Күн құдайы Гелиос

Кіріспе

Грек құдайы және Күннің тұлғасы

Greek god and personification of the Sun
the Greek god

In ancient Greek religion and mythology, Helios ('/h//iː//l//i//ə//s//, // //ɒ//s/; ; Homeric Greek: ) is the god who personifies the Sun. His name is also Latinized as Helius, and he is often given the epithets Hyperion ("the one above") and Phaethon ("the shining"). Helios is often depicted in art with a radiant crown and driving a horse drawn chariot through the sky. He was a guardian of oaths and also the god of sight. Though Helios was a relatively minor deity in Classical Greece, his worship grew more prominent in late antiquity thanks to his identification with several major solar divinities of the Roman period, particularly Apollo and Sol. The Roman Emperor Julian made Helios the central divinity of his short lived revival of traditional Roman religious practices in the 4th century AD. Helios figures prominently in several works of Greek mythology, poetry, and literature, in which he is often described as the son of the Titans Hyperion and Theia and brother of the goddesses Selene (the Moon) and Eos (the Dawn). Helios' most notable role in Greek mythology is the story of his mortal son Phaethon who asked his father for a favour; Helios agreed, but then Phaethon asked for the privilege to drive his four horse fiery chariot across the skies for a single day. Although Helios warned his son again and again against this choice, explaining to him the dangers of such a journey that no other god but him was capable to bring about, Phaethon was hard to deter, and thus Helios was forced to hand him the reins. As expected, the ride was disastrous and Zeus struck the youth with one of his lightning bolts to stop him from burning or freezing the earth beyond salvation. Other than this myth, Helios occasionally appears in myths of other characters, witnessing oaths or interacting with other gods and mortals. In the Homeric epics, his most notable role is the one he plays in the Odyssey, where Odysseus' men despite his warnings impiously kill and eat Helios's sacred cattle that the god kept at Thrinacia, his sacred island. Once informed of their misdeed, Helios in wrath asks Zeus to punish those who wronged him, and Zeus agreeing strikes their ship with a thunderbolt, killing everyone, except for Odysseus himself, the only one who had not harmed the cattle, and was allowed to live. After that, Helios troubles Odysseus no more in his journey. Due to his position as the sun, he was believed to be an all seeing witness, and thus was often invoked in oaths. He also played a significant part in ancient magic and spells. In art he is usually depicted as a beardless youth in a chiton holding a whip and driving his quadriga, accompanied by various other celestial gods such as Selene, Eos, or the stars. In ancient times he was worshipped in several places of ancient Greece, though his major cult centers were the island of Rhodes, of which he was patron god, Corinth and the greater Corinthia region. The Colossus of Rhodes, a gigantic statue of the god, adorned the port of Rhodes until it was destroyed in an earthquake, thereupon it was not built again.

Грек құдайы

Ежелгі грек діні мен мифологиясында Гелиос – Күнді бейнелейтін құдай. Оның есімі латын тілінде Гелий деп аударылады, оған жиі Гиперион ("жоғарыда тұрған") және Фаэтон ("жарық") деген лақаптар беріледі. Гелиос көбінесе сәулелі тәж киіп, аспанда атпен жегілген күймемен жүретіндей бейнеленеді. Ол анттардың сақшысы, сондай-ақ көру қабілетінің құдайы. Гелиос классикалық Грецияда аса маңызды құдай болмаса да, Рим дәуіріндегі бірнеше маңызды күн құдайларымен, әсіресе Аполлон мен Солмен байланыстыру арқасында оның құлшылығы кеңірек танылды. Рим императоры Юлиан 4-ші ғасырда дәстүрлі римдік діни амалдарды жаңғыртуда Гелиосты орталық құдай етіп тағайындады. Гелиос грек мифологиясының, поэзиясының және әдебиетінің көптеген туындыларында маңызды рөлде бейнеленеді, онда ол Гиперион мен Теяның ұлы, Селена (ай) және Эос (таң) құдайларының ағасы ретінде сипатталады. Гелиос грек мифологиясындағы ең танымал рөлі – оның өлімге ұшыраған ұлы Фаэтонның әкесінен жақсылық тілеуі туралы оқиға. Гелиос келісімін берді, бірақ Фаэтон төрт атты отты күймесін бір күнге аспанда айдау құрметін сұрады. Гелиос ұлын осы шешімнен қайта-қайта ескертіп, оның қауіпті саяхатының ешбір құдайдың одан да жақсырақ атқара алмайтын қауіптерін түсіндірді, бірақ Фаэтонды тоқтату қиын болды, сондықтан Гелиос оған жетекшілікті тапсыруға мәжбүр болды. Күткендей, саяхат апатқа ұшырады және Зевс жасты жерді өртеп немесе мұздатып тастаудан тоқтату үшін оны шаңқаймен ұрды. Бұл мифтен басқа, Гелиос басқа кейіпкерлердің мифтерінде де кездеседі, анттарға куә болады немесе басқа құдайлар мен адамдармен өзара әрекеттеседі. Гомердің эпостарындағы ең маңызды рөлі – «Одиссеядағы» рөлі, онда Одиссейдің серіктері оның ескертулеріне қарамастан, Гелиос сақтап тұрған қасиетті малдарды өлтіріп жейді. Олардың жасаған қылмысы туралы хабардар болған Гелиос Зевстен оған зиян келтіргендерді жазалауды сұрайды, Зевс келісіп, кемесіне шаңқаймен соққы береді, барлығын өлтіреді, тек Одиссей ғана малға зиян келтірмегендіктен тірі қалды. Содан кейін Гелиос Одиссейдің саяхатына кедергі келтірмейді. Күн ретінде ол бәрін көретін куәгер деп есептелді, сондықтан ол жиі анттарда шақырылды. Ол сонымен қатар ежелгі сиқыр мен сиқырлы әрекеттерде маңызды рөл атқарды. Көркем өнерде ол әдетте қамшы ұстап, квадригасын айдайтын, сақалсыз жас жігіт ретінде бейнеленеді, оған Селена, Эос немесе жұлдыздар сияқты басқа да аспан құдайлары сүйемелдейді. Ежелгі Грецияның көптеген жерлерінде оған табынушылық болған, бірақ оның ең маңызды құлшылық орталықтары Родос аралы (ол оның қамқоршы құдайы болған), Коринф және Үлкен Коринфия аймағы болды. Родостың Колоссы, құдайдың алып мүсіні, Родос портын жер сілкінісінде қирағанға дейін әшекейледі, содан кейін ол қайтадан салынбады.

Атауы

Гректің ἥλιος ( , , , ) (бұрынғы ἁϝέλιος /hāwelios/) – Күн сөзі, оның түбірі прото-үнді-еуропалық тілдегі * lāw- сөзінен басталады, ол латын тіліндегі sol, санскрит тіліндегі surya, көне ағылшын тіліндегі swegl, көне норвег тіліндегі sól, валлий тіліндегі haul, авеста тіліндегі hvar және т.б. сөздермен байланысты. Есімнің дор және эол тілдеріндегі түрі – Hálios. Гомерлік грек тілінде оның есімі Ēélios деп жазылады, ал дор тілінде бұл есім Aélios деп жазылады. Критте ол Abélios немесе Awélios болды. Гректердің жынысқа қатысты көзқарасы тілдерінде де көрінеді. Ежелгі грек тілінде үш жыныс (еркек, әйел және бейтарап) болған, сондықтан бір зат немесе ұғым құдай ретінде бейнеленгенде, ол тиісті есімнің жынысын мұралайтын. Helios – еркек есім, сондықтан оны бейнелейтін құдай да міндетті түрде еркек болады. Helios-тың қыздары Heliades, ұлдары Heliadae деп аталды. Суда сөздігінің авторы ἥλιος сөзін этимологиялық тұрғыдан күндізгі уақыттағы "бірлесу" (aollízesthai) немесе "жылыну" (aleaínein) ұғымдарымен байланыстыруға тырысты. Платон "Кратил" диалогында осы сөздің бірнеше этимологиясын ұсынды, олардың ішінде дор тіліндегі halios түрі арқылы halízein – "көтерілгенде адамдарды жинау" немесе aeí heileín – "мәңгі айналу" фразасымен байланыстыруды ұсынды, себебі ол әрқашан жерді айналып тұрады. Дориялық грек тілі прото-грек тіліндегі ұзын *ā дыбысын α ретінде сақтап қалды, ал аттикалық тілде ол көп жағдайда, осы сөзді қоса, η дыбысына өзгерді. Helios сөзінен қазіргі ағылшын тіліндегі helio префиксі пайда болды, ол "күнге қатысты" мағынасын білдіреді және гелиоцентризм, афелий, гелиотропизм, гелиофобия (күннен қорқу) және гелиолатрия ("күнге табыну") сияқты күрделі сөздерде қолданылады.

Шығу тегі

Гелиос, көбінесе, түпнұсқалы индоевропалық текті. Уолтер Беркерт: «Күн құдайы Гелиос пен таң құдайы Эос Аврораның этимологиясы және құдайлар мәртебесі тұрғысынан да мінсіз үнді-еуропалық текті екендігін» жазды және олар түпнұсқалы индоевропалық поэзиясында рөл атқарған болуы мүмкін. Күн құдайларын арабамен айдап жүрген бейнесі, әдетте, үнді-еуропалықтарға тән. Гректердегі күн бейнелері Гелиос пен Эос ағайындыларымен басталады, олар күн мен түн айналымында күн (гемера) мен кеш (хеспера) болып өзгереді, Эос Гелиоспен бірге аспан арқылы саяхаттайды. Түнде ол жылқыларын жайылымға шығарып, шығысқа алтын қайықпен келеді. Оларда күн құдайы мен оның әпкесінің, сондай-ақ жылқы жұбының үнді-еуропалық топтамасы айқын көрінеді. Хелен есімінің Гелиос есімімен ортақ этимологиясы бар деп есептеледі және ол грек халқы арасында күннің ертедегі бір түрі болуы мүмкін. Түпнұсқалы индоевропалық күн құдайының есімі *Seh₂ul, Гелиос пен Хелен сияқты бірнеше күн мифологиялық тұлғаларға, сондай-ақ германдық Sól, римдік Sol және басқаларына негізделген, олардың барлығы осы түпнұсқалы күн құдайының туындылары саналады. PIE мифологиясында Күн, әйел бейнесі, Аймен, еркек бейнесімен жұп ретінде қарастырылған, грек мифологиясында бұл әйел құдай Селенада көрінеді, олар көбінесе некеде біріктіріледі. Мартин Л. Вест PIE жұрнағы nā-ның қалпына келтірілуін ұсынды, сондықтан Еленаның есімі шамамен «күн сәулесінің иесі» деп аударылады, «hḗlios»-қа байланысты және табиғат элементін басқаратын құдайшаны білдіреді. Елена бастапқыда Күннің қызы саналған болуы мүмкін, өйткені ол жұмыртқадан жарылып, оған ағаштарға табынушылық етушілік болған, бұл PIE Күн қызымен байланысты екендігін көрсетеді. Алайда, грек дәстүрінде Елена ешқашан Гелидің қызы деп айтылмаған, оның орнына Зевстің қызы деп есептелген, тек қана кейінгі және сенімсіз дереккөз, Птолемей Хеннста ғана басқаша айтылған. Микен грек сөзі *hāwélios ретінде қалпына келтірілгенмен, күннің құдайына қатысты сөздің нақты дәлелдері Linear B тақташаларында әлі табылмаған. Микен пантеонында Гелистің алдында болған әйел күн құдайы болған деген болжам бар, ол Гелиосқа және Троялық Еленаға тығыз байланысты болған. Елена гомерлік эпостарда құдай болмаса да, ол Лаконияда және Родосте құдай ретінде табынылған, онда Гелиос та маңызды құдай болған; бұл культтар эпикалық мифтен пайда болған жоқ, олар бастапқыда осылай болған. Гелистің күні арабамен жүруі және түнде қайықпен теңізде саяхаттауы, мысырлық Ра күн құдайының аспанды баруымен және аспан құдайы Нуттың денесі арқылы әр таңда жаңадан тууымен байланысты болуы мүмкін; екі құдай да өз пантеондарында (Гелиос жағдайында – көре алушы) Көк көзі ретінде белгілі болған.

Helios most likely is Proto Indo European in origin. Walter Burkert wrote that " Helios, the sun god, and Eos Aurora, the goddess of the dawn, are of impeccable Indo European lineage both in etymology and in their status as gods" and might have played a role in Proto Indo European poetry. The imagery surrounding a chariot driving solar deity is likely Indo European in origin. Greek solar imagery begins with the gods Helios and Eos, who are brother and sister, and who become in the day and night cycle the day (hemera) and the evening (hespera), as Eos accompanies Helios in his journey across the skies. At night, he pastures his steeds and travels east in a golden boat. In them evident is the Indo European grouping of a sun god and his sister, and the equine pair. The name Helen is thought to share the same etymology as Helios and may express an early alternate personification of the sun among Hellenic peoples. The Proto Indo European sun goddess's name *Seh₂ul has been reconstructed based on several solar mythological figures, like Helios and Helen, the Germanic Sól, the Roman Sol, and others, all of which are considered derivatives of this proto sun goddess. In PIE mythology, the Sun, a female figure, was seen as a pair with the Moon, a male figure, which in Greek mythology is recognized in the female deity Selene, usually united in marriage. Martin L. West proposed the reconstruction of a PIE suffix nā, so that Helena's name would roughly translate to "mistress of sunlight", connecting to "hḗlios" and denoting the goddess controlling the natural element. Helen might have originally been considered to be a daughter of the Sun, as she hatched from an egg and was given tree worship, features associated with the PIE Sun Maiden; in surviving Greek tradition however Helen is never said to be Helios' daughter, instead being the daughter of Zeus, except in one late and extremely disreputable source, Ptolemaeus Chennus. Although the Mycenaean Greek word has been reconstructed as *hāwélios, no unambiguous attestations of the word and the god for the sun have been discovered so far in Linear B tablets. It has been proposed that in the Mycenaean pantheon existed a female sun goddess, ancestor/predecessor to Helios and closely related to Helen of Troy. While Helen was not a goddess in the homeric epics, she was worshipped as one in Laconia and in Rhodes, where Helios was also a major deity; those cults had not risen out of the epic myth, rather they had been so from the start. Helios' journey on a chariot during the day and travel with a boat in the ocean at night is likely a reflection of the Egyptian sun god Ra sailing across the skies in a barque and through the body of the sky goddess Nut to be reborn at dawn each morning anew; both gods were known as the (all seeing in Helios's case) Eye of the Heaven in their respective pantheons.

Сипаттама

Гелиос – Гиперион мен Теяның, немесе Эврифессаның, немесе Аэтраның, немесе Василейяның ұлы, бірақ оның салыстырмалы түрде маңыздылығы төмен құдай болғанына қарамастан, ол ең ежелгі құдайлардың бірі болды, және басқа құдайлар оған араласуға құштар емес еді. Оның тегінен Гелиос екінші буын Титан ретінде сипатталуы мүмкін, бірақ ежелгі гректер бұл мәселеде нақты пікір білдірген жоқ. Гомер «Одиссеяда» оны Гелиос Гиперион деп атайды («Жоғарыдағы Күн»), Гиперион Гелиосқа қатысты атау ретінде қолданылады. «Одиссея», «Теогония» және Гомердің Деметраға арналған гимнінде Гелиос әр шығармада бір рет «Гиперионның ұлы» (Hyperionídēs) деп аталады, және көптеген кейінгі ақындар (мысалы, Пиндар) осы үлгіні ұстанды, Гелиос пен Гиперионды ажыратады; кейінгі әдебиетте екі құдай анық әке мен бала ретінде бейнеленеді. Әдебиетте авторлар Күнді атағанда оның нақты атының орнына «Гиперионның жарқын ұлы» деген сөздерді қолдануы дағды. Ол қоғамдық келісім мен тәртіптің, сондай-ақ аспан денелерінің нақты қозғалысының символы болып табылады; осы тұрғыдан ол онымен жиі теңестірілетін Аполлонға ұқсайды. Гелиос көбінесе Күннің жарқыраған сәулесімен көмкерілген, әдемі жас жігіт ретінде бейнеленеді, ол күн сайын Күннің арбасын аспан арқылы Жерге, Океанды айналып, әлемдік мұхит арқылы түнде Шығысқа қайтарады. Гомердің гимнінен басқа, оның сыртқы түрін сипаттаған көптеген мәтіндер жоқ; Эврипид оны «алтын көзді/бетті» (хрисо́пос) немесе «алтын сияқты жарқыраған» деп сипаттайды, Криттік Месомед оның алтын шашы бар екенін, ал Аполлоний Родий оның жарық шығаратын, алтын көздері бар екенін жазады. Август ақыны Овидийдің айтуынша, ол тирлік қызыл матадан тігілген киім киіп, жарқыраған изумрудтан жасалған таққа отырған. Ежелгі артефактілерде (мысалы, монеталарда, вазаларда немесе рельефтерде) ол толқынды шашы бар әдемі жас жігіт ретінде бейнеленген, көбінесе киіммен жабылып, беті дөңгелек болып келіп, толықсыздау көрінеді. Гомердің Гелиоске арналған гимнінде Гелиос жылқылар тартқан алтын арбаны айдайды, ал Пиндар Гелиостың «от атып жүретін жылқылары» туралы айтады. Кейінірек аттарға отпен байланысты атаулар берілді: Пироис («Отты»), Эос («Таң»), Этон («Жалынды») және Флегон («Көрікті»). Митралық дұғада Гелиостың келбеті былай сипатталады:

Helios is the son of Hyperion and Theia, or Euryphaessa, or Aethra, or Basileia, though in spite of him being a relatively marginal god, he was one of the most ancient ones, and one that the other gods did not want to meddle with. From his lineage, Helios might thus be described as a second generation Titan, but the ancient Greeks were fairly vague on the matter. Homer in the Odyssey calls him Helios Hyperion (literally "the Sun up above"), with Hyperion used in a patronymic sense to Helios. In the Odyssey, Theogony and the Homeric Hymn to Demeter, Helios is once in each work called (Hyperionídēs, "the son of Hyperion") and this example is followed by many later poets (like Pindar), who distinguish between Helios and Hyperion; in later literature the two gods are distinctly father and son. In literature, it is not uncommon for authors to use "Hyperion's bright son" instead of his proper name when referring to the Sun. He is associated with harmony and order, both in the sense of society and the literal movement of the celestial bodies; in this regard, he resembles Apollo, a god he was very often identified with. Helios is usually depicted as a handsome young man crowned with the shining aureole of the Sun who drove the chariot of the Sun across the sky each day to Earth circling Oceanus and through the world ocean (mythology) [ru] returned to the East at night. Beyond his Homeric Hymn, not many texts describe his physical appearance; Euripides describes him as (khrysо̄pós) meaning "golden eyed/faced" or "beaming like gold", Mesomedes of Crete writes that he has golden hair, and Apollonius Rhodius that he has light emitting, golden eyes. According to Augustan poet Ovid, he dressed in tyrian purple robes and sat on a throne of bright emeralds. In ancient artefacts (such as coins, vases, or reliefs) he is presented as a beautiful youth with wavy hair, He was usually represented clothed, his face somewhat full. In the Homeric Hymn to Helios, Helios is said to drive the golden chariot drawn by steeds; and Pindar speaks of Helios's "fire darting steeds". Still later, the horses were given fire related names: Pyrois ("The Fiery One"), Aeos ("He of the Dawn"), Aethon ("Blazing"), and Phlegon ("Burning"). In a Mithraic invocation, Helios's appearance is given as thus:

Содан кейін құдай шақырылады. Ол «жас жігіт, келбеті сұлу, шашы оттай қызыл, ақ көйлек пен қызыл плащ киген, басында оттай қызыл тәж бар» деп сипатталған. Ол «аспан мен жердің иесі, құдайлардың құдайы» деп аталады. Жоғарыда айтылғандай, күн құдайының арбамен жүретін бейнесі, негізінен, үнді-еуропалық текті және ерте грек және Таяу Шығыс діндеріне ортақ. «Арба құдайының» ең алғашқы көркем бейнелері Парфия кезеңінен (3-ғасыр) Парсиядан келген, онда күн құдайына Магилер тарапынан рәсімдер орындалғандығының куәліктері бар, бұл Гелиос пен Митраға табынудың бірігуін көрсетеді. және басқа да көне мәтіндер оған «икемді» деген сипаттама береді, өйткені ол өмір мен жаңарудың көзі және әлемнің жаратылуымен байланысты. Комик драматург Аристофан «Нефелада» Гелиосты «жер бетін аспапты жарықпен толтыратын, құдайлар мен өлімдіктер арасындағы қуатты құдай» деп сипаттайды. Гректің «Магикалық папирустарда» жазылған бір үзіндіде Гелиос туралы былай делінген: «Сен жарқыраған кезде жер гүлденді, сен күлген кезде өсімдіктер өсіп шықты, сен рұқсат берген кезде тірі жандар өмірге келді».

