әскерлер басқаруы II (II атты әскер корпусы [HKK II], генерал-лейтенант Георг фон дер Марвиц) кірді, оған 2-ші (генерал-майор Фридрих фон Кран), 4-ші (генерал-лейтенант Отто фон Гарнье) және 9-шы (генерал-майор Карл Ульрих фон Бюлов) атты әскер дивизиялары кірді. (Неміс атты әскер корпусы дәстүрлі мағынадағы әскер корпусы емес, бірақ 1914 жылы жұмыс істеген ең ірі неміс атты әскер бөлімі және Жоғары атты әскерлер басқаруы деп белгілі болды.) Меза армиясы шамамен 59 800 әскерден, 100 пушка мен гаубицадан тұрды және Бас штабтың бақылаушысы ретінде Эрих Людендорфпен бірге болды.
Неміс препараттары
1914 жылдың тамызында немістер Льеждегі гарнизон күткеннен үлкен екенін және шапшаң жұмылдыру бельгиялықтарға форттар арасындағы қорғанысты нығайтуға уақыт бергенін түсінді. X корпусының қолбасшысының басқаруымен алты күшейтілген бригада және II атқыштар корпусы 4 тамызда, жұмылдырудың үшінші күні, Аахен, Юпен және Малмедиде күш көрсетуге дайын болды. 2-ші армияның генерал-квартирмейстері, генерал-майор Эрих Людендорф, бұл жоспармен таныс болғандықтан, Бас штабтың орналасу бөлімінің бұрынғы бастығы ретінде X корпусы штабына тағайындалды. 5/6 тамыз түнде күштер күтпеген шабуыл жасап, қамал шеңберін бұзып, қаланы және жол-теміржол инфрақұрылымын басып алуы тиіс болды. Басқыншылық 4 тамызда басталды; ұшақтар, атты әскер және велосипедшілер жаяу әскер алдында жүрді, бельгиялық азаматтардан сабыр сұраған жапырақшалар таратылды. Оң жақтан II атқыштар корпусы, Гарнье атты әскер дивизиясы және 34-ші жаяу әскер бригадасы Визедегі Муа арқылы өту үшін, Брюссель және Антверпенге қарай барлау үшін және Бельгия армиясының Лиежге шабуылға кедеріс келтірмеуі үшін ілгері жылды. Бельгияға басып кіру қатты ыстық ауа-райында өтті; кедергілер неміс әскерінің ілгерілеуін баяулатты; атты әскер Визедегі көпірдің жарылғанын және батыс жағалаудан шағын қарудан атыс ашылғанын анықтады. Ягерлер бельгиялықтарды ауылдан ығыстырды, бірақ 34-ші бригаданың көпірлік пойызы кешіктірілді және Лиеж форттарының атысы бұл аймақты тұруға жарамсыз етті. 27-ші, 14-ші және 11-ші бригадалар Мортроудан Джулемонтқа, Хервеге және Сойронға дейін өз мақсаттарына жетті. 9-шы атты әскер дивизиясы, соңынан 2-ші және 4-ші атты әскер дивизиялары, көптеген кедергілерге қарамастан, Весдре өзенінің оңтүстігіне қарай жылды, Оурте арқылы өткелдерді басып алып, Пулсердегі көпірді иеленді. 38-ші бригада Лувенге және Текске, ал 43-ші бригада Стоумонт пен Ла Глейзге жетті. "Азаматтардан" келген мергендердің атысы мен форттардың бомбалауы салдарынан қиын болған түнді бригадалар келесі күні шабуылға түсу үшін бастапқы позицияларға жақындауға дайындалды. Гарнье дивизиясының атты әскері Лихе өзенін Лиежден келген артиллерия отына байланысты 5:00-ге дейін кезе алмай, ал 34-ші бригада артиллерия мен жабдықтамасын қалдырып, 22:30-да ғана өте алды. 27-ші бригада Аргетодан Сент-Ремиге және Ла-Вакске дейін бастапқы позицияларына жетті және күндіз форттарға минометтермен оқ атуды бастады; Форт Баршонға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. 14-ші және 11-ші бригадалар Форретте шайқасқаннан кейін өз мақсаттарына жетті, ал оңтүстікте 9-шы атты әскер дивизиясы аттарын демалдырып, Оурте және Амблев өзендерінің өткелдерін ұстады. Лиеж бен Хью арасындағы Муа өткелдерін басып алуға емес, Хью мен Дурбуй арасында орналасқан атты әскерден қорғаныс күштерін қорғау; оңтүстік бригадалар Эсне, Пулсер және Фрейтерде Оуртеге жақындады. 5 тамыз кешінде күш көрсетуге дайындық жасалды, бірақ Бельгия армиясының және тығыз қоныстанған аймақтағы азаматтардың қарсыласуына байланысты күтпеген шабуыл жасау мүмкін емес екені анық болды, мұнда қозғалыс қоршаулар мен қоршаулармен баяулатылды. Лиеж қаласындағы бекініс командиріне елші жіберілді, ол "Frayez vous le passage" ("Өзіңіздің жолыңызды күресіңіз") деп жауап берді. Эммих кешіктіру қорғаушыларға пайда әкеледі деп есептеді және жылдам шабуыл жоспарын жалғастырды.
