Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баколидегі адам қонысы, Неаполь қалалық аймағы, Кампания, Италия
Human settlement in Bacoli, Metropolitan City of Naples, Campania, Italy
Баиа (;) – Неаполь шығанағының солтүстік-батыс жағалауында орналасқан ежелгі римдік қала, қазір Баколи коммунасының құрамында. Ежелгі дәуірде ғасырлар бойы сәнді курорт болып табылды, әсіресе Рим Республикасының соңында, бай римдіктер оны Капри, Помпеи және Геркуланумнан артық санады, б.з.д. 100 жылдан бастап мұнда виллалар салды. Ежелгі авторлар көптеген императорлардың Баяда өздерінің алдыңғыларымен бәсекелесіп құрылыс салғанын, олар мен олардың сарайлары жиі сол жерде болғанын куәландырады. Ол гедонистік мүмкіндіктерімен және оған ілесіп келген сыбайлас жемқорлық және дау-дамалы туралы қауесеттерімен танымал болды. Қаланың төменгі бөлігі кейіннен жергілікті жанартаулық және брадисейсмикалық белсенділіктің салдарынан, жерді көтеріп немесе түсіріп, теңізге батып кетті. Жақында жүргізілген су асты археологиялық зерттеулер қазір су асты археологиялық паркінде қорғалған көптеген әдемі ғимараттарды ашты. Бая термилерінің археологиялық саябағында жоғарғы қаладан келген көптеген әсерлі ғимараттарды көруге болады. Баианың көріністері мен сәулеті соншалықты есте қаларлық болды, олар келушілерге арналған ежелгі шыны құтыларда бейнеленген көріністерге (вероятно, Путеолиде біздің заманымыздың 3-ші ғасырының соңы мен 4-ші ғасырының басында) шабыттандырды, олардың көптеген түрлері империяның әр түрлі жерлерінен табылған және бүгінде Популония, Эмпури және Варшава сияқты көптеген мұражайларда сақтаулы. Әсіресе Варшавадағысы су асты археологиялық аймағындағы зерттеулер нәтижесінде біртіндеп анықтала бастаған жағдайдың толық суретін беретін сияқты.
Baiae (; ) was an ancient Roman town situated on the northwest shore of the Gulf of Naples and now in the comune of Bacoli. It was a fashionable resort for centuries in antiquity, particularly towards the end of the Roman Republic, when it was reckoned as superior to Capri, Pompeii, and Herculaneum by wealthy Romans, who built villas here from 100 BC. Ancient authors attest that many emperors built in Baia, almost in competition with their predecessors and they and their courts often stayed there. It was notorious for its hedonistic offerings and the attendant rumours of corruption and scandal. The lower part of the town later became submerged in the sea due to local volcanic, bradyseismic activity which raised or lowered the land. Recent underwater archaeology has revealed many of the fine buildings now protected in the submerged archaeological park. Many impressive buildings from the upper town can be seen in the Parco Archeologico delle Terme di Baia. The views and architecture of Baiae were so memorable that they inspired scenes to be depicted on ancient glass flasks made for visitors (probably in Puteoli in the late 3rd to early 4th century AD) many of which have been found scattered throughout the empire, and today kept in many museums notably in Populonia, Empúries and Warsaw. The one in Warsaw in particular seems to give a complete picture of that gradually becoming clear today as a result of research in the submerged archaeological area.
Атауы
Баиа қаласы Гомердің "Одиссеясында" Одиссей кемесінің бастығы Баиос (Baîos) есімімен аталған, ол шамамен осы жерге жерленген делінеді. Іргелес жатқан "Байя шығанағы" (Sinus Baianus) қаланың атымен аталған. Қазір ол Поццуоли шығанағының батыс бөлігін құрайды. Бұл елді мекен б.з.б. 178 жылы "Кумэ сулары" деген атпен де белгілі болған.
Baiae was said to have been named after Baius (, Baîos), the helmsman of Odysseus's ship in Homer's Odyssey, who was supposedly buried nearby. The adjacent "Baian Gulf" (Sinus Baianus) was named after the town. It now forms the western part of the Gulf of Pozzuoli. The settlement was also mentioned in 178 BC under the name ("Cumaean Waters").