Көтерілу және орналасу

Гелиос күн сайын төрт ақ атпен шығыстан батысқа қарай күйме тартып жүретін құдай ретінде бейнеленген. Ежелгі әлемде адамдар оның соғыс күймесі аспанда қалай ұшқанын ойлап уайымдаған жоқ, өйткені олар Жерді шар тәрізді нысан ретінде елестеткен жоқ, сондықтан Гелиос жер шарын айналып жүрмейтін; ол күн сайын таңертең аспанды шығыстан батысқа дейін түзу сызықпен кесіп өтетін. Арба мен оның жылқыларын Гомер де, Гесиод та атаған жоқ, олардың ең ерте кездесетін еңбегі - Гомердің Гелиске арналған гимні. Гигинус бұл күймені Гелиос өзі салған дейді. Гректердің бір вазасында Гелиос Дельфилік үш аяқтың тостағанында теңізде жүзіп бара жатқан көрінеді, бұл күнге сілтеме болып көрінеді. Оның күймесі алтын түсті екен. Жыл мезгілінің құдайлары - Хоралар оның қасындағылар арасында жүріп, соғыс күймесін жүгіртуге көмектеседі. Оның қарындасы Эос Гелиос үшін қақпаны ашқаннан басқа, оны күн сайын аспанда серуендеуде жиі ертіп жүретін. Күн сайын ол өз жылқыларымен алып жүретін, жерді айналдыратын үлкен өзен Океаннан көтерілді: Егер бұл хабаршы ұшуға куә болған болса, онда ол Гелистің Лукреций сипаттағандай, бұғаудағы жылқыларды басқаруды қолға алған жерін сипаттаған болуы мүмкін. Фейтон міндетті түрде өледі; пьесаның соңына жақын жердегі фрагментте Климения құл қыздарға Фейтонның әлі де күлген денесін Меропстан жасыруға бұйрық береді және Гелиостың ұлының өліміне қатысты рөлін жоқтап, оны да, оны да жойғанын айтады. Бұл deus ex machina болуы мүмкін құдайлардың бірқатары ұсынылды, олардың арасында Гелиос бар. Панополистің Ноннусы мифтің сәл басқа нұсқасын ұсынды, оны Гермес айтып берді; оған сәйкес, Гелиос Океанның қызы Климененен танысып, ғашық болды, екеуі көп ұзамай оның әкесінің батасымен үйленді; Меропс мүлдем қатыспайды, олардың ұлы Фаэтон некеде дүниеге келді. Әкесінің жұмысына қызыға, бір күндік арбасын айдап беруін сұрайды. Гелиос оны одан арылту үшін барынша тырысады, өйткені ұлдары әкесінің орнына отыруға лайық емес деп, мысал ретінде Зевстің ұлдарының ешқайсысы оның сияқты найзағайды қолдана алмайтынын айтады. Бірақ Фаэтон мен Климененің екеуінің де жалбарынатын қысымымен ол ақырында беріліп, ұлына жолдың тізгінін және нұсқауларын береді. Мифтің барлық нұсқалары бойынша, Фаэтонның саяхаттау жолы апатты болып, оның өлімімен аяқталады. Кез келген жағдайда, Гелиос уақытында тізгінді қайтарып алды, осылайша жерді құтқарып, оны күймеге айналдырудан сақтады. Тағы бір біртекті дерек - Фейтонның әпкелері Хелиадалар Эриданның жоқтауын естіп, қара тополь ағашына айналып, зәулім жас төгіп жатыр. Квинт Смирнейдің айтуынша, оларды ағаштарға айналдырған Гелиос еді, бұл Фаэтонға деген құрметі үшін. Гелиадаларға қатысты бөлім, бәлкім, янтарьдің шығу тегін түсіндіру үшін мифтік құрылғы болған шығар; грек тіліндегі янтарь сөзінің, электронның, Гелиос эпитетінің Elektor-ға ұқсауы кездейсоқ емес. Ағаштың жапырақтары күн сәулесіндей жарқырап, Гелиос үшін қасиетті деп саналған. Салоникалық Антипатр жазған эпиграммадағы қасиетті топырақ оқырмандарға оған зиян келтірмеуді ескертеді, өйткені Хелиос оған қамқорлық жасайды. Мифтің бір нұсқасында Гелиос өзінің өлген ұлын жұлдыздар қатарына (Аурига) жеткізді. Бұл оқиғаның салютін Лукиан сатирикалық түрде баяндаған; өзінің бір диалогында Зевс Хелиосқа арбасын тәжірибесіз ұлына бергені үшін ашуланып, онымен жерді өртеп жібергенін айтады, өйткені Хелиос өзі мен баласы үшін ақталуды ойлайды; Зевс зақымдалған арбаны иесіне қайтарып, Хелиосқа оны бір рет қайталап жіберсе, оны найзағаймен шауып тастауды қорқытады. Осыған байланысты Эзоптың аңызы бар, онда Гелиос үйленуге ниетті екенін жариялайды, бұл жабықтарды қарқынды наразылық білдіруге мәжбүр етеді. Зевс осы шудың бәрінен алаңдап, олардың ұстанымын түсіндіруді сұрағанда, олар Күн өздерінің тоғандарын өздігінен өртеп жіберіп жатыр деп жауап береді; егер ол үйленіп, одан да көп ұл туса, бұл оларды құртады.

Helios was envisioned as a god driving his chariot from east to west each day, pulled by four white horses. In the ancient world people were not too troubled over how his chariot flew through the sky, as they did not envision the Earth as a spherical object, so Helios would not be travelling around a globe in an orbit; rather he crossed the sky from east to west each morning in a linear direction. The chariot and his horses are mentioned by neither Homer nor Hesiod, the earliest work in which they are attested being the Homeric Hymn to Helios. Hyginus states that it was Helios himself who built it. In one Greek vase painting, Helios appears riding across the sea in the cup of the Delphic tripod which appears to be a solar reference. His chariot is described as golden in colour. The Horae, goddesses of the seasons, are part of his retinue and help him yoke his chariot. His sister Eos is said to have not only opened the gates for Helios, but would often accompany him as well in his daily swing across the skies. Every day he rose from the Ocean, the great earth encircling river, carried by his horses:

If this messenger did witness the flight himself, it is possible there was also a passage where he described Helios taking control over the bolting horses in the same manner as Lucretius described. Phaethon inevitably dies; a fragment near the end of the play has Clymene order the slave girls hide Phaethon's still smouldering body from Merops, and laments Helios' role in her son's death, saying he destroyed him and her both. A number of deities have been proposed for the identity of this possible deus ex machina, with Helios among them. Nonnus of Panopolis presented a slightly different version of the myth, narrated by Hermes; according to him, Helios met and fell in love with Clymene, the daughter of the Ocean, and the two soon got married with her father's blessing; Merops does not factor at all, and their son Phaethon is born within marriage. When he grows up, fascinated with his father's job, he asks him to drive his chariot for a single day. Helios does his best to dissuade him, arguing that sons are not necessarily fit to step into their fathers' shoes, bringing up as example that none of Zeus' sons wields lightning bolts like he does. But under pressure of Phaethon and Clymene's begging both, he eventually gives in, and gives his son the reins and instructions for the road. As per all other versions of the myth, Phaethon's ride is catastrophic and ends in his death. Hyginus wrote that Phaethon secretly mounted his father's car without said father's knowledge and leave, but with the aid of his sisters the Heliades who yoked the horses, implying the existence of an early version, where Phaethon and his (full) sisters are legitimate offspring of the sun god and his wife, brought up in their father's house, rather than product(s) of an extramarital liaison. At any point, Helios recovered the reins in time, thus saving the earth and keeping it from burning to a cinder due to the flames from the chariot. Another consistent detail across versions are that Phaethon's sisters the Heliades mourn him by the Eridanus and are turned into black poplar trees, who shed tears of amber. According to Quintus Smyrnaeus, it was Helios who turned them into trees, for their honour to Phaethon. The part concerning the Heliades might have been a mythical device to account for the origin of amber; it is probably of no coincidence that the Greek word for amber, elektron , resembles elektor , an epithet of Helios. The poplar tree was considered sacred to Helios, due to the sun like brilliance its shining leaves have. A sacred poplar in an epigram written by Antipater of Thessalonica warns the reader not to harm her because Helios cares for her. In one version of the myth, Helios conveyed his dead son to the stars, as a constellation (the Auriga). The aftermath of this episode was satirized by Lucian; in one of his dialogues, Zeus angrily berates Helios for lenting his chariot to his inexperienced son, who burned the earth with it as Helios makes excuses for himself and his child; Zeus returns the damaged chariot to its owner and threatens Helios to zap him with one of his lightning bolts should he ever do such thing again. Relating to this is a fable from Aesop, in which Helios announces his intention to get married, causing the frogs to protest intensively. When Zeus, disturbed by all that noise, asks them to explain their stance, they reply that the Sun already burns their ponds on his own just fine; if he gets married and begets even more sons, it will sure doom them.

Персефон

Гелиос өзінің жарығы түскен жерде болған барлық оқиғаны көріп, куә болды. Персефонаны Хадес қашқанда, «барлығын көретін Күн» деген лақап атымен белгілі Гелиос, оны көрген жалғыз адам болды, ал Геккате Персефонаның қашқан сәттегі айқайын ғана естіді. Персефонаның анасы Деметра, қызын іздеп кеңінен сарқып, Геккатеның кеңесімен оған келіп, оны құдайша құрметтеуін және егер бір нәрсе көрген болса, айтуын өтінді. Гелиос оның қайғысына көңіл жасығандықтан, Зевстің рұқсатымен Хадес қалаусыз, айқайлап тұрған Персефонаны әйелі және патшайымы болу үшін жер астына алып кеткенін, Зевстің осы некеге ғана емес, қашқаруға да келісім бергенін толық айтты. Гомердің Деметраға арналған гимнінде ол Деметраның күйзелісін басуын сұрайды, себебі Хадес оның лайықты күйеу баласы немесе күйеуі емес, оның өзінің інісі және Адудың патшасы, сонымен қатар, ол қанатты жылқылары мен күймесіне жегіліп, күн шыға бастағанда аспанға көтеріледі. Овидийдің «Фасти» шығармасында Деметра алдымен Персефонаның қайда екенін жұлдыздардан сұрайды, ал Гелице (Ұлы аю шоқжұлдызы) оған Гелиостан сұрауға кеңес береді, себебі түн бұл оқиғалар туралы ештеңе білмеген. Деметра оған дереу жақындасады, содан кейін Гелиос оған уақытты бекер шығармауға және Зевстің інісінің әйелін, «үшінші әлемнің патшайымын» іздеуге кеңес береді. Гелиос пен Геккате Деметраға Персефонаның қашқанын хабарлауы, әлемнің көптеген бөліктерінде кездесетін ортақ тақырыпқа негізделген сияқты, онда Күн мен Айға жер бетінде болып жатқан оқиғалар туралы сұрақтар қойылады, олардың барлығына куә бола алатындығына сенімді. Бұл Гекатеның Аймен және Гелиоспен байланысының ең ерте мысалдарының бірі.

Арес пен Афродита

Басқа бір мифте Афродита Гефестке үйленген, бірақ оны оның інісі Арес, соғыс құдайымен адалдыктан жаңылыстырды. Одиссеяның сегізінші кітабында соқыр жыршы Демодок осы заңсыз махаббаттардың қасіретін суреттейді, бір күні Гелиос оларды ісінде ұстап алып, дереу Афродитаның күйеуі Гефестке хабарлады. Бұл жайтты білген Гефест оларды ұстау үшін көзге көрінбейтіндей жұқа тор жасады. Содан кейін ол Лемносқа кететінін жариялады. Арес бұлды естіп, Афродитаға барды, екеуі де жақындыққа түсті. Гелиос тағы да Гефестке хабарлап, ол бөлмеге кіріп, оларды торға түсірді. Сосын ол басқа құдайларды осы ұятты көрініске куә болуға шақырды. Кейінгі нұсқаларда оқиғаға жас жігіт, Алектрион есімді батыр қосылады, оған Арес күзет тұруды тапсырған, егер біреу жақындаса. Бірақ Алектрион ұйықтап қалды, Гелиосқа екеуін тауып, Гефестке хабарлауға мүмкіндік берді. Ашуға булыққан Арес Алектрионды әтешке айналдырды, ол күннің шығуын жариялап, әлі күнге дейін таңда құс шақырады. Паузанияның айтуынша, әтеш – Гелиостың қасиетті жануары, ол көтерілер алдында әрқашан ырылдайды. Сондықтан Афродита Гелиос пен оның ұрпақтарын мәңгілікке дейін жек көреді. Кейбір нұсқаларда ол Гелиостың қызы Пасифаяны Критің бұқасына ғашық болуға қарғысты. Пасифаяның қызы Федраның өгей ұлы Гипполитке деген құштарлығы да осы себепті Афродитаның салдарынан болды делінеді. Эдит Гамильтон бұл оқиға грек мифологиясында ерекше екенін атап өтеді, себебі әдетте құдай қарсы тұра алмайтын бойжеткенге ғашық болатын, ал мұнда бойжеткен қарсы тұра алмайтын құдайға ғашық. Бұл миф Гелиостың құлшылығында құндыздардың қолданылуын түсіндіру үшін пайдаланылған болуы мүмкін, бұл Дафна туралы лаврді пайдалану туралы оқиғаға ұқсас. Леукотоның еркек қамқоршысының жаза ретінде тірідей жерленуі, Антигонаның тағдырына ұқсас, сонымен қатар өсімдіктерге құрбандық шалудың ежелгі дәстүрін көрсетеді. Бастапқыда Леукото мен Клите туралы әңгімелер Гелиосқа қатысты екі бөлек миф болған, кейіннен үшінші оқиғамен біріктірілді, Гелиос Арес пен Афродитаның қарым-қатынасын ашып, Гефестке хабарлаған, бұл әңгімені Овидий немесе оның көзі біріктірген болуы мүмкін. Клите шөбі күлгін гелиотропиуммен сәйкестендірілген, бірақ орта ғасырдан бері адамдар оны сары күнбағыспен алмастырған, тіпті Овидий оны күлгін немесе "күлгін сияқты" деп сипаттағанмен. Сонымен қатар, күнбағыс Грекия мен Италияда емес, Солтүстік Америкада өседі, сондықтан ежелгі жазушылар оны білмегені мүмкін.

In another myth, Aphrodite was married to Hephaestus, but she cheated on him with his brother Ares, god of war. In Book Eight of the Odyssey, the blind singer Demodocus describes how the illicit lovers committed adultery, until one day Helios caught them in the act, and immediately informed Aphrodite's husband Hephaestus. Upon learning that, Hephaestus forged a net so thin it could hardly be seen, in order to ensnare them. He then announced that he was leaving for Lemnos. Upon hearing that, Ares went to Aphrodite and the two lovers coupled. Once again Helios informed Hephaestus, who came into the room and trapped them in the net. He then called the other gods to witness the humiliating sight. Much later versions add a young man to the story, a warrior named Alectryon, tasked by Ares to stand guard should anyone approach. But Alectryon fell asleep, allowing Helios to discover the two lovers and inform Hephaestus. In his anger, Ares turned Alectryon into a rooster, a bird that to this day crows at dawn, to announce the arrival of the Sun. According to Pausanias, the rooster is Helios' sacred animal, always crowing when he is about to rise. For this, Aphrodite hated Helios and his race for all time. In some versions, she cursed his daughter Pasiphaë to fall in love with the Cretan Bull as revenge against him. Pasiphaë's daughter Phaedra's passion for her step son Hippolytus was also said to have been inflicted on her by Aphrodite for this same reason. Edith Hamilton notes that this case is unique in Greek mythology, as rather than the usual, a god being in love with an unwilling maiden, it is instead the maiden who is in love with an unwilling god. This myth, it has been theorized, might have been used to explain the use of frankincense aromatic resin in Helios' worship, similar to the story of Daphne for the use of laurel. Leucothoe being buried alive as punishment by a male guardian, which is not too unlike Antigone's own fate, may also indicate an ancient tradition involving human sacrifice in a vegetation cult. At first the stories of Leucothoe and Clytie might have been two distinct myths concerning Helios which were later combined along with a third story, that of Helios discovering Ares and Aphrodite's affair and then informing Hephaestus, into a single tale either by Ovid himself or his source. Clytie's herb has been identified with the purple heliotropium, however people from the Middle Ages onwards have supplanted it with the yellow sunflower in retellings, commentaries and artwork, even though in the story Ovid describes it as purple, or "like a violet". Moreover, sunflowers are native to North America, not Greece or Italy, so it is unlikely ancient writers would have been familiar with it.

Басқа

Софоклдің "Аякс" пьесасында Ұлы Аякс өзін-өзі өлтіруге бірнеше минут қалғанда Гелиостан Аякс туған Саламис жеріне жеткенде алтын аттарының жеккенін тоқтатуын өтінеді, сондай-ақ қартайған әкесі Теламон мен анасына ұлының тағдыры мен қазасы туралы хабарлауын тілейді және өзін-өзі өлтірер алдында оған соңғы сәлем жолдайды.

Соғыстарға қатысу

Гелиос басқа құдайлармен бірнеше шайқаста бірге болды; Титаномахия кезінде болғандай көрінеді, Диодор Сицилиялық "Гиганттармен шайқас" деп жазады, бірақ сипатталған оқиғалар үйлеспейді. Сақталған "Титаномахия" поэмасының фрагменттері, дәстүр бойынша Коринфтік Эумелге (б.з.д. 8 ғасыр) жатқызылады, Гелиос ғана Олимпия құдайларына шабуыл жасаудан бас тартқанын көрсетеді. Соғыс аяқталғаннан кейін, олар оған көрсеткен көмегі үшін оған аспанда орын берді және күніне екі еркек, екі әйел жылқы тартқан күймемен, ал түнінде мұхитпен жүзуге арналған кемемен сыйлады. Басқаша айтқанда, Алькионейдің малды ұрлап, соғысты бастағаны туралы да айтылады. Жер анасы Гайя, гиганттардың анасы және одақтасы, гиганттар өлімге ұшырайды деген болжамды білген соң, оларды қорғайтын және дерлік жойылмас ететін сиқырлы шөп табуға тырысты. Сондықтан Зевс Гелиосқа, оның әпкелері Селенаға (Ай) және Эоске (Таңға) сәулесін тоқтатуды бұйырды және барлық өсімдікті өзі жинады, Гайяға гиганттарды өлмес ету мүмкіндігін бермеді, ал Афина Гераклді олармен күресуге шақырды. Флеградадағы құдайлар мен гиганттар шайқасы кезінде Гелиос шайқастан шаршаған Гефестті күймесіне мінгізді (алғыс айту ретінде Гефест Гелиос ұлы Ээтес үшін төрт мәңгі ағып тұратын бұлақ және отты тыныс алатын бұқалар жасады). Соғыс жеңіліспен аяқталғаннан кейін, гиганттардың бірі Пиколос Зевске қарсы шайқастан қашып, Гелиос қызы, сиқыршы Киркенің тұратын аралы Аэаға келді. Ол Киркеді аралдан қуғысы келді, бірақ Гелиос оны қызын қорғап өлтірді. Өлтірілген гиганттың қаны жерге тамғаннан кейін жаңа өсімдік өсіп шықты, ол "моли" деп аталды ("малос" - ежегіс грек тілінде "шайқас").

Гомер айтқан "моли" өсімдігі; айтуынша, бұл өсімдік Кирке аралында өлтірілген гиганттың қанынан өскен, ақ гүлді, Киркенің гигантты өлтірудегі одақтасы Гелиос болған. Шайқас қатал болды ("mâlos"), содан осы өсімдіктің аты шыққан. Гүлдің тамыры қара, өлтірілген гиганттың қанының түсімен, ал гүлі ақ, өлтірген ақ күннің түсімен немесе Киркенің қорқыныштан ақсыл болғандығымен байланысты. Бұл өсімдікті тек өлімсіздер ғана жерден жұлып ала алады, содан кейін Одиссей Гермес ұсынғандай, оны Киркенің сиқырынан серіктерін құтқару үшін қолданды, ол оларды барлығын шошқаға айналдырғаннан кейін. Гелиос Пергам алтарындағы оңтүстік фризде әпкелері Эос пен Селена және анасы Теямен бірге гиганттарға қарсы соғысқан бейнеленген. Ол төрт атты күймесімен гигантқа қарсы шапқанда, тағы біреуі оның жылқыларының аяқ астында жатыр, ол ұзын хитон киіп, оң қолында шам, сол қолында жетектеуші баулы. Оның Гигантомахияға қатысуы (кирасса киіп) Прономос суретшісінің фрагментті вазасында және, мүмкін, аттикалық бағаналы кратерде бейнеленген.