Бельгияның қорғаныс дайындықтары
30 шілдеде Бельгия Бас штабының бастығы Германия әскерінің Бельгия территориясын бұзуына қарсы тұру үшін жоспар ұсынды. Бұл жоспар бойынша Hannut, Sint Truiden, Tienen, Hamme және Mille арасындағы Gete өзені бойында дала әскерін шоғырландыру көзделген. Патша бұл жоспарды қабылдамады, себебі ол тек неміс басқындығына ғана бағытталған еді. Ол Первез, Тьенен, Левен және Ваврден батысқа қарай орналасуға бұйрық берді. 1 тамызда бельгиялықтар Лиеж және Намур қалаларына бір-бір дивизиядан орналастыруды шешті. Ал 3 тамызда екі бекініс өздеріне шабуыл жасалғанда барынша қарсы тұру үшін қалдырылды, ал дала әскерінің қалған бөлігі Антверпенді қорғап, Бельгияның бейтараптығының кепілдері Франция мен Ұлыбританияның араласуын күтті. Лиежде Леманның 3-ші дивизиясы және 4-ші дивизияның 15-ші бригадасы болды. Олар 5/6 тамыз түнінде Хюйден келгеннен кейін гарнизонның санын шамамен 30 000 адамға жеткізді. Леман жаяу әскерін шығыс және оңтүстік бағыттарынан жасалған шабуылдарға қарсы орналастырды.
Шабуыл жоспары
Лиеждегі жер бедері мен бекіністер күшпен шабуыл жасауға мүмкіндік берді, себебі бекіністер арасындағы аралықтар сақталмаған және кейбір аймақтар бекініс артиллериясының оқ атуына төтеп бере алмайтын терең шатқалдармен бөлінген. Бас штаб бейбіт уақытта 6000 адамдық бельгиялық гарнизон және шамамен 3000 азаматтық гвардиясы бар екенін ескерді. Жоспарға сәйкес, 34-ші бригада Лонсин мен Понтисс форттары арасында шабуылдау керек болды, 27-ші бригада Маас пен Форт-Эвенне аралығын бұзып өтуге, шығыс жағалауда, 14-ші бригада Эвенне мен Флерон форттары арасында, ал 11-ші бригада Флерон мен Шодфонтен аралығында шабуылдау керек болды; 38-ші және 43-ші бригадалар Оурте мен Маас аралығында шабуылдаса, II кавалерия корпусы бекіністі қоршап, солтүстік-батысқа жиналуға тиіс болды. Жер бедері елді мекендер арқылы жылжуды қиындыққа толы еткендіктен, шабуылдаушылар авангардтың артында марш түзіп, мылтықтарды тек офицерлердің бұйрығымен қолдану керек еді; тану үшін ақ ленталар мен құпия сөз ("Дер Кайзер") пайдаланылуы керек болды. Сыртқы бекініс қорғанысын қараңғыда айналып өту қажет еді, соның арқасында Лиежге күндіз шабуыл жасауға болады.
