Кіріспе
Шомбатли (; Steinamanger, ; сондай-ақ атауларды қараңыз) – Венгриядағы 10-шы ірі қала. Ол елдің батысындағы Вас округінің әкімшілік орталығы болып табылады, Австриямен шекараға жақын орналасқан. Шомбатли Перинт және Гьёнгйёш (сөзбе-сөз "інжулы") ағындарының жанында, Альпокalja (Төменгі Альп) таулары мен Кіші Венгрия жазығының кездесетін жерінде жатыр. Венгрияның ең көне қаласы – Шомбатли, әулие Турлық Мартиннің туған жері ретінде белгілі.
Szombathely (; Steinamanger, ; also see names) is the 10th largest city in Hungary. It is the administrative centre of Vas County in the west of the country, located near the border with Austria. Szombathely lies by the streams Perint and Gyöngyös (literally "pearly"), where the Alpokalja (Lower Alps) mountains meet the Little Hungarian Plain. The oldest city in Hungary, Szombathely is known as the birthplace of Saint Martin of Tours.
Этимология
Szombathely атауы мажар тіліндегі szombat, "сенбі" және hely, "жер" деген сөздерден шыққан, бұл оның базар қаласы мәртебесіне және әр аптаның сенбі күні өткізілетін ортағасырлық базарларына сілтеме жасайды. Жыл сайын тамыз айында "Савария" тарихын еске алу үшін карнавал ұйымдастырылады. Савария немесе Сабария латынша атауы Гьёнгюс өзенінің латынша атауы – Сибарис-тен келген. Сөздің түбірі – протоиндоевропалық сөз *seu, яғни "сулы". Гьёнгюс/Гюнс өзенінің Австрияда тасыған жері Зоберн деп аталады, бұл оның латынша атауынан туындаған болуы мүмкін. Қала хорват тілінде Самботел, словен тілінде Сoмботел, идиш тілінде סאמבאטהעלי (Сомбатели) деп аталады. Неміс тіліндегі атауы – Штейнамангер, "жасылдың үстіндегі тас" (Stein am Anger) деген мағынаны білдіреді. Бұл атауды римдік Савария қаласының қираған қалдықтарын көрген неміс қоныс жайлаушылары берген. Словак тіліндегі Каменек атауы да неміс нұсқасына ұқсас, "тас" (kameň = тас) түбірінен шыққан.
Савария, Рим қаласы
Сомбатхели – Венгриядағы ең ежелгі қала. Оны римдіктер 45 жылы Colonia Claudia Savariensum (Клавдийдің Савариан колониясы) деген атпен құрды, және ол Рим империясының Паннония Верхняя провинциясының астанасы болды. Бұл қала маңызды "Кең тас жол" сауда жолының жанында орналасқан. Қалада императорлық резиденция, халыққа арналған монша және амфитеатр болған. 2008 жылы митрайдың қалдықтары табылған. Император Константин Ұлы Саварияға бірнеше рет келген. Ол бұл аймақта бұрын көптеген адамдардың өмірін құрбан еткен христиандарды қудалауды тоқтатты, соның ішінде епископ Киринус және Рутилус. Император колонияларды қайта ұйымдастырып, Саварияны Паннония Прима провинциясының астанасы етті. Бұл дәуір Саварияның гүлдену шыңы болды: оның халқы көбейді, театрлар мен шіркеулер сияқты жаңа ғимараттар салынды. Бұл жерде Турлық Мартин дүниеге келді. Император Валентиний III қайтыс болғаннан кейін ғұндар Паннонияға шапты. Атилланың әскері 441-445 жылдар аралығында Саварияны басып алды. 456 жылы жер сілкінісі қаланы қиратты.