Құдайлар

Соған қарамастан, ол кейде басқа құдайлармен қақтығысты; афиналықтардың Афина мен Посейдонның Афина қаласының қамқорлығы үшін қалай күрескендері туралы әңгімесі болғандай, коринфтіктердің де Коринф туралы ұқсас тарихы бар. От пен суды бейнелейтін Гелиос пен Посейдон, қала кімге тиесілі екендігі үшін дауласты. Екі құдай арасындағы дауды шешу үшін көне құдай Геккатонхейр Бриареос шақырылды; ол Акрокоринтті Гелиосқа, ал Коринф тасқындығын Посейдонға берді. Элиан Нэриттің теңіз құдайы Нерей мен Океанида Дористің ұлы екенін жазды. Нэрит Посейдонның сүйіктісі болған нұсқасында, Гелиос оны Элианның деректеріне белгісіз себептермен, Гелиос оны қандай да бір жолмен ренжіткен деп болжағандықтан, теңіз өліміне айналдырды. Бастапқыда Элиан Гелиос баланың жылдамдығына ашуланғанын жазады, бірақ оның формасын өзгерткенін түсіндіруге тырысқанда, Посейдон мен Гелиос махаббатта бәсекелес болған, ал күн құдайы жастың теңіз құбыжықтарымен араласуынан гөрі жұлдыздық шоқжұлдыздарда жүгіруін қалаған болуы мүмкін деп болжайды. Эзоптың мысалында Гелиос пен солтүстік жел құдайы Борей кімнің күштірек екені үшін таласты. Олар кімнің жолаушының жамылғысын шешіп алуға мүмкіндігі бар екенін келісті, сол жеңімпаз деп жарияланады. Борей бірінші болып бақытын сынады, бірақ қаншалықты күшпен соқса да, ол адамның жамылғысын шеше алмады, керісінше, ол оны одан да тығыз орады. Содан кейін Гелиос жарқырап, жолаушы ыстықтан безіп, жамылғысын шешіп тастады, оған жеңіс сыйлады. Моралы: күш көрсетуден гөрі көндіру жақсы. Афиней Наукратис өзінің «Дипнософиста» еңбегінде грек авторы Иероним Родос өзінің «Тарихи жазбаларында» драматургтар Софокл мен Еврипид туралы әңгіме келтірді, ол екі құдайдың сынағы туралы аңызға сілтеме жасады. Онда Софокл қала қақпасының сыртында бір жігітпен махаббаттасқанын, содан кейін жігіт Софоклдың жамылғысын ұрлап, өзінің балалық жамылғысын қалдырғанын айтты. Еврипид одан кейін өзінің де сондай жігітпен болғанын, оған ештеңе шығын тимегенін әзілдеді. Софокл оған: «Мені жалаңаш қылған күн еді, бала емес; ал сен, Еврипид, басқа біреудің әйелімен сүйіскенде, Солтүстік жел сені жазалады. Басқаның егістігіне егін егіп, Еросты ұры деп айыптауың ақылсыздық».

Despite that, he sometimes clashed with other gods; just like the Athenians had a story about how Athena and Poseidon fought over the patronage of the city of Athens, the Corinthians had a similar story about Corinth. Helios and Poseidon, representing fire versus water, clashed as to who would get to have the city. The Hecatoncheir Briareos, an elder god, was tasked to settle the dispute between the two gods; he awarded the Acrocorinth to Helios, while Poseidon was given the isthmus of Corinth. Aelian wrote that Nerites was the son of the sea god Nereus and the Oceanid Doris. In the version where Nerites became the lover of Poseidon, it is said that Helios turned him into a shellfish, for reasons unknown to Aelian's sources, who theorized that perhaps Helios was somehow offended. At first Aelian writes that Helios was resentful of the boy's speed, but when trying to explain why he changed his form, he suggests that perhaps Poseidon and Helios were rivals in love, and the sun god wished the youth would run among the constellations, rather than be with the sea monsters. In an Aesop fable, Helios and the north wind god Boreas argued about which one between them was the strongest god. They agreed that whoever was able to make a passing traveller remove his cloak would be declared the winner. Boreas was the one to try his luck first; but no matter how hard he blew, he could not remove the man's cloak, instead making him wrap his cloak around him even tighter. Helios shone bright then, and the traveller, overcome with the heat, removed his cloak, giving him the victory. The moral is that persuasion is better than force. Athenaeus of Naucratis records in his Deipnosophistae that Greek author Hieronymus of Rhodes, in his Historical Notes, quoted an anecdote about playwrights Sophocles and Euripides that referenced the fable of the two gods' contest; it related how Sophocles made love to a boy outside the city's gates who then proceeded to steal Sophocles' cloak, and leave behind his own boyish one. Euripides then joked that he had had that same boy too, and it had not cost him anything. Sophocles then replied to him that "It was the Sun, and not a boy, whose heat stripped me naked; as for you, Euripides, when you were kissing someone else's wife the North Wind screwed you. You are unwise, you who sow in another's field, to accuse Eros of being a snatch thief."

Өмір сүрушілер

Күн табиғатына, сондай-ақ оның тегіне, көру құдайы Теяның ұлы ретінде (көне гректер көздердің жарық шығарып, адамдарға көруге мүмкіндік беретініне сенген), Гелиос адамдарға көру қабілетін қайтаруға және олардан айыруға билігі бар құдай ретінде бейнеленді. Оның нұры көру қабілетін сыйлап, заттарды көрінетін еткендіктен, осы қабілеттің иесі саналды. Пиндардың айтуынша, күн көзі – барлық адамзат көзінің "бабасы", ал көру және соқырлық Гелиостан тараған. Орионды король Энопион қызы Меропаға жасаған шабуыл үшін соқыр қылғанда, Гефест құдайы оған бағыт беруші ретінде Кедалионды сыйлады. Орион Кедалионды иығына мінгізіп, шығысқа сапар шекті, онда Гелиоспен кездесті. Гелиос Орионның көзін емдеп, көру қабілетін қайтарды. Ал Финеус туралы әңгімеде, Аполлоний Родийдің "Аргонавтикасында" баяндалғандай, оның соқырлауы – Финеус болашақты адамзатқа ашқандығы үшін Зевстің жазасы болды. Сондықтан оны Харпиялар да мазалады, олар оның қолындағы тамақты ұрлап немесе бүлдіріп, азаптады. Дегенмен, бір нұсқада Финеустың көзіне соқырлық сыйлаған Гелиос болды; Зевс Финеуске өлімді немесе ұлдарын өгей анасы өлтіргені үшін көзіне соқыр болуды таңдауды ұсынғанда, Финеус соңғысын таңдап, күннің нұрын ешқашан көрмей өлгені жақсы деп айтты. Сондықтан ашуланған Гелиос оны соқыр қылып, Харпияларды оған жіберді. Псевдо-Оппиан Гелиос ашуының себебі – пайғамбардың түсініксіз жеңісі болғанын жазды. Кале және Зетес Финеусты азаптаған Харпияларды өлтіргеннен кейін, Гелиос оны соқыр жаратылыс – тышқанға айналдырды. Тағы бір нұсқада Гелиос Финеусты ұлы Ээтестің өтініші бойынша соқыр қылды, себебі Финеус Ээтестің жауларына көмектесуге ұсыныс білдірген еді. Басқа бір әңгімеде, Криттен және оның патшасы Миностан қашу үшін афиналық өнертапқыш Дедал мен оның жас ұлы Икар құс қауырсынынан қанат жасап, оларды балауызбен бірістіріп, ұшып кетті. Еврипид туралы зерттеулерге сәйкес, жас және асыққан Икар өзін Гелиостан артық санап, қанаттарын балауыз ғана ұстап тұрғанын ұмытты. Ашуланған Гелиос оған отты сәулелерін лақтырып, балауызды ерітіп, Икарды теңізге құлатты. Кейіннен Гелиос осы теңізге бақытсыз жастың құрметіне Икарий теңізі деп ат қойды. Арге аң аулап жүргенде, ерекше жылдам елікке жеткенде, оның жылдамдығына қарамастан, оны ұстап алатынын мәлімдеді. Оның сөздеріне ренжіді Гелиос, оны қызғышқа айналдырды. Смирнаның әңгімесінің сирек нұсқасында, Гелиос оның әкесі Кинирасқа ғашық болуға қарғыс жіберді, себебі қыз оған белгісіз қылмыс жасаған еді; алайда, көптеген басқа нұсқаларда Смирнаның қарғысының себебі – махаббат құдайы Афродита болды.

Relating to his nature as the Sun, as well as his parentage, as the son of Theia, the goddess of sight (ancient Greeks believed that eyes emitted light allowing humans to see), Helios was presented as a god who could restore and also deprive of people's light as it was regarded that his light that made the faculty of sight and enabled visible things to be seen. According to Pindar, the solar eye was the "forefather" of all mortal eyes, and mortals owed both sight and blindness to Helios. After Orion was blinded by King Oenopion for attacking his daughter Merope, he was given a guide, Cedalion, from the god Hephaestus to guide him. Orion with Cedalion on his shoulders travelled to the east, where he met Helios. Helios then healed Orion's eyes, restoring his eyesight. Meanwhile, in Phineus's story, his blinding, as reported in Apollonius Rhodius's Argonautica, was Zeus' punishment for Phineus revealing the future to mankind. For this reason he was also tormented by the Harpies, who stole or defiled whatever food he had at hand. According, however, to one of the alternative versions, it was Helios who had deprived Phineus of his sight; Phineus, when asked by Zeus if he preferred to die or lose sight as punishment for having his sons killed by their stepmother, Phineus chose the latter, saying he would rather never see the Sun than die, and consequently the offended Helios blinded him and sent the Harpies against him. Pseudo Oppian wrote that Helios' wrath was due to some obscure victory of the prophet; after Calais and Zetes slew the Harpies tormenting Phineus, Helios then turned him into a mole, a blind creature. In yet another version, he blinded Phineus at the request of his son Aeëtes, who asked him to do so because Phineus had offered his assistance to Aeëtes' enemies. In another tale, in order to escape from Crete and its king Minos, the Athenian inventor Daedalus and his young son Icarus fashioned themselves wings made of birds' feathers glued together with wax and flew away. According to scholia on Euripides, Icarus, being young and rashful, thought himself greater than Helios, forgetting his wings were only held together by wax. Angered, Helios hurled his blazing rays at him, melting the wax and plunging Icarus into the sea to drown. Later, it was Helios who decreed that said sea would be named after the unfortunate youth, the Icarian Sea. Arge was a huntress who, while hunting down a particularly fast stag, claimed that fast as the Sun as it was, she would eventually catch up to it. Helios, offended by the girl's words, changed her shape into that of a doe. In one rare version of Smyrna's tale, it was an angry Helios who cursed her to fall in love with her own father Cinyras because of some unspecified offence the girl committed against him; in the vast majority of other versions however, the culprit behind Smyrna's curse is the goddess of love Aphrodite.

Күннің өгіздері

Өзінің қасиетті Тринакия аралында Гелиос қасиетті қой-ешкілері мен ірі қараларын ұстады. Оның жеті сиыр және көптеген қойлары болды; әр үйірде елу мал болды, барлығы 350 сиыр және 350 қой – ежелгі грек күнтізбесінің алғашқы күндерінің саны; жеті сиыр аптаға сәйкес келеді, онда жеті күн бар. Сиырлар көбеймеді (осылайша саны көбеймеді) немесе өлмеді (осылайша саны азаймады). Гомердің Гермеске арналған 4-ші гимнында Аполлонның қаһарлы Аполлонды Аполлонның қасиетті сиырларын ұрлағаны үшін Зевске әкелгеннен кейін жас құдай өзінің әрекеттері үшін өзін кешіреді және әкесіне "Мен Гелиос пен басқа құдайларды қатты құрметтеймін" дейді, Гелиос пен сиырлар арасындағы ерекше байланысты біле отырып. Кейбір нұсқаларда оның ұлы деп аталатын Агий, құдайға арналған он екі бұқадан тұратын отарын сақтап қалды. Оның үстіне, Агидің ірі қара малдары, басқа байлар мен патшалардың өмірінде ешқашан жинай алмағаннан гөрі көп болғандықтан, оған әкесі сыйлық ретінде берді; ол оны отарлардың ең үлкен қожайыны етті, ал барлық мал үнемі өркендеп, гүлденіп, еш аяқталмай отырды. Олардың тағы бір мекені Эритея деп аталды, ол жерден Гигант Алкионеус гигантомахия кезінде оларды ұрлады, және ол Таэнарумда қалың жүнді қойлар үйірмесін ұстағандығы туралы айтылады, бұл сонымен қатар Underworld-ге кіретін жақсы танымал есік болды, Мани түбегінің басында орналасқан, Мессения мен Лакония шығанақтары арасында. Бұл оқиға, шамамен бірдей, бірақ егжей-тегжейлі түрде, грек тарихшысы Геродот та растайды, ол адамды Эвениус деп атайды және оқиғаны мифологиялық емес, жақын өткендегі шынайы тарихи оқиға ретінде жазады, бірақ анекдот шынайы өмірбаяндық оқиға емес, пайғамбарлықтың құдайлық енгізілуін растайды. Геродот Эвений жоғалтқан қойлардың орнына жаңа қой сатып алуды ойлаған, бірақ Аполлониялықтар Дельфи оракулымен кеңескені анықталды және оларға құдай оларға ашуланған деп айтылды, өйткені қойларды жеу құдайдың еркі еді. Аполлониялықтар Эвенийден оракулдың атын атамай, ол не қалайтынын сұрады, сондықтан Эвений орташа өтемақы сұрады.

In his sacred island of Thrinacia, Helios kept his sacred flocks and herds of sheep and cattle. He owned seven herds of cows and many sheep as well; each flock numbered fifty beasts in it, totaling 350 cows and 350 sheep—the number of days of the year in the early Ancient Greek calendar; the seven herds correspond to the week, containing seven days. The cows did not breed (thus not increasing in number) or die (thus not decreasing in number). In the Homeric Hymn 4 to Hermes, after Hermes has been brought before Zeus by an angry Apollo for stealing Apollo's sacred cows, the young god excuses himself for his actions and says to his father that "I reverence Helios greatly and the other gods", not unaware of Helios' special connection to cows. Augeas, who in some versions is his son, safe kept a herd of twelve bulls sacred to the god. Moreover, it was said that Augeas' enormous herd of cattle, as he owned more beasts than any other rich man or king could ever acquire in life, was a gift to him by his father; he made him the greatest master of flocks, and all the cattle to thrive and prosper unceasingly, with no end. Another place of their dwelling was named Erytheia, from where the Giant Alcyoneus stole them during the Gigantomachy, and it is mentioned he kept a herd of thick fleeced sheep at Taenarum, which was also a well known entrance to the Underworld, located on the tip of the Mani peninsula, between the gulfs of Messenia and Laconia. This story, more or less the same, albeit in a more detailed manner, is also attested by Greek historian Herodotus, who calls the man Evenius and records the story as a real historical event of the recent past, and not a mythological tale, but the anecdote attests to the divine introduction of prophecy, rather than a real biographical event. Herodotus adds that Evenius meant to buy new sheep to replace the ones he had lost, but was discovered, that the Apolloniates consulted the Oracle of Delphi, and were told that the god was angry at them because it was divine will for the sheep to be devoured. The Apolloniates asked Evenius what he wished in form of reparations, without mentioning the oracle, so Evenius asked for a moderate compensation.

Архаикалық және классикалық Афина

Ғалымдар Хелистің (сондай-ақ оның екі қарындасының) ежелгі грек культіне көбінесе аз назар бөлген, себебі әдеби және археологиялық деректердің өте сирек болуына және ежелгі грек әлемінде шашырап кеткен, үш бауырластың табынылған бірнеше культтерінің арасында Хелиске, әрине, ең үлкен үлес бөлген. Ғалымдар қолданатын негізінен аттикалық әдебиет көздері ежелгі грек дінін афиналық көзқараспен көрсетеді және Ж.Бурнеттің сөзіне сүйенсек, "ешбір афиналық Гелиос немесе Селенаға табынуды күтпеген, бірақ оларды құдайлар деп санаған, өйткені Гелиос Родостың ұлы құдайы еді, ал Селена Элисте және басқа жерлерде құлшылыққа ие болған". Джеймс А. Нотопулос Бернеттің бұл айырмашылығын жасанды деп есептеді: "Құдайлардың бар екендігіне сену, 87 D, E заңдарында көрсетілгендей, оларға табыну арқылы мойындауды білдіреді" (қараңыз, 264-бет). Аристофанның "Бейбітшілік" (406–413) Хелиос пен Селенаға табынуды гректердің негізгі он екі олимпиалық құдайларымен, Ахеменидтердің өкілдік құдайлары ретінде салыстырады (сонымен қатар: Хваре хшаэта, Мах); барлық деректер Хелиос пен Селена гректер үшін екінші дәрежелі құдайлар болғандығын көрсетеді. Мұның себебі мынада болуы мүмкін: ежелгі гректер өз құдайларын адамдарға ұқсас етіп көрінетін, ал күн мен ай гректер үшін тым бейпернелі саналды, сондықтан олар Гермес сияқты құдайларға көмек және қорғау үшін дұға ететін, олар уайымдарға адамша жауап бере алатын. Ал Гелиос пен Селена, аспан нұрының құдайлық сыйлаушылары, күнделікті көтеріліп, бату орындарынан бас тартып, адамдарға көмектесу үшін іске қосылмауы мүмкін деп есептелді. Пиндар, Эсхил және Софоклде этикалық құндылықтармен және поэтикалық символизммен байытылған Гелиосқа деген дәстүрлі діни құлшылық пен гректер "метеора" деп атаған күнді зерттеудің иониялық протоғылыми талдауы арасындағы шиеленіс б.з.д. 450 жылы Анаксагордың сотында күшті болды, онда Анаксагор Күннің іс жүзінде үлкен қызыл ыстық металл шар екенін мәлімдеді. Оның соты б.з.д. 399 жылы Сократты дінсіздік үшін соттаудың алғы күші болды.

Scholarly focus on the ancient Greek cults of Helios (as well as those of his two sisters) has generally been rather slim, partially due to how scarce both literary and archaeological sources are, and of the scattered throughout the ancient Greek world and handful cults the three siblings received, Helios was undoubtedly awarded the lion's share. The largely Attic literary sources used by scholars present ancient Greek religion with an Athenian bias, and, according to J. Burnet, "no Athenian could be expected to worship Helios or Selene, but he might think them to be gods, since Helios was the great god of Rhodes and Selene was worshiped at Elis and elsewhere". James A. Notopoulos considered Burnet's distinction to be artificial: "To believe in the existence of the gods involves acknowledgment through worship, as Laws 87 D, E shows" (note, p. 264). Aristophanes' Peace (406–413) contrasts the worship of Helios and Selene with that of the more essentially Greek Twelve Olympians, as the representative gods of the Achaemenid Persians (See also: Hvare khshaeta, Mah); all the evidence shows that Helios and Selene were minor gods to the Greeks. One answer as to the reason why for that could be that the ancient Greeks envisioned their gods as very human like, with the sun and the moon deemed too impersonal for the Greeks to relate and connect to, who would rather pray to gods like Hermes for help and protection, who could respond to concerns in a more human way; in contrast, Helios and Selene, the divine providers of heavenly light, were seen as unlikely to cease their daily routine of rising and setting in order to intervene in human affairs so they could help them. The tension between the mainstream traditional religious veneration of Helios, which had become enriched with ethical values and poetical symbolism in Pindar, Aeschylus and Sophocles, and the Ionian proto scientific examination of the sun, a phenomenon of the study Greeks termed meteora, clashed in the trial of Anaxagoras c. 450 BC, in which Anaxagoras asserted that the Sun was in fact a gigantic red hot ball of metal. His trial was a forerunner of the culturally traumatic trial of Socrates for irreligion, in 399 BC.