Бельгия қорғанысы, 5-7 тамыз
5 тамызда таңертең Брюссельдегі неміс әскери атташесі капитан Бринкман Лиеж губернаторымен бейбітшілік туын көтеріп кездесті және қамалдың берілуін талап етті. Леман бас тартты ("Frayez vous le passage" [Өз жолыңызды өзіңіз жасаңыз]) және бір сағаттан кейін неміс әскерлері шығыс жағалаудағы Шодфонтен, Флерон, Эвегне, Баршон және Понтисс бекіністеріне шабуыл жасады; Меске, Весдр өзенімен қосылған жерден төмен, жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. Неміс әскерлерінің бір тобы Баршон бекінісі мен Мёза өзені аралығына еніп, кейін Бельгияның 11-бригадасы оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Түстен бастап түнге дейін неміс жаяу әскері бес бағытта, екеуі солтүстіктен, біреуі шығыстан және екеуі оңтүстіктен шабуыл жасады. Шабуылдар ауыр артиллериямен қолдау көрсетілді, бірақ неміс жаяу әскері үлкен шығынға ұшырап, кері қайтарылды. Оуртедегі шабуыл қорғаушыларды бекіністер арасында кері шегінуге мәжбүр етті, бірақ 12-ші, 9-шы және 15-ші бригадалардың қарсы шабуылдары неміс әскерінің алға жылжуын тоқтатты. Таң атқанға дейін неміс шабуылшылары губернаторды Бельгия штаб-пәтерінен алып кетуге тырысты. Көшедегі оқ атысынан сақтанған Леман және оның штабы сыртқа шығып, шабуыл жасаушылармен күрескен күзет взводына қосылды, олар жиырма өлген және жараланған әскерді қалдырып, қашқанға ұшырады. Неміс атты әскері Визеден оңтүстікке қарай қаланы қоршауға жылжи бастады; неміс атты әскерінің барлау тобы Лиеждің батысына дейін жұмыс істеді, Леман неміс ІІ атты корпусы бекіністі аймақты солтүстіктен қоршап алғанын ойлады, бірақ шындығында бұл күштің басым бөлігі әлі де шығыста болды және 8 тамызда, резервшілер келгенге дейін, Мёзадан өтпеді. Қамауға түсемін деп ойлаған Леман 3-ші жаяу әскер дивизиясы мен 15-ші жаяу әскер бригадасы батысқа қарай Гете өзеніне шегініп, Бельгияның далалық армиясына қосылуға шешім қабылдады. 6 тамызда немістер Еуропа қаласына алғашқы әуе шабуылын жасады, Зепелин дирижаблі Лиежді бомбалап, тоғыз бейбіт тұрғынды өлтірді. Леман бес неміс корпусының күштері қорғаушыларға қарсы тұрғанын сенді және 3-дивизияны Лонсин мен Холлонь бекіністері арасында жинап, 6/7 тамызда түстен кейін және түнде Гетеге шегінуді бастады. Бекініс әскерлері периметрде емес, бекіністерде шоғырландырылды және түскі уақытта Леман қаланың батыс жағындағы Лонсин бекінісінде жаңа штаб орнатты. Неміс артиллериясы бекіністерді бомбалады, Флерон бекінісі бомбалау кезінде куполын көтеру механизмі жойылғандықтан істен шықты. 6/7 тамыз түнінде неміс жаяу әскері бекіністер арасында алға жылжыды және 7 тамызда таңертең Людендорф шабуылға басшылық етті, далалық гаубицаны жеткізіп, Queue du Bois арқылы Лиежге қарап тұрған биікке шабуыл жасап, Лиеж цитаделін басып алды. Людендорф Леманға бейбітшілік туымен хабаршы жіберіп, берілуді талап етті, бірақ Леман бас тартты.