Орта ғасырдағы Савария/Сомбатели
Орта ғасырлар бойы қалада тұрғындар болды. Қала қабырғалары қалпына келтіріліп, римдік ғимараттардың қирандыларынан жаңа ғимараттар салынды. Латын халқының көп бөлігі, көбінесе Италияға қоныс аударды, ал готтар мен лонгобардтар сияқты жаңа қоныс аударушылар келді. 6-8 ғасырларда қалада паннониялық аварлар мен славян тайпалары тұрды. 795 жылы франктар осы халықтарды жеңіп, қаланы басып алды. Ұлы Карл Сент-Мартиннің туған жеріне сапар шекті. Франк корольі Арнульф 875 жылы қаланы Зальцбург архиепископына сыйлады. Шамасы, осы кезеңде қамал римдік моншалардың тастарын пайдаланып салынған. 900 жылға қарай олардың орнын венгрлер басты, олар басым халыққа айналды. 1009 жылы Стефан I қаланы жаңа құрылған Дьер епархиясына берді. Қала 1042 және 1044 жылдар аралығында король Самуэль Аба мен Киелі Рим императоры Генрих III арасындағы соғыста қиындықтарды бастан өткерді. 1241-1242 жылдары Венгрияға жасалған моңғол шапқыны кезінде Сомбатхели қиратылды, бірақ көп ұзамай қайта жаңартылды. 1407 жылы қалаға еркін корольдік қала мәртебесі берілді. 1578 жылы ол Вас округінің астанасы болды. Қала гүлденді. 1605 жылы Иштван Боцкай әскері қаланы басып алды.
16-19 ғасырлардағы Сомбатхели
Осман империясы Венгрияны басып алған кезде, Осман империясы бұл аймаққа екі рет шабуыл жасады, біріншісі 1664 жылы, олар жақын маңдағы Сент-Готтард қаласында жеңіліске ұшырады. Шамамен жиырма жыл өткен соң, 1683 жылы Вена шайқасы кезінде олар қайтадан шабуыл жасады. Екі рет те қала қабырғалары Сомбателиді қорғады. Түріктердің шегінуінен кейін, 18 ғасырдың басында ханзада Ракоци Габсбургтерге қарсы көтеріліске дейін бейбітшілік орнады. Көтеріліс кезінде қала тұрғындары ханзаданы қолдады. 1704 жылы қала Габсбург әскерлерімен басылып алынды, 1705 жылдың қарашасында босатылды, содан кейін келесі жылдары екі әскер кезекпен басып алды. 1710 жылдың маусым айында 2000-нан астам адам обадан қайтыс болды, ал 1716 жылдың 3 мамырында қала өртеніп, қирады. Аймақ бойынша осындай зор шығындардан кейін, Габсбург тажы Германиядан, әсіресе Дунай бойындағы азаматтары азайған аймақтарды қоныстандыру үшін адамдарды шақырды. Олар еңбекқор шаруалар ретінде бағаланды. Таж оларға өз тілдерін және діндерін сақтауға рұқсат берді. Осының нәтижесінде қалада ұзақ жылдар бойы неміс халқы басым болды. Халық санының өсуімен қала қайтадан гүлдене бастады. 1772 жылы Гьёр епископы Ференц Зичидің қолдауымен орта мектеп салынды. Сомбатели епархиясы 1777 жылы Мария Тереза тарапынан құрылды. Сомбателидің жаңа епископы Янош Сили қала үшін көп іс жасады: ол қамалдың қираған қалдықтарын бұздырды және собор, епископ сарайы және 1793 жылы ашылған мектеп сияқты жаңа ғимараттар салдырды. 1809 жылы Наполеон әскерлері қаланы басып алып, қаланың орталық алаңындағы шағын шайқастан кейін 110 күн бойы ұстады. 1813 жылы холера эпидемиясы көптеген адамдардың өмірін қиды. 1817 жылы қаланың үштен екі бөлігі өртеніп кетті. 