Эллиндік кезең

Гелиос Афинада эллиндік кезеңнен кейін классикалық дәуірге дейін табынылған жоқ. Оның құлшынығы грек дәуірінің туындысы деп сипатталуы мүмкін, оған Александр III билік құрған кезде ғаламдық және астралдық сенімдердің кеңінен таралуы әсер еткен болуы мүмкін. Софокл туралы бір ғалым афиналықтардың басқа құдайлардың арасында Гелиске шарап ұсынбағанын, оның орнына нефалия, яғни шарапсыз, салауатты құрбандықтар жасағанын жазды; Афиней оған құрбандық шалғандар шарап ұсынбағанын, оның орнына бал әкелгенін, құрбандық үстелдеріне космосты ретке келтірген құдай маскүнемдікке берілмеуі керек деп ойлаған. Б.з.б. бірінші ғасырда Лысимахид Скира фестивалі туралы баяндады: Скирон – бұл үлкен күн көлеңкесі, оның астында Афинаның діни қызметкері, Посейдонның діни қызметкері және Гелиос діни қызметкері жүреді, өйткені ол акрополистен Скирон деп аталатын жерге жеткізіледі. Аполлонның құрметіне өткізілетін Таргелия мерекесі кезінде афиналықтар Гелиос пен Хораеге дәнді дақылдар ұсынды. Олардың ауыл шаруашылығымен байланысы мен маңыздылығы айқын болғандықтан, оларға шеру ұйымдастырылды. Жақында жарияланған жарлықта «Күн, Жыл мезгілдері және Аполлонға» арналған құрбандықтар туралы айтылған. Бұл процессия астық жинауды назардан тыс қалдырмады, сонымен қатар астық емес тағамдар мен жануарлар тағамдарын енгізді, олардың барлығы пісу үшін Гелиос пен Маусымдарға байланысты. Гелиос пен Хорае Аполлонның құрметіне өткізілген басқа афиналық фестиваль кезінде де ғибадат етілген көрінеді, Пьянопсия мейрамымен; армандар арқылы инкубациямен байланысты екі құдай, оларға арестер және бал түйіршігі деп аталатын бал торттарының түрі ұсынылды. Құрбандық шалу кезінде тортқа от қойылды. Ол және Сағаттарға бидай мен арпа ұнынан жасалған торт түрін ұсынды. Оған көптеген басқа құдайлардың арасында ірімшік, бал және бидайдан жасалған тағы бір жалпақ торт – Фтхойс ұсынылды. Платонның «Республика» шығармасында Күн – «Гелиос» – «Жақсылық» идеясының символы. Ежелгі гректер оның есімімен жексенбі күнін «күн күні» деп атаған. Б.з.д. 3 ғасырдағы афиналық тарихшы және аттидограф Филохордың айтуынша, әр айдың бірінші күні Гелиосқа бағышталған. Бұл римдік кезең кезінде Гелиос шын мәнінде маңызды діни тұлғаға айналды және қоғамдық табынуда жоғары деңгейге көтерілді. Күнге табынуды Родосқа Дориялықтар материктік Грекиядан әкелген болуы мүмкін, дегенмен Фарнелл күнге табынудың гректерден бұрын пайда болғанын айтты. Тағы бір теория бойынша, оның ғибадат етуі Родосқа Шығыстан әкелінген болуы мүмкін. Пиндардың ең көрнекті ұлы одаларының бірі – Родос аралының Гелиос культіне және тұлғасына деген құлшынысының тұрақты ескерткіші және барлық дәлелдер Родос үшін ол Олимпиялық Зевс Елис немесе Афина афиналықтар үшін болғандығын көрсетеді; олардың жергілікті мифтері, әсіресе Гелиадаларға қатысты мифтер, Родостағы Гелиос олардың нәсілі мен өркениетінің негізін қалаушы ретінде, антропоморфтық тұрғыдан ойдағы үлкен жеке құдай ретінде құрметтелгенін көрсетеді. Родоста Гелиске табыну кезінде төрт ат сүйрейтін арбаны жардан теңізге түсіріп, Фейтон аңызын қайталайтын рәсім жасалатын. Афинейдің айтуынша, Родос тұрғындары оның құрметіне Халиея деп аталатын мейрам өткізген. Жыл сайын Гелидің құрметіне гимнастика турнирлері өткізіліп, оның жазғы мерекесіне күйме жарыстары, музыка және гимнастика жарыстары кірді; Фестке сәйкес (с. с. Октябрь Экус) жыл сайын Халия кезінде Родос тұрғындары оған арналған квадригаларды теңізге лақтыратын. Оған төрт аттан тұратын команданы теңізге лақтырып құрбандыққа шалады; көптеген жерлерде оған жылқы құрбандығы ұсынылды, бірақ тек Родоста төрт адамнан тұратын командада; төрт аттан тұратын команда да Иллирикада Посейдонға құрбандыққа шалынды, ал теңіз құдайы Линдада да ғибадат етілген. Бұл фестиваль жыл сайын қыркүйек айында атап өтілді, ал шетелден келген ұлы спортшылар бәсекеге қатысуға тұрарлық деп санады; аралдың салтанатты күндері көршілес тәуелсіз мемлекеттер мен Пергам патшалары көптеген ғасырлар өткеннен кейін де өркендеген фестивальге елшілерін жібереді. Родос колосы оған арналған. Ефестік Ксенофонттың «Эфестегі Антия мен Хаброком туралы әңгімесі» атты шығармасында басты кейіпкер Антия Родостағы фестиваль кезінде Гелиске шашын кесіп, бағыштаған. Родос тұрғындары Гелиос ғибадатханасын Халеон деп атады. Родос Колоссасы деп аталатын және ежелгі әлемнің жеті кереметіне кіретін құдайдың орасан зор мүсіні оның құрметіне орнатылған және Родос қаласының портын безендірген, қазіргі Нью-Йорк қаласының портында тұрған Бостандық мүсіні сияқты, оған мөлшері мен мәртебесі жағынан ұқсас. Бұл мүсіннің ең жақсыларының бірі – Гелиос Колоссасы, оның авторы иамбтық өлеңнің авторы «жеті есе он құбыр биіктігінде, Лидиялық Харес жасаған» деді; бірақ қазір ол жерге жатыр, жер сілкінісінен құлап, тізелерінен сынған. Белгілі бір болжамға сәйкес, халық оны қайта тұрғызған жоқ. Қазіргі заманғы сипаттамалардың көпшілігіне сәйкес, Колосс шамамен 70 құбыр, яғни қазіргі Бостандық мүсінінің биіктігіне тең болған – ежелгі әлемдегі ең биік мүсін. Б.з.д. 226 жылы Родосты қозғалған жер сілкінісінен кейін ол құлап, родостықтар оны қайта салған жоқ, болжамға сәйкес. Родоста Гелиос аралдың жергілікті батыры және мифтік негізін қалаушы Тлеполемнің ғибадат етуін және культін сіңірген көрінеді. Родос халқы үшін Тлеполем құдай емес, архегет болған, бірақ оған құдай сияқты құрбандық шалынған; оның құрметіне орындалған рәсімдер әдетте құдайға орындалатын рәсімдерге ұқсас болған. Лоримадағы Линдаға жақын жерде Гелиос пен нимфалардың ғибадатханасы орналасқан. Гелиос діни қызметкерлігі белгілі бір уақытта лот арқылы тағайындалған, бірақ үлкен қалада әкесі мен екі ұлы күн құдайы діни қызметкерлігін кезегімен атқарған. Судаға сәйкес, Родостағы Гелиос ғибадатханасы Алеон/Халеон (Ἄλειον) деп аталған.

Helios was not worshipped in Athens until the Hellenistic period, in post classical times. His worship might be described as a product of the Hellenistic era, influenced perhaps by the general spread of cosmic and astral beliefs during the reign of Alexander III. A scholiast on Sophocles wrote that the Athenians did not offer wine as an offering to the Helios among other gods, making instead nephalia, or wineless, sober sacrifices; Athenaeus also reported that those who sacrificed to him did not offer wine, but brought honey instead, to the altars reasoning that the god who held the cosmos in order should not succumb to drunkenness. Lysimachides in the first century BC or first century AD reported of a festival Skira:

that the skiron is a large sunshade under which the priestess of Athena, the priest of Poseidon, and the priest of Helios walk as it is carried from the acropolis to a place called Skiron. During the Thargelia, a festival in honour of Apollo, the Athenians had cereal offerings for Helios and the Horae. They were honoured with a procession, due to their clear connections and relevance to agriculture. A recently published decree mentions offerings to "Sun, Seasons and Apollo", showing how the three of them were associated during a festival that took place during the intense heats of the summer. The procession did not neglect cereal harvest, but also introduced non cereal as well as animal foods, all dependent for ripening on Helios and the Seasons. Helios and the Horae were also apparently worshipped during another Athenian festival held in honor of Apollo, the Pyanopsia with a feast; two gods linked to incubation through dreams, who are offered a type of honey cake called arester and a honeycomb. The cake was put on fire during the offering. A type of cake called orthostates made of wheaten and barley flour was offered to him and the Hours. Phthois, another flat cake made with cheese, honey and wheat was also offered to him among many other gods. In Plato's Republic Helios, the Sun, is the symbolic offspring of the idea of the Good. The ancient Greeks called Sunday "day of the Sun" after him. According to Philochorus, Athenian historian and Atthidographer of the 3rd century BC, the first day of each month was sacred to Helios. It was during the Roman period that Helios actually rose into an actual significant religious figure and was elevated in public cult. The cult of the sun might had been brought to Rhodes by the Dorians from mainland Greece, although Farnell suggested that sun worship was pre Greek in origin. Another theory is that his worship could have been imported to Rhodes from the Orient. One of Pindar's most notable greatest odes is an abiding memorial of the devotion of the island of Rhodes to the cult and personality of Helios, and all evidence points that he was for the Rhodians what Olympian Zeus was for Elis or Athena for the Athenians; their local myths, especially those concerning the Heliadae, suggest that Helios in Rhodes was revered as the founder of their race and their civilization, as a great personal god, anthropomorphically imagined. The worship of Helios at Rhodes included a ritual in which a quadriga, or chariot drawn by four horses, was driven over a precipice into the sea, in reenactment to the myth of Phaethon. Athenaeus also mentions that the Rhodians celebrated a festival, the Halieia, in his honour. Annual gymnastic tournaments were held in Helios' honor, and his festival that took place in summer included chariot racing and contests of music and gymnastics; according to Festus (s. v. October Equus) during the Halia each year the Rhodians would also throw quadrigas dedicated to him into the sea. A team of four horses was also sacrificed to him by throwing it into the sea; horse sacrifice was offered to him in many places, but only in Rhodes in teams of four; a team of four horses was also sacrificed to Poseidon in Illyricum, and the sea god was also worshipped in Lindos under the epithet Hippios denoting perhaps a blending of the cults. This festival was celebrated yearly, in the month of September, and great athletes from abroad considered it worthwhile to compete; during the glorious days of the island, neighbouring independent states and the kings of Pergamos would send envoys to the festival, which was still flourishing many centuries later. The Colossus of Rhodes was dedicated to him. In Xenophon of Ephesus' work of fiction, Ephesian Tale of Anthia and Habrocomes, the protagonist Anthia cuts and dedicates some of her hair to Helios during his festival at Rhodes. The Rhodians called shrine of Helios, Haleion A colossal statue of the god, known as the Colossus of Rhodes and named as one of the Seven Wonders of the Ancient World, was erected in his honour and adorned the port of the city of Rhodes, like the modern Statue of Liberty that stands in the harbour of New York City, to which it was comparable in both size and stature. The best of these are, first, the Colossus of Helius, of which the author of the iambic verse says, "seven times ten cubits in height, the work of Chares the Lindian"; but it now lies on the ground, having been thrown down by an earthquake and broken at the knees. In accordance with a certain oracle, the people did not raise it again. According to most contemporary descriptions, the Colossus stood approximately 70 cubits, or high – approximately the height of the modern Statue of Liberty from feet to crown – making it the tallest statue in the ancient world. It collapsed after an earthquake that hit Rhodes in 226 BC, and the Rhodians did not build it again, in accordance with an oracle. In Rhodes, Helios seems to have absorbed the worship and cult of the island's local hero and mythical founder Tlepolemus. For the Rhodian people, Tlepolemus was an archegetes and not a god, but he was offered sacrifices as if he were one; the rituals performed in his honour were of the kind commonly performed for a god. A sanctuary of Helios and the nymphs stood in Loryma near Lindos. The priesthood of Helios was, at some point, appointed by lot, though in the great city a man and his two sons held the office of priesthood for the sun god in succession. According to Suda, the shrine of Helios in Rhodes was called Aleion/Haleion (Ἄλειον).

Пелопоннес аралы

Дориялықтар да Гелиосқа құлшылық еткен сияқты, және оның негізгі культін материкте өткізген. Күн құдайының Сицион, Аргос, Гермиона, Эпидавр және Лакониядағы культтерінің таралуы, сондай-ақ Таэнардағы оның қасиетті малдары, ежелгі Грекияның басқа аймақтарымен салыстырғанда, Дориялық дінінде бұл құдайдың маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Бұған қоса, жоғарыда айтылғандай, Гелиосқа табынуды Родосқа дәл осы дориялықтар әкелген болуы мүмкін. Ежелгі Грекиядағы әрбір қаланың жылдық күн айналымына – күн тоқырауы мен теңелуге байланысты ай-күн күнтізбесі болған. Бірақ бұл Шығыстан келген иммигранттардың әсерінен де болуы мүмкін, анықтау қиын. Сикионда Гелиос Гераның ғибадатханасының артында құрбандық тастағына ие болған. Көрініп тұрғандай, коринфтіктер үшін Гелиос тіпті күн күркіретіне де билік ете алатын болған, бұл әдетте аспан құдайы Зевстің құзырында болады. Мұндай рәсім Грекияда сирек кездеседі, бірақ Родос та осындай дәстүрді сақтаған. Спартаға жақын Гитхеумда Гелиосқа (және Селенаға) табыну туралы жазуда (C. I. G. 1392) айтылған. Арголисте Микенаға жақын жерде Гелиосқа арналған құрбандық тастағы орнатылған, ал Троезенде тағы біреуі болған, онда ол Троезендіктердің Ксеркс І-нің құлдығынан азаттыққа шығуына куә болғандықтан, Бостандық Құдайы ретінде құлшылыққа ие болған. Ол Эпидаврда да құрметтелген. Аркадияда Мегаполисте оған Құтқарушы ретінде табынып, Мантинея маңында құрбандық тастағы орнатылған.

Түсіңізде

Ежелгі Грецияда адамдар армандарының мазмұнын Гелиосқа, аспанға немесе ауаға жеткізіп, арманда болжаған жамандықтарды болдырмауға тырысқан делінеді, мысалы Софоклдің "Электрасында" және Эврипидтің "Тавридағы Ифигениясында" Ифигения сияқты. Дегенмен, Харрисон бұл пікірді қолдайтын ежелгі мәтіндердің барлық мысалдары толыққанды сендірмейтінін айтады. Артемидордың "Түс жору туралы" еңбегінде, құдайға айналу арманы, егер айналу толық болса, жақсы белгі саналған. Арманда Гелиос "сезгілі" (күннің шар тәрізді бейнесі) немесе "ақылға сыймайтын" (адам кейпіндегі құдай) түрінде пайда болуы мүмкін.

Ежелгі дәуір

Ежелгі дәуірдің соңында Гелиос басқа құдайлардан, әсіресе Аполлон мен римдік күн құдайы Солдан бірқатар діни, мифологиялық және әдеби элементтерді жинақтады. 274 жылы 25 желтоқсанда Рим императоры Аврелиан Сол Invictus (немесе Гелиос Мегистос, "Ұлы Гелиос") ресми мемлекеттік культін орнатып, қолдау көрсетті. Бұл жаңа культ Гелиос пен Солмен байланысты суреттерді ғана емес, сонымен қатар бұрын дербес деп танылған басқа құдайлардың бірқатар синкретикалық элементтерін біріктірді. Осы кезеңдегі басқа синкретикалық материалдар: Гелиоске арналған Орфикалық гимн; Гелиос элементтерге билік ететіні айтылған Митра литургиясы; грек сиқырлы папирустарында Гелиосты шақыратын дұғалар мен сиқыр сөздер; Проклдың Гелиоске арнаған гимні; Юлианның Гелиоске арнап сөйлеген сөзі – ресми дінсіздіктің соңғы бекінісі; және Ноннның «Дионисика» туындысындағы эпизод. Бұл еңбектерде Гелиос Митрас және Харпократ сияқты құдайлармен ғана емес, тіпті яһуди-христиандық монотеистік құдаймен де теңестіріледі. Римнің соңғы императоры Юлиан Митраизм мен неоплатонизмді біріктірген қайта жаңғырған дінінің басты құдайы ретінде Гелиосты таңдады. Юлиан үшін Гелиос үштік құрады: Платонның идеялары немесе түсінікті құдайларды қамтитын ең жоғарғы әлемді басқарушы Бірлік; Ақыл-ой әлемінің жоғарғы құдайы Гелиос Митрас; және Энкосмикалық немесе көрінетін әлемдегі Гелиостың физикалық бейнесі – Күн. Гелиос осы схемадағы «орталық» әлемде орналасқандықтан, Юлиан оны барлық нәрселердің, соның ішінде үш болмыс әлемінің араласушысы және біріктірушісі деп санады (бұл тұжырым Митраизмнен алынған болуы мүмкін, сондай-ақ христиандық Логос идеясының ықпалында болған жоқ емес). Юлианның Гелиосқа қатысты теологиялық көзқарасы «практикалық монотеизм» деп сипатталды, бұл Ямблих сияқты ертерек неоплатониктерден өзгеше. Кейбір ғалымдар христиандық байланыстарға күмән келтіреді немесе бұл бейне күннің діни емес көрінісі ғана деп санайды.