8-16 тамыз
Бюлов Льеждегі қоршау операцияларын VII корпус командиріне (генерал Карл фон Айнемге) IX және X корпустармен бірге тапсырды. Үш корпусқа 8 тамызда Бельгия шекарасын кесіп өтуге бұйрық берілді. 7 тамызда Льежде Эммих қала маңына шашырап кеткен бригадалармен байланыс орнату үшін байланыс офицерлерін жіберді. 11-бригада қалаға ішкірліп кіріп, батыс жағындағы әскерлерге қосылды. 27-бригада 8 тамызға дейін, 11-ші және 14-ші бригадалардың қалған бөлігімен бірге келді. Форт Баршерон минометтермен бомбалаудан кейін түсті, ал 34-бригада Лихтедегі Мез өзені үстіндегі көпірді қорғауды өз міндетіне алды. Оңтүстік майданда 38-ші және 43-ші бригадалар Льеж бен Намурдан бельгиялық әскерлер шабуылдап жатыр деген жалған хабардан кейін Теуге қарай шегінді. 10/11 тамыз түнінде Айнем IX, VII және X корпустарын Льеждің шығыс және оңтүстік-шығыс бағыттарында оқшаулауға бұйрық берді, олар келген соң Лиер, Понтисс, Евгения және Флерон форттарын IX корпусына, ал Шодфонтен мен Эмбургті VII корпусына тапсырды, X корпусы оңтүстік фланқты күзетсін. Бұйрық келгенге дейін Евгения форты бомбалаудан кейін жаулап алынды. IX корпусы 12 тамызда Понтисс фортын оқшаулап, түстен кейін жағалау минометтері мен «Үлкен Берта» қоршау гаубицаларымен Понтисс және Флерон форттарын бомбалауды бастады. VII корпусының ауыр артиллериясы Шодфонтен фортына от ашты, Понтисс форты берілді, ал IX корпусы Лиерс фортына шабуыл жасау үшін Мезді кешіп өтті. Лиерс форты 14 тамыз таңында түсті, ал Флорон фортының гарнизоны түстен кейін Миненверферлердің бомбалауынан кейін берілді. X корпус пен 17-дивизия Лиеж-Брюссель темір жолының солтүстігіне, ал VII корпусы оңтүстігіне көшірілді. 15 тамызда қаланың батысындағы форттарды бомбалау басталды. Бонселл форты таңертең, Лантин форты түстен кейін түсті, Лонсин форты жарылыстан жойылды, Леман тұтқынға алынды. Холлонье және Флемаль форттары 16 тамыз таңында қысқаша бомбалаудан кейін берілді.
Талдау
17 тамыздың таңында неміс 1-ші, 2-ші және 3-ші армиялары француз шекарасына қарай шабуылды қайта бастауға мүмкіндік алды. Бельгиялық әскер 18-20 тамыз аралығында Гетеден Антверпенге шегініп, 20 тамызда Брюссельге қарсылықсыз енді. Лиежді қоршау немістер күткендей екі күн емес, он бір күнге созылды. 18 күн бойы елдің шығысындағы бельгиялықтардың қарсыласуы неміс әскерлерінің операцияларын кешіктірді, бұл Солтүстік Францияда және Бельгиядағы франко-британдық күштерге үстемдік әкелді. Вольфганг Форстер «Граф Шлиффен және Ұлы соғыс» (1921) еңбегінде неміс әскерлерінің орналасу жоспарына сәйкес, 22-ші күні (23 тамыз) Тионвильден Седан мен Монсқа дейінгі сызыққа жету қажет болғанын, бірақ бұл жоспардан бұрын орындалғанын жазды. «Бельгия