Тарих
Байя Кума түбегінде, Флегрей даласында, жағаға қарай еңістенетін ежелгі кратердің беткейінде, белсенді жанартау аймағында салынған. Ол, мүмкін, бастапқыда Кума порты ретінде дамыған, Portus Baianus. Сондай-ақ, суға шомылу орындары үшін ыстық бұлақтар пайда болды. Шамамен 80 ж.б.з. Рим аристократиясы үшін танымал курортқа айналды. Марий, Лукулл және Помпей де сонда жиі болған. Юлий Цезарь мұнда вилла салдырған, ал Август тұсында қаланың көп бөлігі императорлық меншікке өтті. 36 ж.б.з. Баия Портус Юлиусқа қосылды, ол Рим флотының батыс флотының базасы болды, бірақ Лукринус көлінің лайлануына байланысты (одан қысқа канал Авернус көліне жетеді) Мисено түбегіндегі екі портқа дейін 4 миль (6 км) оңтүстікке қарай тасталып кетті. Республика дәуірінде Баия тұрғындары мен қонақтарының гедонистік өмір салтымен әйгілі болды. 56 ж.б.з. танымал қоғамдық қайраткер Клодия Марк Целий Руфтың ісінде қорғау тарапынан Римде және "Баияның көпшілік курортында" жезөкшелікпен өмір сүргені, жағажайда тойлар өткізгені және көп ішкені айыпталды. Август дәуірінде жазылған Секст Проперцийдің өлеңінде ол "бозымдық пен әдепсіздіктің ордасы" деп сипатталған. 1-ғасырда "Баия және әдепсіздік" Сенека кішінің жазған моральдық хаттарының бірі болды; ол оны "зияраттың ортасы" және "әдепсіздіктің порты" деп сипаттады, онда қыздар қыз болып ойнайтын, қарт әйелдер жас қыздар болып, ал кейбір ерлер қыздар болып көрінетін. Нерон 1-ғасырдың ортасында әйгілі вилла салдырды, ал Адриан 138 ж. өз вилласында қайтыс болды. Бұл жер Септимий Север императорының да сүйікті орны болды. Кейде курорттар императорлық байланыстарын пайдаланды: Суетоний тарихында Помпейдің қызы Помпея Магнаның жас Тиберийге сыйлаған шапаны, брошкасы және алтын булласы шамамен 120 ж. әлі де көрсетіліп тұрғанын айтады. Суетонийдің мәлімдемесіне сәйкес, 39 ж.б.з. Баияда эксцентриктік император Калигула астролог Трасиллдың "оның император болу мүмкіндігі Байя шығанағын атпен кесіп өтуден артық емес" деген болжамын жоққа шығару үшін әрекет жасады. Калигула аймақтың құлатылған кемелерінен 3 мильге созылған понтондық көпір салуға бұйрық берді, олар біріктіріліп, құммен ауырлатты, Баиядан көршілес Путеоли портына дейін созылды. Ол алтын шапан киіп, атпен осы көпірден өтті. Кассий Дионың "Рим тарихында" да осы оқиға туралы мәліметтер келтірілген, сонымен қатар император көпір бойында демалыс орындары мен ішуге жарамды суы бар қонақ үйлер салдырғаны айтылған. 18 ғасырға дейін "Калигула көпірі" деп аталатын көпірдің шашыраңқы қалдықтары туристерге көрсетіліп келді. Маллох Суетонийдің баяндамасына оның Калигулаға деген көңілінің әсер еткені мүмкін екенін айтады; керісінше, ол "Неаполь шығанағын көпірлеу - [Калигуланың] әскери даңқының негізін салудың тамаша және қауіпсіз тәсілі болды" деп мәлімдейді. Ол ешқашан муниципалитет мәртебесіне ие болған жоқ, және оны жақын маңдағы Кума басқарды. 4-ғасырдың соңында, Неаполь шығанағында бірнеше виллаға ие болған, оның ішінде Баиядағы преториум деп аталатын керемет бай консул Симмах Баулидегі (вероятно, Баколидегі) вилласындағы тыныштық туралы жазды. 6-ғасырдың басында Остраготтар патшасы Аталарик аймақтың әдемілігіне, оның шығанағына, бақшаларының сапасына және денсаулықты жақсартатын қасиеттері бар табиғи су моншаларына таң қалды. Теңіз деңгейінен жағалауға жақын жердің төмендеуі, брадисейзмге байланысты, екі кезеңде болған сияқты: үшінші және бесінші ғасырлар арасында, әлі де соңғы Империя дәуірінде, содан кейін бір ғасырдан кейін одан да маңызды су астында қалу. 8-ғасырға қарай Баияның төменгі бөлігі көбінесе теңізге батып кетті. Баия варварлардың шабуылы кезінде және 8-ғасырда мұсылман шабуылшыларынан тоналды. 1500 жылға қарай қайталанатын безгекке байланысты тастап кетілді, бірақ Педро де Толедо 16-ғасырда Кастелло ди Баяны салды.