Гректің сиқырлы папирустарында

Гелиос грек сиқырлы папирустарында, грек-рим әлемінде б.з.б. 2 ғасырдан б.з.б. 5 ғасырға дейін қолданылған әндер, ырымдар мен сиқырлы сиқырлардың жинағында маңызды орын алды. Бұл мәтіндердің көбісі фрагменттерде сақталған, Гелиос өмірді жаратушы, аспан мен космостың иесі және теңіз құдайы ретінде кең ауқымды билікке ие екендігі айтылады. Ол күннің әр сағатын бейнелейтін 12 жануардың түрін алады, бұл 12 зодиак белгісімен байланысты. Папирустар көбінесе Гелиосты түрлі туысқан құдайлармен біріктіреді. Ол "көктегі сәулелермен әшекейленген лотос гүлінің үстінде отырған" Харпократ сияқты суреттеледі, ол көбінесе күннің туысын бейнелейтін лотос гүлінің үстінде отырған күйде бейнеленген. Неоплатонист философ Ямблихтың айтуынша, "лотосқа отыру саздан жоғары тұруды білдіреді, ешқашан сазға тиіспей, сонымен қатар интеллектуалды және рухани басшылықты көрсетеді". Теургтар үшін, осы қасиетті заттардың элементтік күші белгілі бір құдайларға арналған, олар симпатиялық сиқырдың бір түрін қолданады. Эласипп (/ɛ//l/'/æ//s//ɪ//p//ə//s/; elAHsipəss; , "Эласипп"), "ат айдаушы" дегенді білдіреді. Электр (/ə/'/l//ɛ//k//t//ər/; əLEKtər; , "Ēléktōr") белгісіз шығу тегі (Electra-мен салыстыру), көбінесе "сәулелі" немесе "жарқыраған" деп аударылады, әсіресе Ēlektōr Hyperiōn комбинациясында. Элютерий (/iː/'/lj//uː//θ//ər//i//ə//s/; eeLOOthəreeəs; , "Eleuthérios") "бостандық беруші", Арголистегі Троэзенде табынылған эпитет, Дионис пен Эроспен де ортақ. Hagnus ('/h/æ/g/n/ə/; HAGnəs; , Hagnós), "таза", "қасиетті" немесе "тазартушы" дегенді білдіреді. Horotrophus (/h//ɔːr/'/ɔː//t//r//ɔː//f//ə//s///; horOTroffəss; , "Hо̄rotróphos"), "Мезгілдерді/Сағаттарды асыраушы", kouros, "жас" сөзімен бірге. Гиперион (/h//aɪ/'/p//ɪər//i//ə//n/; hyPEERreeən; , "Hyperíōn") және Гиперионидтер (/h//aɪ/,/p//ɪər//i//ə/'/n//aɪ//d//iː//z///; hyPEEReeəNYdeez; , "Hyperionídēs"), "жоғарыдағы, биік" және "Гиперионның ұлы" деп аталады, күн жоғарыда тұрған адам ретінде, сондай-ақ оның әкесінің аты. Изодатес (, /aɪ//s//ə/'/d//eɪ//t//iː//z///; EYEsəDAYteez; , "Isodaítēs"), сөзбе-сөз "тең бөліктерді бөліп беруші", Диониспен де ортақ эпитет. Пайан (Paean) - дәрігер, емші, емші құдай және Аполлон мен Асклепийдің епітеті. Panoptes (/p//æ/'/n//ɒ//p//t//iː//s///; panOPtees; , "Panóptēs") "барлығын көруші" және Pantepoptes (/p//æ//n//t//ɛ/'/p//ɒ//p//t//iː//s///; pantepOPtees; , "Pantepóptēs") "барлығын қадағалаушы", жер бетінде болғанның бәрін көрген адам ретінде. Пасифа (/p//ə/'/s//ɪ//f//i//iː//s/; pahSIFeeeess; , "Pasiphaḗs"), "барлығы жарқыраған", сонымен қатар оның бір қызының аты. Патриус ("Pátrios") "аталардың, ата-бабалардың", бірнеше жерлерде патшалық желілердің бас атасы ретінде оның рөліне байланысты. Фиб (Феб) (/fɪbəs/, Phoîbos), сөзбе-сөз "жарық", бірнеше римдік авторлар Аполлонның атымен күн құдайы Сольды атаған. Сириус (/sɪrɪ/ə/; SEEreeəss; , "Seírios") сөзбе-сөз "жанып тұрған" дегенді білдіреді, сонымен қатар Ит жұлдызының аты. Сотер ("Sōtḗr") "құтқарушы", Аркадиядағы Мегаполисте табынылған эпитет. Терпсимбротос (, /t//ɜːr//p//s//ɪ//m/'/b//r//ɒ//t//ə//s/; TURPsimBROTəs; , "Terpsímbrotos") "өмірлілерді қуантатын", оның жылы, өмір беретін сәулелерімен. Титан ("Titán"), ықтимал, τιτώ сөзінен шыққан, "күн" деген мағынаны білдіреді, сондықтан "күн құдайы". Аполлонның Анефе аралындағы Агелет пен Аскелат есімдері жарыққа байланысты болса да, тікелей немесе жанама түрде Гелиос есімдерінен алынғандығын айту қиын. Аполлон б.з.б. V ғасырдың басында Күнмен байланысты болған, бірақ оның және Күн құдайының арасындағы кең таралған үйлесім кейінгі құбылыс болды. Климени, Фаэтонның анасы, Гелиос оның баласын жойғанын, адамдар дұрыс деп атайтын Гелиос Аполлонды (Аполлон аты бұл жерде Аполлон "Жазғыш" дегенді білдіреді) деп жылайды. Гелленистік дәуірде Аполлон құлшылықта Күнмен тығыз байланысты болды және Фейб (грекше Φοῖβος, "жарық"), Аполлонға жиі берілген эпитет, кейіннен латын ақындары Күн құдайы Сольға қолданды. Бұл сәйкестендіру философиялық мәтіндерде кең таралған болды және Парменид, Эмпедокл, Плутарх және Фибаның Крейстері сияқты кейбір Орфикалық мәтіндерде кездеседі. Псевдо-Эратостен Орфей туралы жұлдыздар арасында орналасуы, 24-бөлімде былай деп жазады: Бірақ әйелі үшін Адеске түсіп, онда қандай нәрселер бар екенін көрген соң, ол өзінің әйгілі болған Диониске табынуын жалғастырмады, бірақ ол Гелиості құдайлардың ең ұлысы деп ойлады, Гелиос оны Аполлон деп атады. Күн сайын таң атқанда тұрып, Пангион деген таудың басына көтеріліп, Күннің шығуын күтеді. Сондықтан Дионис оған ашуланып, Асквилийдің трагигігі бойынша, Бассаридтерді жіберді. Олар оны шауып, дене мүшелерін шашып тастады. Дионис пен Асклепий де осы Аполлон Гелиоспен бірдейленіп жатады. Страбон Артемида мен Аполлонды Селена мен Гелиоспен байланыстырды, себебі осы екі аспан денесі ауа температурасындағы өзгерістерге себеп болды, ал егіздер жұқпалы аурулар мен кенеттен өлімнің құдайлары болды. Паусания да Аполлонның Гелиоспен байланысын емші құдай ретінде және Асклепийдің әкесі ретінде айтты. Осы екі құдайдың бір-бірімен тығыз байланысының себебі, олардың екеуі де барлығын білуі керек болды, біреуі жер үстіндегі аспандағы орнынан, екіншісі болса болжау құдайы ретінде. Күннен келетін жарық физикалық және бірқатар метафоралық, зияни жарықтандыруды білдіреді; осы тұрғыдан алғанда, зияни және физикалық құбылыстар бір-бірінен ажыратылады, бұл екі құдайды қарама-қарсы жаққа қояды: осылайша Аполлон - метафоралық жарық, болашақтың қараңғы жолдарына жарық түсіретін болжау құдайы, музыка және ән құдайы (жарық пен қауіпсіздік орнаған жерде естіледі), ал Гелиос, екінші жағынан, физикалық жарықты, жаз бен қысты жасайтын Күннің шеңберін білдіреді, Афродита мен Гефест туралы оқиғада көрсетілгендей, құпияларды жарыққа шығарады. Орфикалық әндерде Гелиос Пайан ("емші") деп аталады және алтын лираны ұстап тұр. Афинейдің айтуынша, б.з.б. VI ғасырдың лирикалық ақыны Телесилла Аполлонның құрметіне айтылатын ән "күнге сүйіспеншілік әні" (, philhēliás) деп аталады, яғни күннің бұлттардан шығуын қамтамасыз етуге арналған ән, жаман ауа райында балалар айтады; бірақ Юлий Поллукс (одан әлдеқайда кейінірек келген) philhelias туралы егжей-тегжейлі сипаттағанда, Аполлонды еске алмайды, тек Гелиосты ғана атайды. Теостың Скифин Аполлонның Күннің жарқын жарығын (λαμπρὸν πλῆκτρον ἡλίου φάος) лираның пердесі ретінде қолданатынын жазды және Тимофейдің лирикалық фрагментінде Гелиос оқшы ретінде шақырылады (екі медицина құдайына қатысты әдеттегі тіркес), бірақ бұл, көбінесе эзотерикалық доктринаның бөлігі болған, кең таралған сенім емес. Аэскхил "Тебаға қарсы жеті" пьесасында Аполлонның Әлемге ешқашан бармайтынын жазады және оны Күнсіз (ἀνάλιον, análion "күнсіз") деп атайды. Сол сияқты, Гелиос та Әлемге аяқ баспайды: Ұйқы мен Өлім, қорқынышты құдайлар. Жарқыраған Күн оларға оның сәулелерімен қарамайды, олар көкке көтерілгенде де, көкіден түскенде де. Каллимахтың тұсында, б.з.б. IV ғасырда өмір сүрген ежегіс грек ақыны, кейбір адамдар Аполлон мен Гелиос арасында ажырату жасады, ақын оларды кінәлады. Классикалық латын ақындары да Фейбті Күн құдайы Сольдің синонимі ретінде қолданды.

Helios figured prominently in the Greek Magical Papyri, a collection of hymns, rituals, and magic spells used from the 2nd century BC to the 5th century AD all around the Greco Roman world. In these mostly fragmentary texts, Helios is credited with a broad domain, being regarded as the creator of life, the lord of the heavens and the cosmos, and the god of the sea. He is said to take the form of 12 animals representing each hour of the day, a motif also connected with the 12 signs of the zodiac. The Papyri often syncretize Helios with a variety of related deities. He is described as "seated on a lotus, decorated with rays", in the manner of Harpocrates, who was often depicted seated on a lotus flower, representing the rising sun. According to the Neoplatonist philosopher Iamblichus, "sitting on a lotus implies pre eminence over the mud, without ever touching the mud, and also displays intellectual and empyrean leadership." For theurgists, the elemental power of these items sacred to particular gods utilizes a kind of sympathetic magic. Elasippus (/ɛ//l/'/æ//s//ɪ//p//ə//s/; elAHsipəss; , "Elásippos"), meaning "horse driving". Elector (/ə/'/l//ɛ//k//t//ər/; əLEKtər; , "Ēléktōr") of uncertain derivation (compare Electra), often translated as "beaming" or "radiant", especially in the combination Ēlektōr Hyperiōn. Eleutherius (/iː/'/lj//uː//θ//ər//i//ə//s/; eeLOOthəreeəs; , "Eleuthérios) "the liberator", epithet under which he was worshipped in Troezen in Argolis, also shared with Dionysus and Eros. Hagnus ('/h//æ//g//n//ə//s/; HAGnəs; , Hagnós), meaning "pure", "sacred" or "purifying." Horotrophus (/h//ɔːr/'/ɔː//t//r//ɔː//f//ə//s///; horOTroffəss; , "Hо̄rotróphos"), "nurturer of the Seasons/Hours", in combination with kouros, "youth". Hyperion (/h//aɪ/'/p//ɪər//i//ə//n/; hyPEERreeən; , "Hyperíōn") and Hyperionides (/h//aɪ/,/p//ɪər//i//ə/'/n//aɪ//d//iː//z///; hyPEEReeəNYdeez; , "Hyperionídēs"), "superus, high up" and "son of Hyperion" respectively, the sun as the one who is above, and also the name of his father. Isodaetes (,/aɪ//s//ə/'/d//eɪ//t//iː//z///; EYEsəDAYteez; , "Isodaítēs"), literally "he that distributes equal portions", cult epithet also shared with Dionysus. Paean ('/p//iː//ə//n/ PEEən; , Paiān), physician, healer, a healing god and an epithet of Apollo and Asclepius. Panoptes (/p//æ/'/n//ɒ//p//t//iː//s///; panOPtees; , "Panóptēs") "all seeing" and Pantepoptes (/p//æ//n//t//ɛ/'/p//ɒ//p//t//iː//s///; pantepOPtees; , "Pantepóptēs") "all supervising", as the one who witnessed everything that happened on earth. Pasiphaes (/p//ə/'/s//ɪ//f//i//iː//s/; pahSIFeeeess; , "Pasiphaḗs"), "all shining", also the name of one of his daughters. Patrius ('/p//æ//t//r//i//ə//s/; PATreeəs; , "Pátrios") "of the fathers, ancestral", related to his role as primogenitor of royal lines in several places. Phoebus ('/f//iː//b//ə//s/ FEEbəs; , Phoîbos), literally "bright", several Roman authors applied Apollo's byname to their sun god Sol. Sirius ('/s//ɪ//r//ɪ//ə//s/; SEEreeəss; , "Seírios") literally meaning "scorching", and also the name of the Dog Star. Soter ('/s//oʊ//t//ər/; SOHtər; , "Sōtḗr") "the saviour", epithet under which he was worshipped in Megalopolis, Arcadia. Terpsimbrotus (,/t//ɜːr//p//s//ɪ//m/'/b//r//ɒ//t//ə//s/; TURPsimBROTəs; , "Terpsímbrotos") "he who gladdens mortals", with his warm, life giving beams. Titan ('/t//aɪ//t//ən/; TYtən; , "Titán"), possibly connected to τιτώ meaning "day" and thus "god of the day". Whether Apollo's epithets Aegletes and Asgelatas in the island of Anaphe, both connected to light, were borrowed from epithets of Helios either directly or indirectly is hard to say. Apollo was associated with the Sun as early as the fifth century BC, though widespread conflation between him and the Sun god was a later phaenomenon. – Clymene, Phaethon's mother, laments that Helios has destroyed her child, that Helios whom men rightly call Apollo (the name Apollo is here understood to mean Apollon "Destroyer"). By Hellenistic times Apollo had become closely connected with the Sun in cult and Phoebus (Greek Φοῖβος, "bright"), the epithet most commonly given to Apollo, was later applied by Latin poets to the Sun god Sol. The identification became a commonplace in philosophic texts and appears in the writing of Parmenides, Empedocles, Plutarch and Crates of Thebes among others, as well as appearing in some Orphic texts. Pseudo Eratosthenes writes about Orpheus in Placings Among the Stars, section 24:

But having gone down into Hades because of his wife and seeing what sort of things were there, he did not continue to worship Dionysus, because of whom he was famous, but he thought Helios to be the greatest of the gods, Helios whom he also addressed as Apollo. Rousing himself each night toward dawn and climbing the mountain called Pangaion, he would await the Sun's rising, so that he might see it first. Therefore, Dionysus, being angry with him, sent the Bassarides, as Aeschylus the tragedian says; they tore him apart and scattered the limbs. Dionysus and Asclepius are sometimes also identified with this Apollo Helios. Strabo wrote that Artemis and Apollo were associated with Selene and Helios respectively due to the changes those two celestial bodies caused in the temperature of the air, as the twins were gods of pestilential diseases and sudden deaths. Pausanias also linked Apollo's association with Helios as a result of his profession as a healing god, and father to Asclepius. The two gods' close association with each other might have originated from the fact that both were supposed to know everything, one from his position in the sky above the earth, the other as god of prophecy. The light that comes from the Sun is physical and at the same time metaphorical, signifying mental enlightenment; in that respect, the mental and physical phenomena are made distinct from each other, a distinction which placed the two gods on opposing sides: thus Apollo is the metaphorical light, the oracular god who sheds light into the dark ways of the future, the god of music and song (which are heard where light and security reigns), while Helios on the other hand represents the physical light, the orb of the Sun that creates summer and winter, who brings dark secrets to the light, as demonstrated in the story of Aphrodite and Hephaestus, when he rises and sets in the sky. In the Orphic Hymns, Helios is addressed as Paean ("healer") and holding a golden lyre,

According to Athenaeus, sixth century BC lyric poet Telesilla wrote that the song sung in honour of Apollo is called the "Sun loving song" (, philhēliás), that is, a song meant to make the Sun come forth from the clouds, sung by children in bad weather; but Julius Pollux (who came much later than her) describing a philhelias in greater detail makes no mention of Apollo, only Helios. Scythinus of Teos wrote that Apollo uses the bright light of the Sun (λαμπρὸν πλῆκτρον ἡλίου φάος) as his harp quill and in a fragment of Timotheus' lyric, Helios is invoked as an archer with the invocation (a common way of addressing the two medicine gods), though it most likely was part of esoteric doctrine, rather than a popular and widespread belief. Aeschylus in his Seven Against Thebes writes that Apollo never walks in the Underworld, and calls the place Sunless (ἀνάλιον, análion "sunless"). Similarly, Helios never steps foot on the Underworld either:

Sleep and Death, awful gods. The glowing Sun never looks upon them with his beams, neither as he goes up into heaven, nor as he comes down from heaven. During the time of Callimachus, an ancient Greek poet who lived in the 4th century BC, some people would distinguish between Apollo and Helios, for which thing the poet censured them. Classical Latin poets also used Phoebus as a byname for the Sun god, whence come common references in later European poetry to Phoebus and his chariot as a metaphor for the Sun but, in particular instances in myth, Apollo and Helios are distinct. The Sun god, the son of Hyperion, with his Sun chariot, though often called Phoebus ("shining") is not called Apollo except in purposeful non traditional identifications. Ancient Roman authors who used "Phoebus" for Sol as well as Apollo include Ovid, Virgil, Statius, and Seneca. Representations of Apollo with solar rays around his head in art also belong to the time of the Roman Empire, particularly under Emperor Elagabalus in 218 222 AD. Apollo, has far as Ovid is concerned, does not seem to have any solar characteristics. He appears, rising out of the sea, with a fireball in either outstretched hand, on an engraved Etruscan bronze mirror in late Archaic style, formerly on the Roman antiquities market. On Etruscan mirrors in Classical style, he appears with a halo. In ancient artwork, Usil is shown in close association with Thesan, the goddess of the dawn, something almost never seen with Helios and Eos, however in the area between Cetona and Chiusi a stone obelisk is found (kept since 1622 in the monastery of San Francesco at Città della Pieve), whose relief decorations seem to have been interpreted as referring to a solar sanctuary: what appears to be a Sun boat, the heads of Helios and Thesan, and a cock, likewise referring to the Sunrise.

Кронос

Диодор Сицилийдің мәлімдемесінше, халдейлер Кронос (Сатурн) планетасын Гелиос, яғни Күн деп атаған, себебі Сатурн – планеталардың ең жақсы көрінетіні болған.

Сурет және символдар

Гелиос ежелгі қыш құмыралар мен монеталарда жиі кездеседі. Гелистің адам тәрізді бейнеленген ең ертегі суреттері біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында Аттикадағы қара фигуралы вазаларда кездеседі. Бригос суретшісінің ізбасары салған полихромды бобильдегі қызыл сурет құдайдың бейнесіндегі өзгерісті көрсетеді, оны жас, сақалсыз адам ретінде бейнелейді, ал қазір Детройт өнер институтында сақталған Аттикалық бағана кратері Гелиос бейнесіндегі өзгерістің ең ерте мысалы болып табылады. Сондай-ақ, Сапфо суретшісіне жатқызылатын б.з.д. VI ғасырдың соңы немесе V ғасырдың басында жасалған лекитос оны сақалды еркек ретінде көрсетеді, ұзын шашы кробилосқа байланған, қолында тігеді және арба жүргізушінің ұзын зығырдан жасалған көйлегін киген. Кейінгі суреттерде ол әдетте сақалсыз және жас ретінде бейнеленеді. Онда ол көбінесе сәулелі тәжбен бейнеленеді; сәулелі құдай, оң қолы көбінесе көтерілген, күштің белгісі (күн иконографиясының ерекше белгісі болды), сол қолы көбінесе қамшы немесе шар ұстайды. Б.з.д. V ғасырдың ортасына қарай Гелиос сақалын жоғалтты, өйткені оның жас, әдемі Аполлонмен теңестірілуі басталды. Ол сондай-ақ киім киген, шашы бұйраланған және бас киім киген жас жігіт ретінде бейнеленді. Гелиос бейнеленген алғашқы суреттерде ол қамшы мен төрт атты арбаның тізгінін ұстаған, ал кейінгі суреттерде қамшы мен тізгін орнына сол қолында шар және көтерілген оң қолы бейнеленген. Гелиос кейінгі кезеңдегі жауынгерлік арба жүргізуші бейнесі Микен дәуіріне дейін жететін болуы мүмкін; Күн дискісінің символы Микен мен Тиринттен алынған көріністерде көрсетілген, ал Микендіктер қолданған арбалардың көп бөлігі Линейлік Б тақташаларында жазылған. Архаикалық өнерде Гелиос арбасында күн шығуы – мотивтің бір түрі болды. Ежелгі қыш құмыраларда Гелиос көбінесе төрт атты арбасында теңізден көтеріліп, жеке тұлға ретінде немесе кейбір мифтермен байланысты бейнеленеді, бұл таңертең болғанын көрсетеді; көбінесе онымен бірге Селена (ай), Эос (таң), Хемера (күн) және жұлдыздар болады. Ол Персефонаның ұрлануы, Париж соты және Гераклдің оған жебе атқан кездерінде жиі кездеседі. Италиядағы Таранто қаласындағы Ұлттық археологиялық мұражайда сақталған, Тесей суретшісіне жатқызылатын Аттикалық қара фигуралы вазада Геракл Океан өзенінің жағалауында отырған, ал оның жанында Гелиостан екі жебе шығып, күн дискісімен тәждікталған және соғыс арбасын айдап келе жатқан бейнеленген. Гелиос Парфенонның шығыс фронтонын әшекейлеген, Селенамен бірге Афинаның тууының көрінісін бейнелеген. Ол сол жақтағы төрт атты арбасын айдағанда, оның басы мен қолы ғана көрінеді. Гелиос (қайтадан Селенамен бірге) Олимпиядағы Зевс мүсінінің негізінде Афродитаның тууы, Париж соты және мүмкін Пандораның тууы бейнеленген. Олар Дельфидегі ғибадатхананың фронтонында да бейнеленген. Пергамон алтарында, Гигантомахияны бейнелейтін, төрт атты арбасын айдап, жауына жалындаған шамды лақтырып жатқан, желбіреген шапандары бар арба жүргізуші, сөзсіз Гелиос. Гелленистік өнерде Гелиос басқа да жарық құдайлармен және Рия Кибелемен бірге ақылды бейнелейтін алыптармен (рационалдылықты бейнелейтін) шайқасады. Ежелгі мүсінші Лисипп, Линдостың құдайы Харес (Родос Колосын салған) шәкірті, көптеген мүсіндерімен атақты, әсіресе Родоста тұрған құдайдың тағы бір үлкен мүсіні – Күнмен арба үшін. Элисте, базар алаңының жанында ол алтынмен жалатылған киім киген, басы, қолы, аяғы мәрмәрден жасалған ағаштан жасалған мүсінде бейнеленген. Қорынт қаласының базар алдында, Лехеумға баратын жол бойында екі алтын күйме тұрған қақпа болды; біреуі Гелиос ұлы Фаэтонды, екіншісі Гелиос өзін тасымалдаған. Гелиос Рим дәуірінен бұрын алтын әшекейлерде сирек кездеседі; сақталған мысалдарға Анатолиядағы Элайя шығанағынан алынған бюсті бар алтын медальон кіреді, онда ол басына бағынбайтын шашы бар, ал Пелинна алқасының алтын медальоны бар. Гелиос бейнеленген ең танымал суреттер, атап айтқанда Парфенонның шығыс фронтонында орналасқан оның мүсіні, Родос үшін Лисипптің күйме мүсіні және Родос Колосы Гелиосқа қатысты көптеген өнер туындыларына шабыт көзі болды; Пелинна медальоны да сол дәстүрді ұстанған болуы мүмкін. Оның Птолемейлер Александр Македонскийді Александр Гелиос ретінде бейнелегеннен кейін қолданған иконографиясы билік пен аянды бейнелеуге келді және римдік кезеңдегі бірнеше Мысыр құдайлары оны қарыз алды. Портреттерін күн белгілерімен жасаған басқа билеушілерге Мысырдың Птолемейлік патшаларының бірі, Птолемей III Эвргет кіреді, оның басында күн сәулелері үшін тесіктер бар филет және оның басында күн тәжімен және эгида ұстаған алтын монеталары бар.