әскери ғылымдарының бюлетені» (1921 жылғы қыркүйек) төрт күндік кешігу туралы мәлімдеді. Джон Бухан жазды: «Ұлы соғыстың» (1925) бірінші томында неміс тарихшылары Лиеж шайқасы неміс әскерлерінің Мёз аңғарына қарай жорығын бастауы үшін қажетті уақытта аяқталғанын жазды. Aix-la-Chapelle – Лиеж темір жолы 15 тамызға дейін жұмыс істеді, бірақ Nasproue туннелі мен Verviers маңында жөндеу жұмыстары қажет болды, онда 17 локомотив соқтығысты. 14-ші бригаданың, Эммих пен Людендорфтың еңбегі бағаланды және аса ауыр артиллерияның маңыздылығы атап өтілді. 1926 жылы британдық тарихшы Джеймс Эдмондс генерал Александр фон Клюктің Лиеж гарнизонының қарсыласуы салдарынан 4-5 күндік кешігу болғанын есептегенін жазды. 1-ші армияның алдыңғы қатардағы корпусы 7-17 тамыз аралығында Кермттен Стеворт пен Горсемге, Ахеннің (Айкс-ла-Шапель) батысына жетті, ал Лиеж гарнизонының қарсыласуы немістердің 10 тамызға дейін бұл аймаққа жетуіне кедергі келтірген болуы мүмкін. 2-ші армияның қолбасшысы генерал Карл фон Бюлов Лиеждің алты қосымша бригада мен атты корпуспен қоршауда болғанын және 10 тамызда ОХЛ үш күннен кейін француз шекарасына қарай шабуылды бастауды жоспарлағанын, бірақ қоршау наурыздың 17-сіне дейін жорықты кешіктіргенін жазды. 1934 жылы британдық тарихшы Чарльз Кратвелл Лиеждегі «батыл бельгиялық қарсыласу» туралы жазды, бұл немістерді таң қалдырды, бірақ олардың жоспарларына кедергі келтірмеді, ал теміржол туннельдері мен көпірлерді қирату кешігудің маңызды себебі болды. 1935 жылы Сеуэлл Тинг оң жағалаудағы барлық бекіністер құлағаннан кейін 14 тамызда неміс әскерлерінің оңтүстікке қарай шабуылды бастағанын жазды. Он бір күндік қоршау неміс командирлері үшін «қатты көңіл көтерусіздік» болды; үйлестірудің жетіспеушілігіне байланысты неміс жаяу әскерлері бірнеше рет бір-біріне атыс жасады. Жаяу әскер мен олардың командирлері арасындағы байланыс жеткіліксіз болды; аса ауыр артиллерия дайын болғанға дейін шабуыл жасау көптеген жарақаттарға әкелді. Тинг немістерге салынған кешігу шамамен 48 сағатқа созылғанын жазды, бірақ әртүрлі дереккөздер кешігудің болмауынан бес күнге дейін әртүрлі мәлімдемелер жасады. 2001 жылы Хью Штрахан неміс шабуылы 48 сағатқа кешіктірілді деп жазды, өйткені неміс әскерлерінің шоғырлануы 13 тамызға дейін аяқталған жоқ. 1914 жылы Лиежге француздық Легион-д’Онор ордені табысталды. 1914 жылы неміс және австриялық аса ауыр артиллериясының француз және бельгиялық бекіністеріне тигізген әсері бекіністерге сенімсіздікке әкелді; Франция мен Ресейдегі бекініс кешендерінің көп бөлігі далалық әскерлерді нығайту үшін алынып тасталды. 1916 жылы Верден шайқасында француз форттарының төзімділігінің жеткіліксіз бағаланғаны дәлелденді.