Baiae was built on the Cumaean Peninsula in the Phlegraean Fields, an active volcanic area, on the side of an ancient crater sloping down to the shore. It was perhaps originally developed as the port for Cumae, the Portus Baianus. It also benefitted from thermal springs for bathing establishments. Around 80 BC it became a fashionable resort for the Roman aristocracy. Marius, Lucullus, and Pompey all frequented it. Julius Caesar had a villa there, and much of the town became imperial property under Augustus. From 36 BC, Baiae included Portus Julius, the base of the western fleet of the Roman Navy before it was abandoned because of the silting up of Lake Lucrinus (from which a short channel led to Lake Avernus) for the two harbours at Cape Miseno 4 mile (6 km) south. Baiae was already notorious for the hedonistic lifestyle of its residents and guests in the Republican era. In 56 BC, the prominent socialite Clodia was condemned by the defence at the trial of Marcus Caelius Rufus as living as a harlot in Rome and at the "crowded resort of Baiae", indulging in beach parties and long drinking sessions. An elegy by Sextus Propertius written in the Augustan Age describes it as a "den of licentiousness and vice". In the 1st century, "Baiae and Vice" formed one of the moral epistles written by Seneca the Younger; he described it as a "vortex of luxury" and a "harbour of vice" where girls went to play at being girls, old women as girls and some men as girls according to a first century BC wag. Nero had a notable villa constructed in the middle of the 1st century and Hadrian died at his villa in AD 138. It was also a favourite spot of the emperor Septimius Severus. The resorts sometimes capitalised on their imperial associations: Suetonius mentions in his history that the cloak, brooch, and gold bulla given to the young Tiberius by Pompey's daughter Pompeia Magna were still on display around AD 120. According to Suetonius, in AD 39, Baiae was the location for a stunt by the eccentric emperor Caligula to answer the astrologer Thrasyllus's prediction that he had "no more chance of becoming emperor than of riding a horse across the Gulf of Baiae". Caligula ordered a 3 mile long pontoon bridge to be built from impounded ships of the area, fastened together and weighted with sand, stretching from Baiae to the neighbouring port of Puteoli. Clad in a gold cloak, he then crossed it upon a horse. Cassius Dio's Roman History also includes the event, with the detail that the emperor ordered resting places and lodging rooms with potable water erected at intervals along the bridge. As late as the 18th century, scattered fragments were still being shown to tourists as the "Bridge of Caligula". Malloch has argued that Suetonius's account was likely coloured by his bias against Caligula; instead, he claims that "the act of bridging the Bay of Naples was an excellent and safe means by which to lay the foundation for [Caligula's] military glory." It never attained municipal status, being administered throughout by nearby Cumae. At the end of the 4th century, the fabulously wealthy consul Symmachus, who owned several villas in the Bay of Naples, including one called the praetorium in Baiae, wrote of the calm offered by his villa at Bauli (probably Bacoli). In the early 6th century, the Ostragothic king Athalaric admired the beauty of the area for its bay, the quality of its oysters and baths of natural waters with health restoring powers. The lowering of the ground close to the coast below sea level, due to bradyseism, seems to have occurred in two phases: between the third and fifth centuries, still in the late Imperial era, followed by a more substantial submersion a century later. The lower part of Baiae was largely submerged by the sea by the 8th century. Baiae was sacked during the barbarian invasions and again by Muslim raiders in the 8th century. It was deserted owing to recurrent malaria by 1500, but Pedro de Toledo erected a castle, the Castello di Baia, in the 16th century.