Helios often appears in ancient pottery and coins. The earliest depictions of Helios in a humanoid form date from the late sixth and early fifth centuries BC in Attic black figure vases, and typically show him frontally as a bearded man on his chariot with a sun disk. A red figure on a polychrome bobbin by a follower of the Brygos painter already signifies a shift in the god's depiction, painting him as a youthful, beardless figure, while an Attic column krater now kept in the Detroit Institute of Arts is among the earliest examples of a shift in Helios' depiction from frontal to profile, though it did keep the bearded man imagery. Likewise a late sixth century or early fifth century BC lekythos attributed to the Sappho Painter shows him as a bearded male, his long hair bound up in a krobylos, holding a goad and wearing a finely pleated long linen tunic of a charioteer. In later art, he is consistently drawn as beardless and young. In it, he is typically depicted with a radiant crown; a radiate god, with the right hand often raised, a gesture of power (which came to be a definitional feature of solar iconography), the left hand usually holding a whip or a globe. By the middle of the fifth century BC Helios has lost his beard, as his identification with the youthful, fair Apollo has begun, He was also presented as a young man clad in tunic, with curling hair and wearing buskins. While early depictions of Helios would show him holding a whip and reins of the quadriga, later ones supplant the whip and reins for a globe on the left hand and a raised right hand. It is likely that Helios' later image as a warrior charioteer might be traced back to the Mycenaean period; the symbol of the disc of the sun is displayed in scenes of rituals from both Mycenae and Tiryns, and large amounts of chariots used by the Mycenaeans are recorded in Linear B tablets. In archaic art, Helios rising in his chariot was a type of motive. Helios in ancient pottery is usually depicted rising from the sea in his four horse chariot, either as a single figure or connecting to some myth, indicating that it takes place at dawn; often he is accompanied by Selene (Moon), Eos (Dawn), Hemera (Day) and the Stars. He is often present at the abduction of Persephone, the Judgement of Paris, and Heracles shooting arrows at him. In an Attic black figure vase, now kept at the National Archaeological Museum of Taranto in Italy, attributed to the Theseus Painter, shows Heracles sitting on the shores of the Ocean river, while next to him a pair of arrows protrude from Helios, crowned with a solar disk and driving his chariot. Helios adorned the east pediment of the Parthenon; he along with Selene framed the scene of the birth of Athena, he, with only his head and arms shown, driving his quadriga on the left as he rises from the ocean, while she in her biga descending into the sea on the far right. Helios (again with Selene) also framed the birth of Aphrodite on the base of the Statue of Zeus at Olympia, the Judgement of Paris, and possibly the birth of Pandora on the base of the Athena Parthenos statue. They were also featured in the pedimental group of the temple at Delphi. In the Pergamon Altar, depicting the Gigantomachy, the charioteer with the fluttering robes guiding his four horse chariot while swinging a flaming torch at his enemy is doubtlessly Helios. In dynamic Hellenistic art, Helios along with other luminary deities and Rhea Cybele, representing reason, battle the Giants (who represent irrationality). The ancient sculptor Lysippus, teacher of Chares of Lindos (who built the Colossus of Rhodes) was celebrated for many his statues, more particularly for his Chariot with the Sun, another large statue of the god which stood in Rhodes. In Elis near the market place he was depicted with rays coming out of his head in an image made of wood with gilded clothing and marble head, hands and feet. Outside the market of the city of Corinth, along the road to Lechaeum, stood a gateway on which stood two gilded chariots; one carrying Helios' son Phaethon, the other Helios himself. Helios appears infrequently in gold jewelry before Roman times; extant examples include a gold medallion with its bust from the Gulf of Elaia in Anatolia, where he's depicted frontally with a head of unruly hair, and a golden medallion of the Pelinna necklace. The most famous representations of Helios, namely his statue in the east pediment of the Parthenon, Lysippus' chariot statue for the Rhodians and the Colossus of Rhodes were sources of inspiration for various other artworks of Helios in antiquity; the Pelinna medallion may also be following that same tradition. His iconography, used by the Ptolemies after representations of Alexander the Great as Alexander Helios, came to symbolize power and epiphany, and was borrowed by several Egyptian deities in the Roman period. Other rulers who had their portraits done with solar features include Ptolemy III Euergetes, one of the Ptolemaic kings of Egypt, of whom a bust with holes in the fillet for the sunrays and gold coins depicting him with a radiant halo on his head like Helios and holding the aegis exist.

Рим дәуірі

Гелиос мозаикаларда жиі бейнеленген, көбінесе он екі зодиак белгісімен қоршалған және Селенамен бірге. Біздің заманымыздың үшінші және төртінші ғасырларынан бастап, күн құдайы ресми рим империялық құдай ретінде қарастырылды және монументальді өнер туындыларында әртүрлі формаларда пайда болды, күн сәулелерін білдіретін сәулелі тәж киіп, төрт аттан тұратын көлік айдап жүргендей бейнеленді. Гелиос/Сол культы Эрец Израильде маңызды рөл атқарды; император әлемнің билеушісі саналғандықтан, оның оң қолымен сәлемдесу биліктің символы ретінде танылды. Гелиос Ұлы Константиннің қамқоршысы болды, сондықтан ол билеуші Гелиос ретінде танылды. Константин өзінің жаңа астанасы Константинопольде Гелиос мүсінін өзінің портреті үшін қайта пайдаланды, бұл Неронның Солмен жасаған әрекетіне ұқсас, мұндай практика пұтқа табынушылар арасында сирек емес еді. Галлерий аркасындағы императорлардың орны Диберг тақтасындағы Гелиос/Солдың орнымен салыстыруға болады. Яһуди Гелиос материалдарының көп бөлігі біздің заманымыздың 3-ші және 6-шы ғасырларына жатады, оның ішінде яһуди синагогтарындағы құдайдың көптеген мозаикалары және папирустардағы дұғалар бар. Күн құдайы Израиль жерінің үш жерінде мозаикаларда бейнеленген: Хаммат-Тиберия, Бет-Альфа және Нааран синагогтарында. Хаммат-Тиберия мозаикасында Гелиос жартылай алтынмен қапталған, фибуламен бекітілген және жеті сәулелі нимбпен әшекейленген көйлек киген. Бет-Альфа синагогында Гелиос меноралар, басқа да діни заттар мен екі арыстанның арасындағы Тора кітабының орнымен бірге зодиак мозаикасының ортасында бейнеленген, ал жыл мезгілдері шпандеральдерде орналасқан. Гелиос арба қорабынан алға қарай бетімен шығып тұр, екі дөңгелек жанынан көрінеді, төрт аттың басы да алға қарап тұр, ал аяқтары тізіліп бейнеленген. Гелиос пен Аполлонның теңестірілуі ежелгі дәуірде басталды, екеуі де міндетті түрде бірдей болмаса да, антикалық өнерден кейін Аполлон классикалық Аполлон мен Гелиос ерекшеліктері мен атрибуттарын сіңірді, сондықтан Аполлон өзінің иконографиясымен бірге көбінесе төрт аттан тұратын көлікті айдап, екеуін де бейнелейді. Барокко суреттерінде Аполлон көбінесе шапшаң аттарымен, күн сәулесімен қоршалған, Ай құдайы Диананы (Гелиос қарындасы Селена) аспаннан қуалайтын күйде бейнеленеді, немесе бұлт үстінде лирасымен және Дианасымен отырған болады. Орта ғасырлық дәстүрде төрт жылқының әрқайсысының өзіндік түсі болды, бірақ Ренессанс кезеңінде төрт ат та ақ түсті болып салынды, римдік жеңіс шерулерінде қолданылған төрт аттан тұратын көліктер сияқты. Версальдегі Аполлонның үлкен фонтанында, оның алтынмен қапталған мүсіні Аполлонды күн құдайы ретінде, мұхитқа батқанда төрт аттан тұратын көлігін айдап бара жатқан күйде бейнелейді. Осы тұста Аполлон Франция патшасын, "Күн патшасын" (le roi soleil) көрсетеді. 1614 жылы итальян суретшісі Гидо Рени салған "Аврора" фрескасы - барокко суретінің тағы бір мысалы, онда Эос/Аврора Аполлонды жетектеп барады, оны Сағаттар және жарқын нимб қоршап тұр. Көліктен басқа, Аполлон көбінесе басына күн нимбімен және Гелиос мифологиясының көріністерінде бейнеленеді, мысалы, Венераның Марспен болған қарым-қатынасы туралы Вулканы хабардар етуі. Итальян суретшісі Джанбатиста Тиеполо Фаэтонның батыл тілегін орындаған сәтін майға түсірген, онда әке Аполлон жарық аурасында шомылған күйде ұлын көндіруге тырысады, ал бала Овидий сипаттағандай, әкесінің аттарына ыммен белгі береді. Оның алтын көлігі мен аттары да бар, оған қанатты Хора, маусымдар құдайлары және уақыт құдайы Сатурн қатысады.

Helios was also frequently depicted in mosaics, usually surrounded by the twelve zodiac signs and accompanied by Selene. From the third and fourth centuries CE onwards, the sun god was seen as an official imperial Roman god and thus appeared in various forms in monumental artworks, portrayed wearing a radiant crown signifying the sun's rays and driving a quadriga. The cult of Helios/Sol had a notable function in Eretz Israel; since the Emperor was regarded as the ruler of the world, he figure's right handed greeting was recognized as a symbol of power; Helios was Constantine the Great's patron, and so that ruler came to be identified with Helios. In his new capital city, Constantinople, Constantine recycled a statue of Helios to represent himself in his portrait, as Nero had done with Sol, which was not an uncommon practice among pagans, and the position of the emperors in the Arch of Galerius is comparable to the position of Helios/Sol on the Dieberg plaque, and also in coinage. A considerable portion if not the majority of Jewish Helios material dates from the 3rd through the 6th centuries CE, including numerous mosaics of the god in Jewish synagogues and invocation in papyri. The sun god was depicted in mosaics in three places of the Land of Israel; at the synagogues of Hammat Tiberias, Beth Alpha and Naaran. In the mosaic of the Hammat Tiberias, Helios is wrapped in a partially gilded tunic fastened with a fibula and sporting a seven rayed halo At the Beth Alpha synagogue, Helios is at the centre of the circle of the zodiac mosaic, together with the Torah shrine between menorahs, other ritual objects, and a pair of lions, while the Seasons are in spandrels. The frontal head of Helios emerges from the chariot box, with two wheels in side view beneath, and the four heads of the horses, likewise frontal, surmounting an array of legs. the identification between Helios and Apollo had started since antiquity, and though the two were not necessarily identical, In post antiquity art, Apollo assimilates features and attributes of both classical Apollo and Helios, so that Apollo, along with his own iconography, is many times depicted as driving the four horse chariot, representing both of them. In baroque painting, Apollo is often depicted with his prancing horses, surrounded by sunlight, driving Diana, representing the moon goddess and identified with Helios' sister Selene, away from the sky and into darkness; otherwise, Apollo might be seated on a cloud, with his lyre and Diana next to him. In medieval tradition, each of the four horses had its own distinctive colour; in the Renaissance however, all four are shown as white, similar to those used to pull the Roman triumphal four horse chariots. In Versailles, in the great fountain of Apollo, a gilded statue of him depicts Apollo as the god of the sun, driving his quadriga as he sinks in the ocean; Apollo in this regard represents the king of France, le roi soleil, "the Sun King". The ceiling fresco L'Aurora by Italian painter Guido Reni, painted in 1614, is another example of a Baroque painting where Eos/Aurora is seen leading Apollo, who is surrounded by the Hours and a luminous halo. Additionally to the chariot, Apollo is often drawn with a solar halo around his head and depicted in scenes of Helios' mythology, like informing Vulcan of Venus's affair with Mars, Giambattista Tiepolo, an Italian artist, painted oil on canvas the psychological moment when Phaethon made his daring wish, where Apollo, as the father, bathed in an aureole of light, vainly attempts to dissuade his son while the boy gestures at his father's horses, as described by Ovid; his golden chariot and horses are there too, as he is attended by the winged Horae, the goddesses of the seasons, and Saturn, here the god of time.

Әдебиетте

Күн құдайы мен Нереида Амфитрита арасындағы махаббат оқиғасы француз драматургы Монлеонның "Амфитрит" (1630) пьесасымен ұсынылады; пьесаның соңында, нимфаның жек көруінен ашуланған Күн, құдайлардың патшасы Юпитер араласып, тыныштықты қалпына келтірмес бұрын, жер мен теңізді өртеп жібереді. Француз композиторы Жан Батист Лулли 1683 жылы Овидийдің Гелиос ұлы Фаэтон туралы айтқан әңгімесінен шабыттанған бес актілі "трагедиялық музыка" шығармасын жазды. Фаэтон өзінің әкесінен күн күймесін алып, оның тәңірлік тегін өзінің қарсыласы Эпафқа дәлелдеуге тырысады, бірақ күймеге билік ете алмай, Юпитердің соққысынан қаза табады. Әкенің рөлін тенор (haute contre) орындады. Төртінші актіде Күн, Хоралармен оралып, ұлын жылы күтіп алады, мерекелерден кейін Фаэтонға әкелік белгі беруге асығыс келіседі, бірақ бала тілегін білдіргеннен кейін салдарынан сезінеді, бірақ сөзінен қайта алмайды. Күннің сән-салтанаты мен сарайы, әрине, Күн патшасы Людовик XIV-ке сілтеме жасады, ол күнді өзінің символы ретінде пайдаланды; пьеса Николя Фуке тағдырына тікелей емес сілтеме болды, оның Людовик XIV-ке еліктеуі құлдырауына әкелді. Бұл Аполлон Күні Людовик XIV билігін бейнелеу үшін жиі қолданылды; Пьер Корнельдің "Андромеда" (1650) пьесасында, Муза Мелпомена Күнді тоқтатып, Франция мен Италияның ең жақсы өнерлерімен безендірілген театрдың жарқырауына мүмкіндік береді, сондай-ақ король Людовик XIV Помпейден, Ұлы Александрдан және Юлий Цезардан да зор даңққа ие болады деп болжайды. Герхард Хауптманн "Helios und Phaethon" атты ұзақ поэма жазды, бұл мифтің басқа нұсқаларынан айырмашылығы, Фаэтонның тудырған ғаламдық апатқа емес, құдай әке мен оның өлімді ұлы арасындағы қарым-қатынасқа назар аударады, өйткені Фаэтон әкесіне өзінің бес жылқысын жүргізуге лайықты екенін көндіруге тырысады, ал Гелиос өзінің амбициялық баласын көндіруге тырысады, бірақ ақырында келісіп, бір күнге жүргізу үшін тізгінін және жылқысын береді. Джеймс Джойстің "Улисс" кітабында 14-ші эпизод "Күннің өгіздері" деп аталады, бұл Одиссейдің адамдары мен Гелиос малдарының оқиғасынан кейін "Одиссеяның" он екінші кітабынан алынған. Эпизод Холлс-стрит Жұмылдыру ауруханасында таңертең кешкі уақытта өтеді, ал оның символизмі кітаптағы ең қиын түсіндірілетін нәрселердің бірі болып табылады; босанатын әйелдерге қарсы жасалған олардың әдепсіз мінез-құлқынан, жүкті әйелдерге қарсы құрметсіздік жасағандай сезінеді; олардың аналары құнарлылық символындай қасиетті саналды, Гелистің қасиетті малдары сияқты, оларды өлімге ұшыратқан теңізшілер өлтіріп жеді.

A love affair between the Sun god and the Nereid Amphitrite is introduced by French playwright Monléon's L'Amphytrite (1630); in the denouement, the Sun, scorned by the nymph, sets the land and sea ablaze, before the king of gods Jupiter intervenes and restores peace. French composer Jean Baptiste Lully wrote in 1683 a tragédie en musique in five acts inspired by Ovid's handling of the tale of Helios' son, Phaëton, in which Phaëton obtains from his father the sun chariot in order to prove his divine origins to his rival Epaphus, but loses control and is instead struck and killed by Jupiter. The role of the father, le Soleil (the Sun) was played by a tenor (haute contre). In the fourth act, the Sun, surrounded by the Horae, warmly receives his son, and after the festivities, he rashly accepts to give Phaeton a sign of fatherhood, only to quickly foresee the consequences once the boy expresses his wish, but is unable to go back on his word. The luxury of the Sun and his palace was no doubt meant to connect to the Sun King, Louis XIV, who used the sun for his emblem; the play was an indirect reference to the fate of Nicolas Fouquet, whose ambition to imitate Louis XIV brought about his downfall. This Apollo Sun was frequently used to represent Louis XIV's reign; in Pierre Corneille's Andromède (1650), the Muse Melpomene stops the Sun to make him shine in the theatre, embellished with the finest art of France and Italy, and he predicts that King Louis XIV will achieve greater glory than Pompey, Alexander the Great and Julius Caesar. Gerhart Hauptmann wrote a long poem Helios und Phaethon, which, unlike other retellings of the myth, omits entirely the cosmic disaster Phaethon caused in order to focus on the relationship between the divine father and his mortal son, as Phaethon tries to convince his father he is well suited for his five steeds, while Helios tries to dissuade his ambitious child, but eventually consents and gives him his reins and steeds to drive for a single day. In James Joyce's book Ulysses, episode 14 is titled Oxen of the Sun, after the story of Odysseus' men and the cattle of Helios in book twelve of the Odyssey. The episode takes place in late morning at the Holles Street Maternity Hospital, and its symbolism is perhaps the most challenging in the book; the young men that gathered in the maternity hospital, due to their indecent behavior, feel like they committed a sacrilege against the women in labour that were giving birth to new life in the hospital; those mothers were held as sacred, akin to symbols of fertility, not unlike the sacred cattle of Helios whom the mortal crew so impiously slew and ate.

Атаулар ауыстырылуы

Гелиос – ежелгі және қазіргі грек тілдерінде Күннің атауы. Сонымен қатар, Гелиос – Гипериондағы кратерлердің бірі, Сатурнның серігі, Гелиос атасының атын иеленеді. Күнге қатысты көптеген сөздер "гелиос" сөзінен туындаған, оның ішінде сирек қолданылатын "гелиак" (күн сөзінің мағынасындағы) сияқты сөздер, гелиосфера, перигелий және афелий де бар. Химиялық элемент Гелий – түссіз, иіссіз, дәмсіз, уытсыз, инертті, моноатомдық газ, периодтық кестедегі инертті газдар тобының бірінші өкілі. Гелийге осы атауды Норман Локьер мен Эдвард Франкланд берді, себебі ол алғаш рет Күннің хромосферасы спектрінде байқалған. Гелий Күннің массасының шамамен 25% құрайды. Helius – құдайдың атымен аталған Limoniidae тұқымдасына жататын кран құсының туысы. Күнді зерттеу үшін НАСА-ның гелиоцентрлік орбитаға жіберген екі ғарыш зонды Гелиос А және Гелиос В деп аталды. Олар 1974 жылдың 10 желтоқсаны мен 1976 жылдың 15 қаңтарында Флорида штатындағы Канаверал әуе күштер базасынан ұшырылды. Бұл зондтар қазірде жұмыс істемейді, бірақ Күннің айналасындағы эллипстік орбиталарында қалып отыр. "Оринос Гелиос" ("таулы күн") – Грециядағы Domaine Helios шарап зауытында өндірілетін шарап брендінің атауы. Wii ойыны Metroid Prime 3: Corruption-да екінші Тұқым қорғаушысы Гелиос деп аталған. Deus Ex ойындары сериясында Гелиос есімді жасанды интеллект (ИИ) бар. Қытайда 2015 жылы Лонгман Ленг режиссерлік еткен "Гелиос" атты қылмыстық триллер көрсетілді. Bakugan франшизасында дракон тәрізді Пирус Bakugan Гелиос деп аталған.