1848-49 жылдардағы революция кезінде Сомбатели революцияны қолдады. Қала Габсбург билігінде болғандықтан, жақын маңдағы ауданда шайқастар болған жоқ. 1867 жылғы Австро-Мажар келісімінен кейінгі жылдар өркендеуге әкелді. 1865 жылы қалаға теміржол келді, ал 1870 жылдары Сомбатели маңызды теміржол торабына айналды. 1885 жылы қала жақын маңдағы О Перинт және Сентмартон ауылдарын қосып, аумағын кеңейтті. 1890 жылдары, қала әкімі Гюла Ээн болған кезде, қала маңызды инфрақұрылымдық дамудан өтті: жолдар асфальтталды, кәріз жүйесі салынды және трамвай желісі теміржол станциясын, қала орталығын және Голгофа шіркеуін байланыстыру үшін салынды. Жеке және мемлекеттік мүдделер қалалық казино, Гранд-мейманхана (Ковач Шзало, кейін Savaria қонақ үйі) және аймақтың алғашқы жетімханасын салды. Қырық жыл ішінде халық саны төрт есе өсті. Тобиас Бреннер қала әкімі болған кезеңде осы өркендеу жалғасты. Мұражай, қоғамдық монша, монастырлар және қала орталығында бірнеше жаңа үйлер салынды. Мұнда музыка мектебі мен оркестр құрылды.
XX және XXI ғасырлардағы Сомбатхели
Трианон келісімінен кейін Венгрия батыс аумақтарының көп бөлігін Австрияға жоғалтты. Жаңа мемлекеттік шекарадан бастап қана Шомбатели Батыс Венгрияның орталығы болмай қалды. Венгрия тағын қайтаруға тырысқан Карл IV қалаға келді, онда оны ынтамен қарсы алды, бірақ билікті қайтаруға қол жеткізе алмады. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Шомбатели гүлденді. Көптеген мектептер ашылды, ал 1926-1929 жылдары Трансдунай аймағындағы ең заманауи аурухана салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, аймақтағы көптеген басқа қалалар сияқты, Шомбатели де теміржол, түйіскен жолдар, пойыз құрастыру станциялары, жергілікті аэродром және казармалары болғандықтан стратегиялық маңызға ие болды. Қала Остік күштерін қолдаған логистикалық әскери инфрақұрылымның бір бөлігін құрады. 1944 және 1945 жылдары қала мен аймақ АҚШ-тың 15-ші әуе армиясының ұшақтарымен күндіз бірнеше рет бомбаланды; түнде Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің 205-ші тобының ұшақтарымен бомбалау шабуылдары жасалды. Бұл ұшақтар Италиядағы базалардан ұшып шықты. 1945 жылдың 28 наурызында 6-шы СС танк армиясы және 6-шы армиялар КСРО-ның 46-шы және 26-шы армиялары мен 3-ші Украина майданының Раба өзенінен жасаған шабуылымен кері шегінді. Кеңес әскерлері 1945 жылдың 29 наурызында Шомбателиді бақылауға алды. Соғыстан кейін қала өсіп, көптеген жақын ауылдарды (Генгёшерман, Генгёссзёльёс, Херень, Камон, Олад, Сенткирали, Занат және Заркахаза) қосып алды. Венгрия үкіметі Кеңес Одағының ықпалында болды. 1956 жылғы төңкеріс кезінде қала Кеңес әскерімен басылып алынды. 1970 жылдары қала индустрияландырылып, көптеген зауыттар салынды. 1980 жылдары қала дамып, бірнеше жаңа қоғамдық ғимараттар бой көтерді. Олардың ішінде аудандық кітапхана, жабық жүзу бассейндері және галерея болды. 2006 жылы қала орталығындағы басты алаңның қайта жаңартылуы Еуропалық Одақ қаражатының көмегімен аяқталды. 2014 жылдың 28 маусымында M86 тас жолы ашылғаннан кейін қалаға автомобиль жолы арқылы да қол жеткізуге болады.