Baianus lacus (Байанс лакус)
Бая шығанағы – теңізге ішінара батып, теңіз суына енген ежелгі кратердің қалдықтарын құрайды. Рим дәуірінде бұл толыққанды жағалау лагунасы, Baianus lacus болған, ал римдік құрылыстар теңіз мен Baianus lacus-тің шығыс жағалауы арасындағы құмды кеңістікте орналасқан, қазір су астында қалған және кратердің ішкі беткейін мекендеген. Лагуна мен теңізді бөліп тұрған құмды тілді кесіп жасалған каналдың ені 32 метр, ал екі пирс (моло) оны шектеуге көмектеседі, олардың ұзындығы шамамен 230 метр, ені 9 метр. Пирстер бетоннан, қабат-қабат етіп төселген туф тастарынан тұрғызылған. Бетонды конгломерат ағаштан жасалған қораптарға (арка) құйылған, мұны құрылыс қадаларының іздерінен табуға болады. Кейбір жерлерде қадалар мен қалыптау тақталары жақсы сақталған күйде. Солтүстік пирс шығыс жағынан басталатын 63 метрлік бөлігі ішінара сақталған.
The bay of Baia constitutes the remains of an ancient crater partly submerged in and invaded by the sea. In Roman times it was a complete coastal lagoon, the Baianus lacus, and Roman buildings were located on a sandy expanse between the sea and the eastern bank of the Baianus lacus, now submerged, and occupied the internal slope of the crater. The channel between the lagoon and the sea made by cutting the sandy isthmus that separated them, and is 32 m wide and delimited by two piers about 230 m long and 9 wide. The piers were made of concrete with tuff chips arranged in layers. The concrete conglomerate was thrown into wooden caissons (arcae) testified by the presence of the typical holes left by the construction piles. In some cases the posts and the planking of the formwork are still perfectly preserved. The north pier is partly preserved in a 63 m length starting from the east.
Археология
"Баяның Афродитасы" мүсіні, Венера де Медичидің нұсқасы, 1803 жылға дейін ағылшын антикварі Томас Хоуп оны Лондонның Герцогиня көшесіндегі галереясында көрсете бастаған кезде қазылған болуы мүмкін. 1941 жылдан бастап маңызды археологиялық қалдықтар қарқынды зерттелді, республикалық дәуірдің соңынан, Август, Адриан және кейінгі империя кезеңдеріне жататын ғимараттардың, виллалардың және термальды кешендердің қабаттары ашылды. Байядағы Сосандра моншаларының жертөлесінен грек мүсіндерінің гипстен құйылған жиынтығы табылды; қазір олар қаланың археологиялық мұражайында көрсетілуде. Жиынтыққа бірнеше танымал мүсіндердің бөліктері кіреді, оның ішінде Афинаның Хармодий мен Аристогейт және Велетридің Афинасы. Бұл аймақта грек өнерінің мрамор немесе қоладан жасалған көшірмелерін итальяндық нарық үшін жаппай өндіретін шеберхана болған деген жорамал бар. 2023 жылдың сәуір айында Campi Flegrei археологиялық паркінің су асты археологтары ежелгі римдік вилланың суға батқан қалдықтарын тапты, оның ішінде мәрмәр плиткалы еден, көптеген мәрмәр бағаналар және әшекейлі мозаика болды. Мозаикада қиылысқан өрмелер мен ішкі қуыс жақтары бар алтыбұрыштар бейнеленген.
