Кіріспе

CSI: NY эпизодындағы "Яхрейт" (, көпше саны יאָרצײַטן, yortsaytn) – яһуди дінінде қайтыс болған адамның жылдығы. Оны дәстүрлі түрде синагогта қадис оқып және ұзақ жануға арналған шам жағып еске алады.

Атауы

Yahrzeit сөзі идиш тілінен алынған yortsayt (יאָרצײַט) сөзінен, ал ол орта және жоғарғы неміс тіліндегі jārzīt сөзінен шыққан. Бұл ағылшын тіліндегі yeartide сөзінің бір түрі. Бұл сөзді еврейлердің қайтыс болған күнін еске алу үшін қолдану кем дегенде 15 ғасырға дейін барады, бұл שלום מנוישטאדט, Тирнаулық Исаак және Мозес Минц еңбектерінде кездеседі. Мордехай Яфе 1612 жылы жазған "Левуш ха Текелет" атты еңбегінде де осы терминді қолданады. Идиш тілінен шыққан болғанымен, көптеген сефард және мизрахи қауымдары бұл сөзді қабылдады, бұл раббилік әдебиет арқылы тараған болуы мүмкін. Сөздің түрлері еврей араб тілінде (yarṣayt немесе yarṣyat), ладино, еврей итальян тілінде, еврей тажик тілінде және еврей тат тілінде кездеседі. Бағдадтан келген Йосеф Хайым бұл сөздің еврейше акроним ретінде қате түсіндірілгенін, бұл бір кезде кең таралғанын айтады. Еске алудың басқа атаулары: еврей тілінде naḥalah (נחלה), ладино тілінде meldado және anyos, ал еврей парсы тілінде sāl (سال).

Тарих

Яһуди дінінде қайтыс болған адамның жылдығын еске алу дәстүрінің тамыры тереңде жатыр. Талмуд дәуірінде әкесінің немесе ұстазының қайтыс болған күнін ораза ұстау арқылы, немесе ет пен шарап ішуден бас тарту арқылы тойлау жиі кездесетін. Гемарадағы пікірталас, бұл әрекеттің "өмірде де, өлімнен кейін де" әкеңе құрмет көрсету туралы ұстанымға сәйкес, ерікті түрде жасалғандығын көрсетеді. Раши атап көрсеткендей, белгілі бір тұлғаның қайтыс болған күнінде оның қабіріне жиналу қалыпты жағдай болған. Қазіргі кезде ата-аналар үшін Ярзхейт сақтау практикасы орта ғасырлық Германиядағы яһуди қауымдастықтарында қалыптасқан, кейіннен Сефард яһудилері де қабылдаған.

Еске алу күні

Яхрейт әдетте еврей күнтізбесі бойынша жақын туысы немесе көрнекті тұлғаның қайтыс болған күнінің жылдығында тойланады. Кейбір ғалымдар адамның өлімінен кейін екі күн ішінде жерленбеген жағдайда, алғашқы Яхрейт оның жерленген күнінің жылдығында өткізіледі деп санайды. Сондай-ақ, егер жылдық мерейтой Рош Ходеш күніне немесе еврей күнтізбесінің артық жылына түйіскен жағдайларда да ерекшеліктер бар:

Қайтыс болған күні Яхрейт күніндегі жағдай Тойланатын күн Екі күндік Рош Ходештің бірінші күні, яғни алдыңғы айдың соңғы (30-шы) күні Рош Ходеш бір күндік Алдыңғы айдың 29-шы (соңғы) күні (Рош Ходеш емес) Екі күндік Рош Ходештің екінші күні, яғни жаңа айдың бірінші күні Рош Ходеш бір күндік Айдың бірінші күні (Рош Ходеш) Екі күндік Рош Ходештің бірінші күні, яғни алдыңғы айдың соңғы (30-шы) күні Рош Ходеш екі күндік Екі күндік Рош Ходештің бірінші күні Екі күндік Рош Ходештің екінші күні, яғни жаңа айдың бірінші күні Рош Ходеш екі күндік Екі күндік Рош Ходештің екінші күні Адар I (артық жыл) Артық жыл Адар I Адар I (артық жыл) Артық жыл емес Адар Адар (артық жыл емес) Артық жыл Пікірлер әртүрлі (Адар I, Адар II немесе екеуі де) Адар (артық жыл емес) Артық жыл емес Адар Адар II (артық жыл) Артық жыл Адар II Адар II (артық жыл) Артық жыл емес Адар Басқа күндер (Сенбі және Йом Тов күндері қоса) Кез келген Қайтыс болған күні

Ортақ тәжірибе

Бұл күнді жақын туысы еске алса, екі негізгі рәсіммен атап өтеді: азалы қадис оқу және жиырма төрт сағат бойы жанып тұрған Яхрейт шамдарын жағу. Басқа да салт-дәстүрлердің ішінде, алдыңғы шаббат күні Тораны көпшілік алдында оқуға немесе Хафтараны оқуға шақыру, сондай-ақ қайтыс болғанның құрметіне синагогада Киддуш ұйымдастыру бар. Синагогтың Яхрейт тақтасында марқұмның есімімен шам жағылуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, ораза ұстау да кең таралған. Кейбір деректерге сәйкес, Яхрейт шамның кабалистік маңызы бар. Моденалық Аарон Берехия шамдағы жанып тұрған шырақты денедегі жанға теңеп, «Адамның жаны – Құдайдың шамшырағы» деген Нақыл сөздерін келтіреді. Ол сондай-ақ, נר דלוק («жанып тұрған шам») сөздерінің сандық құндылығы השכינה («Шехина») сөздерінің сандық құндылығымен бірдей екенін атап өтеді. Басқа ғалымдар шам жағу дәстүрінің христиандық түбірлері болуы мүмкін екенін болжайды. Кейбір қауымдар, әсіресе Израильдегі сефардтар, қайтыс болғаннан кейін алғашқы он бір айда азалы қадис оқуға бастапқыда қарсы болды, оның өлген адам туралы жағымсыз пікір қалыптастыруы мүмкін деп есептеді. Исаак Лурия басқаша пікір білдіріп, «жетім қадисі он бір ай ішінде жанның Гехинномнан Ган-Эденге өтуіне көмектеседі, ал Яхрейт қадисі жанды жыл сайын жұмақтың жоғарырақ деңгейіне көтереді» деп түсіндірді. Менаше бен Исраил да осы пікірді қолдайды. Хасидтік яһудилер дәстүрлі түрде өз раввиндерінің Яхрейтін ән, би және жалпы қуанышпен тойлайды, бұл мереке бастапқыдағы қайғылы сипатынан қуанышты мерекеге айналуына әкеледі. Митнаггедимдер бұл жаңалыққа қарсы шықты.

Ерекше атақтылар

Ең көп сақталынатын Яхрейттер: Мұса пайғамбардың қайтыс болған күні – адар айының 7-сі; Симеон бен Иохайдың Яхрейті – Лаг ба Омер, оның қабірі Мерон қаласында кем дегенде 16 ғасырдан бері сақталып келеді; Гедалия бен Ахикамның қаза тауып, өлтірілген күні – Гедалия оразасы. 15-іяр күні Тиберияда Мейр Баал ха Нес құрметіне Яхрейт тойланады. Мароккода Исаак бен Валид пен Хайм Пинтоның қабірлеріне жыл сайын олардың қайтыс болған күндері зиярат етіледі. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Моза Иссерлес Яхрейті Краковта іяр айының 18-і күні сақталып келді. Израиль мемлекетінде ұлттық тұлғалардың Яхрейттері мерекелер ретінде аталады, мысалы, Бен-Гурион күні, Герцль күні, Жаботинский күні және Рабин күні.