In the first volume of Der Weltkrieg (1925), the German official historians wrote that the Battle of Liège had ended just in time for the German armies to begin their march up the Meuse valley. The Aix la Chapelle–Liège railway line was operational by 15 August, although repairs had been necessary at the Nasproue tunnel and the line at Verviers, where 17 locomotives had been crashed together. The efforts of the 14th Brigade, Emmich and Ludendorff were commended and the value of the super heavy artillery was noted. In 1926 James Edmonds, the British official historian, recorded that General Alexander von Kluck had considered that a delay of 4 to 5 days had been caused by the resistance of the Liège garrisons. The most advanced corps of the 1st Army reached a line from Kermt to Stevoort and Gorsem, west of Aachen (Aix La Chapelle), from 7 to 17 August and the resistance of the Liège garrisons may have stopped the Germans from reaching the area by 10 August. General Karl von Bülow, commander of the 2nd Army, wrote that Liège had been besieged by six composite brigades and a cavalry corps and on 10 August, OHL had hoped to begin the advance to the French border three days later but that the siege delayed the march until 17 August. In 1934, the British historian Charles Cruttwell, wrote of "brave Belgian resistance" at Liège, which surprised the Germans but did not interfere with their plans and that demolitions of railway tunnels and bridges were a more serious cause of delay. Sewell Tyng wrote in 1935 that the southward advance of the German armies had begun on 14 August, after all of the forts on the right bank had fallen. The eleven day siege had been a "bitter disappointment" to the German commanders; there had been failures of co ordination, which had led to several incidents of German infantry firing on each other. Liaison between the infantry and their commanders was inadequate; attacking before the super heavy artillery was ready had caused a disproportionate number of casualties. Tyng wrote that the delay imposed on the Germans was about 48 hours, although various authorities had claimed anything from no delay to five days. In 2001, Hew Strachan wrote that the German advance had been delayed by 48 hours because the concentration of German active corps had taken until 13 August. Liège was awarded the French Légion d'honneur in 1914. The effect of German and Austrian super heavy artillery on French and Belgian fortresses in 1914 led to a loss of confidence in fortifications; much of the artillery of fortress complexes in France and Russia was removed to reinforce field armies. At the Battle of Verdun in 1916, the resilience of French forts proved to have been underestimated.
Шығындар
2009 жылы Гервиг Бельгия армиясы Лиежде 20 000 адамдық шығынға ұшырағанын, ал 8 тамызға дейін неміс шабуылдаушылары 5300 адамдық шығынға ұшырағанын жазды. Басқа дереккөздерде 2000–3000 бельгиялықтың қаза тапқаны немесе жараланғаны және 4000 адамның тұтқынға алынғаны айтылады.
Кейінгі операциялар
5 тамызда Намурдың бекінілген позициясындағы 4-дивизия бельгиялық атқыштардан бекіністің солтүстігінде неміс атқыштармен қарым-қатынаста екендігі туралы хабарлама алды. 7 тамызда оңтүстік-батысқа қарай көбірек неміс әскерлері пайда болды. OHL сол күні Бельгия шекарасына жақын жиналған 2-армия бөлімдеріне IX, VII және X корпустарынан құралған аралас бригадаларды дереу Лиежге жіберуге бұйрық берді. Неміс әскерлерінің көп бөлігі Намур маңына 19-20 тамызда ғана келді, бұл 8-бригаданың келуін тоқтатуға тым кеш болды. Бұл бригада Хюйде оқшауланғаннан кейін 19 тамызда Муазе арқылы өтетін көпірді жарып, Намурға қайтарылды. Күндіз Германияның 2-армиясының гвардиялық резервтік корпусы бекініс аймағының солтүстігіне, ал 3-армияның XI корпусы, құрамында 22-ші және 38-ші дивизияларымен, оңтүстік-шығысқа жетті. Неміс әскерлерімен бірге қоршау артиллериясы келді, оның ішінде бір Крупп 420 мм және төрт австриялық 305 мм гаубицасы болды. 20 тамызда бельгиялық алғы шептерге шабуыл жасалды. Келесі күні неміс супер ауыр артиллериясы шығыс және оңтүстік-шығыс бекіністерін бомбалауды бастады. Бельгиялық қорғаушылардың неміс қоршау артиллериясын қашықтықта ұстап тұруға немесе оған қарсы батареялық отпен жауап беруге мүмкіндігі болмады. Кешке қарай екі бекініс ауыр зақымдалды, ал тағы 24 сағаттан кейін бекіністердің көп бөлігі қирады. 22 тамыздағы екі бельгиялық қарсы шабуыл сәтсіз аяқталды, ал 23 тамыздың соңына қарай солтүстік және шығыс майдан қорғанышсыз қалды, тоғыз бекіністің бесеуі қирады. Намур гарнизоны түн ортасында оңтүстік-батысқа шегініп, ақырында Антверпендегі бельгиялық әскерімен қосылды. Соңғы бекініс 25 тамызда тапсырылды.