Қазіргі заманғы қабылдау

Гелиос күн құдайы мәртебесіне байланысты қазіргі және танымал мәдениетте жиі кездеседі. Ол көптеген қазіргі заманғы әдебиеттерде бейнеленген, мысалы, Гарет Хиндстың 2010 жылғы "Одиссея" нұсқасында және Рик Риорданның "Аполлонның сынақтары" сериясындағы 2018 жылғы "Жарлы лабиринт" кітабында. Гелиос көптеген бейнеойындарда да қолданылған, мысалы, Sony Computer Entertainment компаниясының "God of War: Chains of Olympus", "God of War II" және "God of War III" ойындарында ол бас болып, Кратсосқа қарсы жау ретінде ойнайды.

Негізгі дереккөздер

Аэлиан, «Жануарлар туралы», II том: 6-11 кітаптар, аударған А. Ф. Шолфилд, Loeb Classical Library No. 450, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1959. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы бар. Аэлиан, «Жануарлар туралы», III том: 12-17 кітаптар, аударған А. Ф. Шолфилд, Loeb Classical Library No. 449, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1959. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы бар. Эсхил, Фрагменттер. Редакциялаған және аударған Алан Х. Сомерштейн. Loeb Classical Library 505. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2009. Эсхил, «Парсылар». «Фиваға қарсы жеті». «Жалынушылар». «Шынжырланған Прометей». Редакциялаған және аударған Алан Х. Сомерштейн. Loeb Classical Library No. 145. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2009. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы бар. Эзоп, «Эзоптың нақылдары». Лора Гиббстің жаңа аудармасы. Оксфорд университетінің баспасы (World's Classics): Оксфорд, 2002. Толық мәтін мен көрсеткіш mythfolklore.net сайтында қолжетімді. Аполлодор, Аполлодор, «Кітапхана», ағылшын тіліне аударған сэр Джеймс Джордж Фрейзер, F. B. A., F. R. S. 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1921. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Родос Аполлонийі, «Аргонавтика»; R. C. Seaton ағылшын тіліне аударған. Уильям Хайнеман, 1912. Аполлоний Родий, «Аполлоний Родийдің Аргонавтикасы»: III кітап, кіріспесімен және түсіндірмесімен редакциялаған Маршалл М. Гиллис, Кембридж университетінің баспасы, 1928. Архилох, «Элегия және Ямбус». Ағылшын тіліне аударған Дж. М. Эдмондс. Кембридж, Массачусетс. Гарвард университетінің баспасы. Лондон. Уильям Хайнеманн Лтд. 1931. 2. Perseus Online Library сайтында онлайн мәтін қолжетімді. Аристофан, «Бұлттар». «Аристофанның комедиялары». Уильям Джеймс Хики. Лондон. Бон. 1853 ж.? Афиней, «Білімді той берушілер», V том: 10.420e – 11 кітап. Редакциялаған және аударған С. Дуглас Олсон. Loeb Classical Library 274. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2009. Каллимах. «Гимндер», аударған Александр Уильям Мейр (1875–1928). Лондон: Уильям Хайнеман; Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons. 1921. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Клаудиан, «Персефонаның зорлауы» Клаудианда: II том. Аударған Платнауэр, Морис. Loeb Classical Library Volume 136. Кембридж, Массачусетс. Гарвард университетінің баспасы. 1922. Диодор Сицилий, «Тарихи кітапхана». 1-2 том. Имманель Беккер. Людвиг Диндёрф. Фридрих Фогель. Б. Г. Тюбнеридің «Aedibus» баспасында. Лейпциг. 1888–1890. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Император Юлиан Отступник, «Галилейлерге қарсы»: 3 кітаптың қалдықтары, Кирилл Александрийскийден алынған, Contra Julianum, (1923) 319–433 беттер, аударған Вилмер Кейв Райт, Ph. D. Еврипид, «Фрагменттер»: «Эдип Хрисипп». Басқа фрагменттер. Редакциялаған және аударған Кристофер Коллард, Мартин Кропп. Loeb Classical Library 506. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2009. Еврипид, «Медея», аударған Майкл Коллиер және Джорджия Махемер, Оксфорд университетінің баспасы, 2006, Google кітаптары. Еврипид, «Толық грек драмасы», 2 томдық, редакциялаған Уитни Дж. Оутс және Юджин О'Нилл. 1. «Тавристегі Ифигения», аударған Роберт Поттер. Нью-Йорк. Random House. 1938. Еврипид, «Толық грек драмасы», 2 томдық, редакциялаған Уитни Дж. Оутс және Юджин О'Нилл. 2. «Фенисса», аударған Е. П. Колридж. Нью-Йорк. Random House. 1938. Геродот, Геродот, ағылшын тіліне аударған А. Д. Годли. Кембридж. Гарвард университетінің баспасы. 1920. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы қолжетімді. Гесиод, «Теогония», «Гомерлік гимндер мен Гомерикада» Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Александриялық Есихий, «Барлық сөздердің әліпбилік жинағы»: III том (пи – сигма арқылы), IV том (таудан омегаға дейін). Гомерлік гимн 2 Деметрге, «Гомерлік гимндер мен Гомерикада» Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен. Гомерлік гимндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомерлік гимн 3 Аполлонға, «Гомерлік гимндер мен Гомерикада» Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен. Гомерлік гимндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомерлік гимн 4 Гермеске, «Гомерлік гимндер мен Гомерикада» Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен. Гомерлік гимндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомерлік гимн 28 Афинаға, «Гомерлік гимндер мен Гомерикада» Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен. Гомерлік гимндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомерлік гимн 31 Гелиоске, «Гомерлік гимндер мен Гомерикада» Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен. Гомерлік гимндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер, «Илиада», ағылшын тіліне аударған А. Т. Мюррей, PhD, 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн, Лтд. 1924. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер, «Одиссея», ағылшын тіліне аударған А. Т. Мюррей, Ph. D., 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн, Лтд. 1919. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гигин, Гай Юлий, «Астрономика» Гигин мифтерінен, аударған және редакциялаған Мэри Грант. Канзас университетінің гуманитарлық ғылымдар бойынша жарияланымдары. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Гигин, Гай Юлий, «Гигин мифтері». Редакциялаған және аударған Мэри А. Грант, Лоуренс: Канзас университетінің баспасы, 1960. Грек антологиясы, ағылшын тіліне аударған В. Р. Патон. Лондон. Уильям Хайнеманн Лтд. 1916. 1. Толық мәтін topostext.org сайтында қолжетімді. Пиндардың Истмиялық өлеңдері, кіріспесімен және түсіндірмесімен редакциялаған Дж. Б. Бери, M. A., Лондон, Macmillan and Co., 1892. Лактанций Плацид, «Латын мифографындағы аргументтер»: Лактанций Плацид, Овидийдің метаморфозаларының аргументтері, бірінші бөлім, доктор Б. Бунте, Бремен, 1852, J. Kühtmann & Comp. Либаний, «Либанийдің Прогимнасматасы»: Грек прозалық композициясы мен риторикасындағы үлгілік жаттығулар. Крейг А. Гибсонның аудармасымен және түсіндірмелерімен. Библиялық қоғам, Аталанта. 2008. Лонгин, «Сублимді туралы», ағылшын тіліне аударған Х. Л. Хавелл, кіріспесімен Эндрю Лэнг, Macmillan Publishers, Лондон, 1890. Онлайн мәтін мына жерде қолжетімді. Луциан, «Құдайлардың әңгімелері»; аударған Фаулер, Х. В. және Ф. Г. Оксфорд: The Clarendon Press. 1905. Луциан, «Өлгендермен әңгімелер». «Теңіз құдайларымен әңгімелер». «Құдайлармен әңгімелер». «Ғасырлармен әңгімелер», аударған М. Д. Маклеод, Loeb Classical Library No. 431, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1961. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы. Internet Archive. Луциан, «Икароменипп» «Төменгі сапар немесе Тиран». Зевс сұрақтары. Зевс ашуы. «Түс немесе Қасқыр». Прометей. «Икароменипп немесе Аспан адамы». Тимон немесе Мизантроп. Харон немесе Инспекторлар. «Сатуға арналған философиялар». Аударған А. М. Хармон. Loeb Classical Library 54. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1915. Луциан, «Луцианның шын оқиғасы»: грек тіліндегі орта деңгейдегі оқушы, грек мәтіні, сөздік және түсіндірмелермен, Эван Хейс, Стивен А. Нимис, 2011. Луциан, «Түс немесе Қасқыр» «Төменгі сапар немесе Тиран». Зевс сұрақтары. Зевс ашуы. «Түс немесе Қасқыр». Прометей. «Икароменипп немесе Аспан адамы». Тимон немесе Мизантроп. Харон немесе Инспекторлар. «Сатуға арналған философиялар». Аударған А. М. Хармон. Loeb Classical Library 54. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1915.

Aelian, On Animals, Volume II: Books 6 11, translated by A. F. Scholfield, Loeb Classical Library No. 450, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1959. Online version at Harvard University Press. Aelian, On Animals, Volume III: Books 12 17, translated by A. F. Scholfield, Loeb Classical Library No. 449, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1959. Online version at Harvard University Press. Aeschylus, Fragments. Edited and translated by Alan H. Sommerstein. Loeb Classical Library 505. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009. Aeschylus, Persians. Seven Against Thebes. Suppliants. Prometheus Bound. Edited and translated by Alan H. Sommerstein. Loeb Classical Library No. 145. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009. Online version at Harvard University Press. Aesop, Aesop's Fables. A new translation by Laura Gibbs. Oxford University Press (World's Classics): Oxford, 2002. Full text and index available at mythfolklore. net. Apollodorus, Apollodorus, The Library, with an English Translation by Sir James George Frazer, F. B. A., F. R. S. in 2 Volumes. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1921. Online version at the Perseus Digital Library. Apollonius of Rhodes, Argonautica; with an English translation by R. C. Seaton. William Heinemann, 1912. Apollonius Rhodius, The Argonautica of Apollonius Rhodius: Book III, edited with introduction and commentary by Marshall M. Gillies, Cambridge University Press, 1928. Archilochus in Elegy and Iambus. with an English Translation by. J. M. Edmonds. Cambridge, MA. Harvard University Press. London. William Heinemann Ltd. 1931. 2. Online text available at Perseus Online Library. Aristophanes, Clouds. The Comedies of Aristophanes. William James Hickie. London. Bohn. 1853?. Athenaeus, The Learned Banqueters, Volume V: Books 10.420e 11. Edited and translated by S. Douglas Olson. Loeb Classical Library 274. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009. Callimachus. Hymns, translated by Alexander William Mair (1875–1928). London: William Heinemann; New York: G. P. Putnam's Sons. 1921. Online version at the Topos Text Project. Claudian, Rape of Persephone in Claudian: Volume II. Translated by Platnauer, Maurice. Loeb Classical Library Volume 136. Cambridge, MA. Harvard University Press. 1922. Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica. Vol 1 2. Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. in aedibus B. G. Teubneri. Leipzig. 1888–1890. Greek text available at the Perseus Digital Library. Emperor Julian the Apostate, Against the Galileans: remains of the 3 books, excerpted from Cyril of Alexandria, Contra Julianum, (1923) pp. 319–433, translated by Wilmer Cave Wright, Ph. D.
Euripides, Fragments: Oedipus Chrysippus. Other Fragments. Edited and translated by Christopher Collard, Martin Cropp. Loeb Classical Library 506. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009. Euripides, Medea translated by Michael Collier and Georgia Machemer, Oxford University Press, 2006, Google books. Euripides, The Complete Greek Drama', edited by Whitney J. Oates and Eugene O'Neill, Jr. in two volumes. .1. Iphigenia in Tauris, translated by Robert Potter. New York. Random House. 1938. Euripides, The Complete Greek Drama', edited by Whitney J. Oates and Eugene O'Neill, Jr. in two volumes. 2. The Phoenissae, translated by E. P. Coleridge. New York. Random House. 1938. Herodotus, Herodotus, with an English translation by A. D. Godley. Cambridge. Harvard University Press. 1920. Online version available at The Perseus Digital Library. Hesiod, Theogony, in The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White, Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. Online version at the Perseus Digital Library. Hesychius of Alexandria, Alphabetical Collection of All Words: Vol. III (pi through sigma), Vol. IV (tau through omega)
Homeric Hymn 2 to Demeter in The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White. Homeric Hymns. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. Online version at the Perseus Digital Library. Homeric Hymn 3 to Apollo in The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White. Homeric Hymns. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. Online version at the Perseus Digital Library. Homeric Hymn 4 to Hermes in The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White. Homeric Hymns. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. Online version at the Perseus Digital Library. Homeric Hymn 28 to Athena in The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White. Homeric Hymns. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. Online version at the Perseus Digital Library. Homeric Hymn 31 to Helios in The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White. Homeric Hymns. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. Online version at the Perseus Digital Library. Homer, The Iliad with an English Translation by A. T. Murray, PhD in two volumes. Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann, Ltd. 1924. Online version at the Perseus Digital Library. Homer; The Odyssey with an English Translation by A. T. Murray, PH. D. in two volumes. Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann, Ltd. 1919. Online version at the Perseus Digital Library. Hyginus, Gaius Julius, Astronomica from The Myths of Hyginus translated and edited by Mary Grant. University of Kansas Publications in Humanistic Studies. Online version at the Topos Text Project. Hyginus, Gaius Julius, The Myths of Hyginus. Edited and translated by Mary A. Grant, Lawrence: University of Kansas Press, 1960. Greek Anthology, with an English Translation by. W. R. Paton. London. William Heinemann Ltd. 1916. 1. Full text available at topostext. org. Isthmian odes of Pindar, edited with introduction and commentary by J. B. Bury, M. A., London, Macmillan and Co., 1892. Lactantius Placidus, Argumenta in Lateinische Mythographen: Lactantius Placidus, Argumente der Metamorphosen Ovids, erstes heft, Dr. B. Bunte, Bremen, 1852, J. Kühtmann & Comp. Libanius, Libanius's Progymnasmata: Model Exercises in Greek Prose Composition and Rhetoric. With a translation and notes by Craig A. Gibson. Society of Biblical Literature, Atalanta. 2008. Longinus, On the Sublime, translated into English by H. L. Havell, with an introduction by Andrew Lang, Macmillan Publishers, London, 1890. Online text available here. Lucian, Dialogues of the Gods; translated by Fowler, H W and F G. Oxford: The Clarendon Press. 1905. Lucian, Dialogues of the Dead. Dialogues of the Sea Gods. Dialogues of the Gods. Dialogues of the Courtesans, translated by M. D. MacLeod, Loeb Classical Library No. 431, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1961. Online version at Harvard University Press. Internet Archive. Lucian, Icaromenippus in The Downward Journey or The Tyrant. Zeus Catechized. Zeus Rants. The Dream or The Cock. Prometheus. Icaromenippus or The Sky man. Timon or The Misanthrope. Charon or The Inspectors. Philosophies for Sale. Translated by A. M. Harmon. Loeb Classical Library 54. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1915. Lucian, Lucian's A True Story: an Intermediate Greek reader, Greek text with running vocabulary and commentary, Evan Hayes, Stephen A. Nimis, 2011. Lucian, The Dream or the Cock in The Downward Journey or The Tyrant. Zeus Catechized. Zeus Rants. The Dream or The Cock. Prometheus. Icaromenippus or The Sky man. Timon or The Misanthrope. Charon or The Inspectors. Philosophies for Sale. Translated by A. M. Harmon. Loeb Classical Library 54. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1915. Lycophron, Alexandra (or Cassandra) in Callimachus and Lycophron with an English translation by A. W. Mair ; Aratus, with an English translation by G. R. Mair, London: W. Heinemann, New York: G. P. Putnam 1921 Internet Archive
Maurus Servius Honoratus, In Vergilii carmina comentarii. Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii; recensuerunt Georgius Thilo et Hermannus Hagen. Georgius Thilo. Leipzig. B. G. Teubner. 1881. Online version at the Perseus Digital Library. Mesomedes in Lyra Græca: Specimens of the Greek Lyric Poets, from Callinus to Soutsos. Edited, with critical Notes, and a biographical Introduction, by James Donaldson (Edinburgh & London, 1854) p. 96f. Nonnus, Dionysiaca; translated by Rouse, W H D, I Books I XV. Loeb Classical Library No. 344, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1940. Internet Archive
Nonnus, Dionysiaca; translated by Rouse, W H D, II Books XVI XXXV. Loeb Classical Library No. 345, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1940. Internet Archive
Nonnus, Dionysiaca; translated by Rouse, W H D, III Books XXXVI–XLVIII. Loeb Classical Library No. 346, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1940. Internet Archive. Orphic Argonautica with a translation by Jason Calavito. Published by Jason Calavito, Albany, New York, 2011. Full text available online at argonauts book. com. Ovid, Fasti: With an English translation by Sir James George Frazer, London: W. Heinemann LTD; Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1959. Internet Archive. Ovid. Metamorphoses, Volume I: Books 1 8. Translated by Frank Justus Miller. Revised by G. P. Goold. Loeb Classical Library No. 42. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1977, first published 1916. Online version at Harvard University Press. Palaephatus in Early Greek Philosophy, Volume I: Introductory and Reference Materials. Edited and translated by André Laks, Glenn W. Most. Loeb Classical Library 524. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016. Palladas, in The Greek Anthology, Volume IV: Book 10: The Hortatory and Admonitory Epigrams. Book 11: The Convivial and Satirical Epigrams. Book 12: Strato's Musa Puerilis. Translated by W. R. Paton. Loeb Classical Library 85. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1918. Paradoxographoe, by Anton Westermann, Harvard College Library, 1839, London. Pausanias, Pausanias Description of Greece with an English Translation by W. H. S. Jones, Litt. D., and H. A. Ormerod, M. A., in 4 Volumes. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1918. Online version at the Perseus Digital Library. Philostratus, Imagines, translated by A. Fairbanks, Loeb Classical Library No, 256. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts. 1931. Internet Archive
Pindar, Odes, Diane Arnson Svarlien. 1990. Online version at the Perseus Digital Library. Pindar, The Odes of Pindar including the Principal Fragments with an Introduction and an English Translation by Sir John Sandys, Litt. D., FBA. Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1937. Greek text available at the Perseus Digital Library. Plato, Laws in Plato in Twelve Volumes, Vols. 10 & 11 translated by R. G. Bury. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1967 & 1968. Online text available at Perseus Digital Library. Plato, Plato's statesman: A translation of The Politicus of Plato, with introductory essays and footnotes., & Skemp, J. B. (1952) New Haven: Yale University Press. Pliny the Elder, Pliny – Natural History, 10 volumes. Translated by Rackham, H.; Jones, W. H. S.; Eichholz, D. E. Loeb Classical Library. 1938–1962. Plutarch, Moralia. 16 vols. (vol. 13: 13.1 & 13.2, vol. 16: index), transl. by Frank Cole Babbitt (vol. 1–5) et al., series: "Loeb Classical Library" (LCL, vols. 197–499). Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press et al., 1927–2004. Porphyry, On Abstinence From Animal Food in Select works of Porphyry: Containing his four books On abstinence from animal food; his treatise On the Homeric cave of the nymphs; and his Auxiliaries to the perception of intelligible natures. Translated by Thomas Taylor (1823). Several reprints; Prometheus Trust (1994). Quintus Smyrnaeus, Quintus Smyrnaeus: The Fall of Troy, translated by A. S. Way, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1913. Internet Archive. Scholia Aristophanica; being such comments adscript to the text of Aristophanes as have been preserved in the Codex Ravennas, arr., emended, and translated by Rutherford, William Gunion, 1853–1907, ed. and tr; Biblioteca comunale classense (Ravenna, Italy). Seneca, Tragedies, translated by Miller, Frank Justus. Loeb Classical Library Volumes. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1917. Sophocles. Fragments. Edited and translated by Hugh Lloyd Jones. Loeb Classical Library 483. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1996. Sophocles, The Ajax of Sophocles. Edited with introduction and notes by Sir Richard Jebb. Sir Richard Jebb. Cambridge. Cambridge University Press, 1893. Sophocles, The Oedipus Plays of Sophocles: Oedipus the King, Oedipus at Colonos, Antigone, with a translation by Paul Roche. New York: Plume, 2004. Statius, Thebaid. Translated by Mozley, J H. Loeb Classical Library Volumes. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1928. Strabo, The Geography of Strabo. Edition by H. L. Jones. Cambridge, Mass. : Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1924. Online version at the Perseus Digital Library. Theocritus in Greek Bucolic Poets. Edited and translated by Neil Hopkinson. Loeb Classical Library 28. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1912. Online text available at theoi. com. Tzetzes, John, Book of Histories, Book II IV translated by Gary Berkowitz from the original Greek of T. Kiessling's edition of 1826. Online version available at Theoi. com. Tzetzes, John, Chiliades, editor Gottlieb Kiessling, F. C. G. Vogel, 1826. Google Books. (English translation: Book I by Ana Untila; Books II–IV, by Gary Berkowitz; Books V–VI by Konstantino Ramiotis; Books VII–VIII by Vasiliki Dogani; Books IX–X by Jonathan Alexander; Books XII–XIII by Nikolaos Giallousis. Internet Archive). Valerius Flaccus, Argonautica translated by Mozley, J H. Loeb Classical Library Volume 286. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1928. Online version at Theoi. com. Vergil, Aeneid. Theodore C. Williams. trans. Boston. Houghton Mifflin Co. 1910. Online version at the Perseus Digital Library. Xenophon's Ephesian History: or the Love Adventures of Abrocomas and Anthia, in Five Books'. Translated from the Greek by Mr. Rooke [the Second Edition], London: Printed for J. Millan at Locke's Head in Shug Lane; 1727, pp. 87–112. Secondary sources