Шомбателидегі еврей қауымдастықтарының тарихы
1567 жылы император Максимилиан II қалаға тек католиктердің қала қабырғаларында тұруына рұқсат беру құқығын берді. 17-18 ғасырларда қалалық билік еврейлерге дүкендерді жалға бергенімен, оларға қалада тек күндіз ғана, отбасыларызсыз болуға рұқсат етілді. Олар өздерінің штетль деп аталатын қауымдастығында өмір сүрді. 19 ғасырдың басында қалада үш-төрт еврей отбасы ғана тұрды. Штетль Штейн ам Ангер тұрғындары шеткі аудандарда (қазір бір муниципалитетке біріктірілген) қоныстанды. Олар 1830 жылы бұрын құрамына кірген Рехниц (Рохонц) қауымдастығынан бөлініп, одан әрі Шомбатхели қауымдастығы деп аталды. 1840 жылы Венгриядағы еврейлерге заң бойынша бостандық берілгеннен кейін, қала оларға онда тұруға рұқсат берді. 1848 жылғы революция кезінде көптеген еврейлерге шабуыл жасалып, дүкендері тоналды, оларды қуумен қорқытты. Билік араласып, тәртіп орнатты. Қаладағы қауым тез дамыды. Бірінші еврей бастауыш мектебі 1846 жылы ашылды, ал 1905 жылы төрт сыныптан және 230-ға жуық оқушыдан тұратын үлгілік мектеп ретінде ұйымдастырылды. Алғашқы синагогты қаланың бұрынғы иесі, герцог Батьяни сатқан. 1880 жылы қауым Венгриядағы ең әдемі ғибадатханалардың бірі саналатын үлкен ғибадатхана құрылысына көмектесті. Лудвиг Шене жобалаған бұл ғибадатхана шығыс және романдық стильдерді үйлестірген. Қауымның негізін қалаушы және алғашқы раввині Людвиг Кенигсбергер (1861 жылы қайтыс болды), одан кейін Леопольд Рокенштейн, Иосиф Штир және Бела Бернштейн (1892 жылы тағайындалды) осы лауазымды атқарды. 1870 жылы 60-70 мүшеден тұратын православиелік қауым негізгі қауымнан бөлінді. 1896 жылдан 1898 жылға дейін Пал Юнграйс православиелік қауымның раввині болды, бірақ оның көзқарастары қабылданбағандықтан Марк Бенедикт раввин болып тағайындалды. 1910 жылғы халық санауы бойынша, қала халқының 10,1%-ы, яғни 3125 адам дін бойынша еврейлер еді. Олар саудагерлер мен маман иелері болып, қала мәдениетінің ажырамас бөлігін құрады. Екінші дүниежүзілік соғыста, Венгрияны нацистік Германия басып алған кезде, 4228 еврей Шомбатхелиден Аушвицке (1944 жылдың 4-6 шілдесі) депортацияланды. Қауым іс жүзінде жойылды. 1975 жылдан бері бұрынғы еврей синагогы концерт залы ретінде пайдаланылуда. Сыртта Екінші дүниежүзілік соғыста депортацияланған еврейлерді еске сақтайтын ескерткіш орнатылған.
Орта толқындық радио хабар тарату станциясы
Шомбателидің жанында 1955 жылдан бері 1251 кГц жиілігінде 25 кВт қуатты орта толқынды радио хабар тарату станциясы жұмыс істейді. Ол антенна ретінде жерге оқшауланған 60 метрлік екі тік тұрған радио мұнарасын пайдаланады. Бұл Венгрияда өздігінен сәуле шығаратын тік мұнараларды қолданатын жалғыз орта толқынды радио хабар тарату станциясы.
Спорт
Шомбатхелиде "Фалько КК" баскетбол командасы орналасқан, ол 2019 жылы елдің жоғары баскетбол лигасы – Nemzeti Bajnokság I/A чемпионы атанды. "Фалько" командасы өз үй ойындарын "Савария аренасында" өткізеді.