1742 libretto: Phaeton, Tragedie représentée pour la première fois à Versailles devant le Roi, le mercredi 6 janvier 1683 et à Paris ( ) Remise au théâtre le mardi 13 novembre 1742. Paris: Ballard. Athanassakis, Apostolos N., and Benjamin M. Wolkow, The Orphic Hymns, Johns Hopkins University Press, 2013) Google Books. Barnhart, Robert K., The Barnhart Concise Dictionary of Etymology, 1995, HarperCollins, Beaulieu, Marie Claire, The Sea in the Greek Imagination, University of California Press, 2016, Google books. Beck, Hans, Localism and the Ancient Greek City State, University of Chicago Press, 2020, Google books. Bell, Robert E., Women of Classical Mythology: A Biographical Dictionary, ABC CLIO 1991, Internet Archive. Berens, E. M., The Myths and Legends of Ancient Greece and Rome, Blackie & Son, Old Bailey, E. C., Glasgow, Endinburgh and Dublin. 1880. Bonfant, Larissa, Swaddling, Judith, Etruscan myths. The legendary past. London and Austin, TX: University of Texas Press, 2006. 80 pages : illustrations, map ; 25 cm. Bortolani, Ljuba Merlina, Magical Hymns from Roman Egypt: A Study of Greek and Egyptian Traditions of Divinity, Cambridge University Press, 2016, Boyle, A. J., Seneca: Medea: Edited with Introduction, Translation, and Commentary, Oxford University Press, Oxford, 2014,
Bull, Malcolm, The Mirror of the Gods, How Renaissance Artists Rediscovered the Pagan Gods, Oxford University Press, 2005,
Caldwell, Richard, Hesiod's Theogony, Focus Publishing/R. Pullins Company (June 1, 1987). Chrystal, Paul, War in Greek Mythology, 2020, Pen & Sword Military, Classical Manual: Or a Mythological, Historical and Geographical Commentary on Pope's Homer and Dryden's Aeneid of Virgil, with a Copious Index, London, printed by A. J. Valpy, M. A. For Longman, Rees, Orme, Brown, and Green. 1827. Cohen, Beth, White Ground, in The Colors of Clay: Special Techniques in Athenian Vases, Getty Publications, 2006, Collard Christopher, Cropp Martin, Lee Kevin H.; Euripides: Selected Fragmentary Plays: Volume I, Oxbow Books, United Kingdom, 1995, Collignon, Maxime, Manual of Mythology, in Relation to Greek Art, University of Michigan, 1890. Collins, Derek, Magic in the Ancient Greek World, Blackwell Publishing, 2008, Cook, Arthur Bernard, Zeus: A Study in Ancient Religion, Volume I: Zeus God of the Bright Sky, Cambridge University Press 1914. Internet Archive. Cosgrove, Denis E. and Cosgrove, Carmen P., Apollo's Eye: A Cartographic Genealogy of the Earth in the Western Imagination, the Johns Hopkins University Press, 2001, Davidson, James, "Time and Greek Religion", in A Companion to Greek Religion, edited by Daniel Ogden, John Wiley & Sons, 2010, Decharme, Paul, Mythologie de la Grèce antique, Garnier Frères, 1884. Google books (in French). Diggle, James, Euripides: Phaethon, Cambridge University Press, Cambridge Classical Texts and Commentaries, Series Number 12, 1970, Dillon, Matthew, Girls and Women in Classical Greek Religion, Routledge, 2002, Dillon, Matthew, Omens and Oracles: Divination in Ancient Greece, Routledge, 2017, Dunbabin, Katherine M. D., Mosaics of the Greek and Roman World, Cambridge University Press, Edinburgh, 1999, Ekroth, Gunnel, The Sacrificial Rituals of Greek Hero Cults in the Archaic to the Early Hellenistic Period, Presses universitaires de Liège, 2013, Fairbanks, Arthur, The Mythology of Greece and Rome. D. Appleton–Century Company, New York, 1907. Faita, Antonia Stella, The Great Altar of Pergamon: The Monument in its Historical and Cultural Context, 2000, University of Bristol. Internet Archive. Faraone, Christopher A., Ancient Greek Love Magic, Harvard University Press, 1999, Faraone, Christopher A. and Obbink, Dirk, Magika Hiera: Ancient Greek Magic and Religion, Oxford University Press, 1991, Farnell, Lewis Richard, The Cults of the Greek States vol. ΙV, Cambridge University Press, 2010, Farnell, Lewis Richard, The Cults of the Greek States: Volume 5, January 1977, ThriftBooks Baltimore,

Fletcher, Judith, Performing Oaths in Classical Greek Drama, Cambridge University Press 2012, New York, Foley, Helene, The Homeric Hymn to Demeter: Translation, Commentary, and Interpretive Essays, Princeton University Press, Princeton, 1993,
Fowler, R. L. (2000), Early Greek Mythography: Volume 1: Text and Introduction, Oxford University Press, Oxford, 2000. Fowler, R. L. (2013), Early Greek Mythography: Volume 2: Commentary, Oxford University Press, 2013. Gantz, Timothy, Early Greek myth: A Guide to Literary and Artistic Sources, 1993, The Johns Hopkins University Press, Baltimore, Gantz, Timothy, Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources, Johns Hopkins University Press, 1996, Two volumes: (Vol. 1), (Vol. 2). Gardner, Percy; Jevons, Frank Byron, A Manual of Greek Antiquities, University of Wisconsin, 1895, Charles Scribner's Sons. Gelling, Peter; Davidson Hilda Ellis, Chariot of the Sun and Other Rites and Symbols of the Northern Bronze Age, Aldine Paperbacks, 1972,
Grimal, Pierre, The Dictionary of Classical Mythology, Wiley Blackwell, 1996. de Grummond, Nancy T., From Pergamon to Sperlonga: Sculpture and Context. University of California Press, Los Angeles, United States, 2000. Guillermier Pierre; Koutchmy Serge, Total Eclipses: Science, Observations, Myths and Legends, Praxis Publishing, 1999, Guthrie, W. K. C., Orpheus and Greek Religion: A Study of the Orphic Movement, Princeton University Press, 1935. Google books. Hamilton, Edith, Mythology. Grand Central Publishing. Chicago. Hamilton, Edith. 2011. Mythology. London, England: Grand Central Publishing. Hansen, William F., Handbook of Classical Mythology, ABC CLIO, Inc. 2004. Ḥaḵlîlî, Rāḥēl, Ancient Mosaic Pavements: Themes, Issues, and Trends: Selected Studies, Brill Publications, 2009, Boston, Hall, James, Dictionary of Subjects and Symbols in Art, second edition, 2018, Routledge publications, Hard, Robin, The Routledge Handbook of Greek Mythology: Based on H. J. Rose's "Handbook of Greek Mythology", Psychology Press, 2004, Google Books. Harrison, Juliette, Dreams and Dreaming in the Roman Empire: Cultural Memory and Imagination, 2013, Bloomsbury, Harris Warrick Rebecca, Dance and Drama in French Baroque Opera, Cambridge University Press, 2016,
Hauptmann, Gerhart, Ährenlese, SAGA Egmont, 1939, Hemingway, Seán, How to Read Greek Sculpture, published by the Metropolitan Museum of Art, New York City, 2021,

Impelluso, Lucia, Gods and Heroes in Art, translated by Thomas Michael Hartmann, 2002 (English translation), Getty Publications for the United States. Inman, Thomas, Ancient faiths embodied in ancient names: or, An attempt to trace the religious belief, sacred rites, and holy emblems of certain nations, volume 1, second edition, 1872, Trübner and Co.

Keightley, Thomas, The Mythology of Ancient Greece and Italy, second edition considerably enlarged and improved, London, Whittaker and Co., 1838.

et passim. Kilinski, Karl, Greek Myth and Western Art: The Presence of the Past, Cambridge University Press, New York City, 2013,
Knight, Virginia, The Renewal of Epic: Responses to Homer in the Argonautica of Apollonius, Brill Publishers, 1995, Kraemer, Ross Shepard, When Aseneth Met Joseph: A Late Antique Tale of the Biblical Patriarch and His Egyptian Wife, Reconsidered, Oxford University Press, New York City, 1998, Kristiansen, Kristian; Larsson, Thomas B. (2005). The Rise of Bronze Age Society: Travels, Transmissions and Transformations. Cambridge University Press. Lalonde, Gerald V., Horos Dios: An Athenian Shrine and Cult of Zeus, Brill Publishers, Boston, 2006, Larson, Jennifer, A Land Full of Gods: Nature Deities in Greek Religion, In A Companion to Greek Religion, D. Ogden (Ed. ), 2007. Larson, Jennifer, Ancient Greek Cults: A Guide, Routledge, 2007, Larson, Jennifer Lynn, Greek Heroine Cults, the University of Wisconsin Press, 1995, Larson, Jennifer, Greek Nymphs: Myth, Cult, Lore, Oxford University Press, 2001, Lecerf, Adrien, Iamblichus and Julian's "Third Demiurge": A Proposition in Afonasin, Eugene; Dillon, John M. Dillon; Finamore, John, Iamblichus and the Foundations of Late Platonism, Brill Publications, 2012, Le Comte, Edward, Poets' Riddles: Essays in Seventeenth century Explication, Port Washington, N. Y. : Kennikat Press, 1975. Loney, Alexander C., The Ethics of Revenge and the Meanings of the Odyssey, Oxford University Press, 2018, Long, Charlotte R., The Twelve Gods of Greece and Rome with a frontispiece, 101 plates and two maps, Brill Publishers, 1987, Google books. Lupu, Eran, Greek Sacred Law: A Collection of New Documents (NGSL), Leiden, Brill Publications, Netherlands, 2005, MacDonald Kirkwood, Gordon, A Short Guide to Classical Mythology. Cornell University. 2000. Bolchazy Carducci Publishers, Inc.
Madigan, Brian Christopher, Monumenta Graeca et Romana: Corinthian and Attic vases in the Detroit Institute of Arts, Boston, Brill Publications, 2008. Mallory, J. P.; Adams, D. Q., Encyclopedia of Indo European Culture, Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, Malkin, Irad, Religion and Colonization in Ancient Greece, 1987, March, Jennifer R., Dictionary of Classical Mythology. Illustrations by Neil Barrett, Cassel & Co., 1998. Matthews, Victor J., Panyassis of Halikarnassos: Text and Commentary, Brill Publications, Leiden, 1974, Mayerson, Philip, Classical Mythology in Literature, Art, and Music, Focus publishing, R. Pullins Company, 2001. Meagher, Robert E., The Meaning of Helen: In Search of an Ancient Icon, Bolchazy Carducci Publishers, 2002. Meisner, Dwayne A., Orphic Tradition and the Birth of the Gods, Oxford University Press, 2018, Mikalson, Jon D., Honor Thy Gods: Popular Religion in Greek Tragedy, The University of North Carolina Press, 1991, Miles, Margaret L., Autopsy in Athens: Recent Archaeological Research on Athens and Attica, Oxbow Books, London, 2015, Miller, John F. and Newlands, Carole E., A Handbook to the Reception of Ovid, Wiley Blackwell, 2014, Miller, Stella G., Two Groups of Thessalian Gold, Volume 18, University of California Press, 1979, Mitchell, Lucy M., "Sculptures of the Great Pergamon Altar" in The Century Magazine, 1883. Morris, Ian, Classical Greece: Ancient Histories and Modern Archaeologies, Cambridge University Press, 1994. Müller, Karl Wilhelm Ludwig, Fragmenta Historicorum Graecorum, Volume I, 1841. Internet Archive. * Müller, Karl Wilhelm Ludwig, Fragmenta Historicorum Graecorum, Volume I, 1841. Internet Archive. Murray, Alexander Stuart; Klapp William H., Handbook of World Mythology, Dover Publications, Inc. Mineola, New York. 2005. Nagy, Gregory, Greek Mythology and Poetics, Cornell University Press, 1990, Nawotka, Krzysztof, The Alexander Romance by Ps. Callisthenes: A Historical Commentary, Brill Publishers, 2017, Google books. Neils, The Parthenon: From Antiquity to the Present, Cambridge University Press, 2005. Nilsson, Martin, Griechische Feste von religiöser Bedeutung, mit Ausschluss der attischen, 1906. Internet Archive. Notopoulos, James A., Socrates and the Sun, The Classical Association of the Middle West and South, Inc., 1942. Numen: International Review for the History of Religions, vol. 51, no. 4, Brill, 2004, E. Thomassen, M. Despland and G. Benavides. Boston. Ogden, Daniel, Greek and Roman Necromancy, 2001, Princeton University Press, Olderr, Steven, Symbolism: A Comprehensive Dictionary, second edition, McFarland & Company, Inc 2012; United States Oxford Classical Dictionary, fourth edition, Simon Hornblower and Anthony Spawforth (editors), Oxford University Press, 2012. Google books. Paipetis S. A., Science and Technology in Homeric Epics, University of Patras, 2008, Patras, Greece. Palagia, Olga, The Pediments of the Parthenon, BRILL, 1998. Parker, Robert, Polytheism and Society at Athens, Oxford University Press, 2005. Parvopassu, Clelia, Phaéton, in Gelli, Piero & Poletti, Filippo (ed), Dizionario dell'opera 2008, Milan, Baldini Castoldi Dalai, 2007, Patton, Kimberley Christine, Religion of the Gods: Ritual, Paradox, and Reflexivity, Oxford University Press, USA, 2009. Picón, Carlos A.; Hemingway, Seán, Pergamon and the Hellenistic Kingdoms of the Ancient World, Yale University Press, 2016, Platt, Verity; Squire, Michael, The Frame in Classical Art: A Cultural History, Cambridge University Press, 2017, Powell, Barry B., Greek Poems to the Gods: Hymns from Homer to Proclus, University of California Press, 2021, Powell, John Scott, Music and Theatre in France, 1600 1680, Oxford University Press, 2000. Rahner, Hugo, Greek Myths and Christian Mystery, Biblo Moser, June 1, 1963, Ridgeway, Brunilde Sismondo, Hellenistic Sculpture II: The Styles of ca. 200–100 B. C., The University of Wisconsin Press, 2000. Riggs, Christina, The Oxford Handbook of Roman Egypt, Oxford University Press, 2012, Roberts, Helene E., Encyclopedia of Comparative Iconography: Themes Depicted in Works of Art. Volume I and II, Fitzroy Dearborn Publishers, London, Chicago, 1998. Robertson, Martin (1981), A Shorter History of Greek Art, Cambridge University Press. Robertson, Martin (1992), The Art of Vase Painting in Classical Athens, Cambridge University Press. Roisman, Joseph; Worthington, Ian, A Companion to Ancient Macedonia, Blackwell Companions to the Ancient World, Wiley Blackwell, 2010, Google books. Rose, H. J., A Handbook of Greek Mythology, Methuen and Co. Ltd. London and New York, 1928. Roscher, Wilhelm Heinrich, Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie (Leipzig: Teubner, 1890–94), Volume II, part 1. Rutherford, Ian, Pindar's Paeans: A Reading of the Fragments with a Survey of the Genre, Oxford University Press, New York, 2001. Salatino, Kevin; Folds, Suzanne, Gray Collection: Pure Drawing, 2020, the Art Institute of Chicago,
Savignoni, L. 1899. "On Representations of Helios and of Selene." The Journal of Hellenic Studies 19''': pp. 265–272

Seaton, Beverly, The Language of Flowers: A History, University Press of Virginia, 1995, Google books. Seydle, Jon L., Giambattista Tiepolo: Fifteen Oil Sketches, 2005, Getty Publications, Seyffert, Oskar, A Dictionary of Classical Antiquities, Mythology, Religion, Literature and Art, from the German of Dr. Oskar Seyffert, S. Sonnenschein, 1901. Internet Archive. Smith, Helaine L., Masterpieces of Classic Greek Drama, Greenwood Press, 2006, Smith, William; Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, London (1873)."Helios". Sommerstein, Alan H.; Bayliss, Andrew James, Oath and State in Ancient Greece, Walter de Gruyter publications, Berlin, 2013, Steinberg, Aliza, Weaving in Stones: Garments and Their Accessories in the Mosaic Art of Eretz Israel in Late Antiquity, Archaeopress Publishing, 2020, Stoneman, Richard; Erickson, Kyle; Netton, Ian Richard, The Alexander Romance in Persia and the East, 2012, Stoneman, Richard, Greek Mythology: An Encyclopedia of Myth and Legend, Diamond Books, 1995. Stoll, Heinrich Wilhelm, Handbook of the religion and mythology of the Greeks, With a Short Account of The Religious System of the Romans, tr. by R. B. Paul, and ed. by T. K. Arnold, London, Francis & John Rivington, 1852. The Classical Review, volume VII, University of Illinois Library, 1893. The Nineteenth Century, Volume 17, edited by James Knowles, January–June 1885, London, Harvard College Library. Thonemann, Peter, An Ancient Dream Manual: Artemidorus' The Interpretation of Dreams, Oxford University Press, 2020, Torr, Cecil, Rhodes in Ancient Times, Cambridge University Press, 1885. Tsagalis, Christos, Early Greek Epic Fragments I: Antiquarian and Genealogical Epic De Gruyter, 2017, Usener, Herman, Göttliche Synonyme in Kleine Schriften, Cambridge University Press, 2010, Google books. van den Berg, Robbert Maarten, Proclus' Hymns: Essays, Translations, Commentary, 2001, Vergados, Athanassios, The "Homeric Hymn to Hermes": Introduction, Text and Commentary, Walter de Gruyter, 2012. Vermaseren, M. J, Graecia atque Insulae, Brill Publications, Leiden, 1982, Versnel, H. S., Inconsistencies in Greek and Roman Religion: Transition and Reversal in Myth and Ritual: Volume 1: Ter Unus. Isis, Dionysos, Hermes. Three Studies in Henotheism, Brill Publications, 2015, Walters, Henry Beauchamp, History of ancient pottery, Greek, Etruscan, and Roman volume II, based on the work of Samuel Birch, 1905, London, J. Murray, New York. Walton, Alice, The Cult of Asclepius, Ginn and Company, 1894. Warrior, Valerie M., Greek Religion: A Sourcebook, 2009, Waterfield, Robin, The Greek Myths: Stories of the Greek Gods and Heroes Vividly Retold, 2011, Quercus, Online text available at Internet Archive. West, M. L., Indo European Poetry and Myth, Oxford University Press, 2007. Google Books. Xenis, Georgios A., Scholia vetera in Sophoclis "Oedipum Coloneum", De Gruyter, 2018. Zucker, Arnaud; Le Feuvre, Claire, Ancient and Medieval Greek Etymology: Theory and Practice I, De Gruyter,

Further reading
Weitzmann, Kurt, ed., Age of spirituality : late antique and early Christian art, third to seventh century'', no. 59, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, ; full text available online from The Metropolitan Museum of Art Libraries. The translation and reconstruction of Euripides' "Phaethon" made by Vlanes is now available as ebook on Amazon.