The statue of the "Aphrodite of Baiae", a variant of the Venus de Medici, was supposedly excavated sometime before 1803, when the English antiquary Thomas Hope began displaying it in his gallery on Duchess Street in London. The important archaeological remains were intensively excavated from 1941, revealing layers of buildings, villas and thermal complexes belonging to periods from the late Republican age, the Augustan, Hadrianic to the late Empire. A cache of plaster casts of Hellenistic sculptures was discovered in the cellar of the Baths of Sosandra at Baiae; they are now displayed at the town's archaeological museum. The collection includes parts of several famous sculptures, including Athens's Harmodius and Aristogeiton and the Athena of Velletri. It suggests that the area had a workshop mass producing marble or bronze copies of Greek art for the Italian market. In April 2023 the sunken remains of an ancient Roman villa including marble tiled flooring, numerous marble columns and an ornate mosaic were discovered by underwater archaeologists from the Campi Flegrei Archaeological Park. The mosaic included crossing braids and hexagons with concave sides.
Ескерткіштер
Ең маңызды және ерекше қалдықтардың арасында Меркурий ғибадатханасы деп аталатын, Венера ғибадатханасы және Диана ғибадатханасы сияқты бірнеше күмбезді монша ғимараттары бар. Бұрын олар қаладағы виллалардың белгілі тұрғындарымен байланыстырылған, бірақ олар ғибадатханалар емес, жылу моншаларының бір бөлігі болған. Баяедегі қоғамдық және жеке моншалар жер астындағы ыстық бұлақтардан келген жылы минералды сумен толтырылған, бүгінгі күнге дейін солай болып келеді. Римдік инженерлер сондай-ақ жер асты жылуын сауна ретінде пайдаланылатын жайларға бағыттайтын күрделі камералар жүйесін құрастырған. Моншалардың демалыс мақсатынан өзге, рим медицинасында түрлі ауруларды емдеу үшін де қолданылған, дәрігерлер науқастарын бұлақтарда қабылдаған.
Among the most significant and remarkable remains are several domed baths buildings such as the great so called Temple of Mercury, the Temple of Venus, and the Temple of Diana. They were traditionally credited to some of the more famous residents of the town's villas, although they were not temples but parts of thermal baths. The public and private baths of Baiae were filled with warm mineral water directed to their pools from underground hot springs, as many still are today. Roman engineers were also able to construct a complex system of chambers that channelled underground heat into facilities that acted as saunas. In addition to their recreational function, the baths were used in Roman medicine to treat various illnesses and physicians would attend their patients at the springs.
"Меркурий ғибадатханасы"
"Меркурий ғибадатханасы" деп аталатын ғимаратта диаметрі үлкен күмбез бар, ол 128 жылы Римдегі Пантеон салына бастағанға дейін әлемдегі ең ірі күмбез болды. Күмбездің орталық тесігі немесе окулусы, төрт шаршы жарық терезесі бар, ірі туф тас блоктарынан тұрғызылған және бетоннан жасалған ең көне сақталған күмбез болып табылады. Б.з.б. 1 ғасырында, Рим Республикасының кезеңінде салынған, ол қоғамдық моншалардың суық бассейнiн, яғни frigidarium-ын қоршау үшін пайдаланылған. XVIII ғасырдағы сипаттамаларға сәйкес, оның алты нишасы болған, олардың төртеуі жартылай дөңгелек пішіндес.
The so called "Temple of Mercury" contains a large diameter dome, the largest in the world prior to the construction of Rome's Pantheon in 128 AD. The dome has a central hole or oculus, four square skylights, was made with large tuff blocks, and is the oldest known surviving dome made of concrete. Built in the 1st century BC during the late Roman Republic, it was used to enclose the frigidarium or cold pool of the public baths. From the eighteenth century descriptions it appeared to have had six niches of which four were semicircular.
"Венера ғибадатханасы"
Бұл күмбезді ғимарат үлкен монша кешенінің ең маңызды бөлмесі болды, ол жағалау жолының екінші жағындағы басқа ғимараттармен бірге қаланың үлкен бөлігін алып жатқан. Ол жоғары деңгейде безендірілген және, ең болмаса, Адриан тапсырысымен салынған болуы мүмкін, себебі оның сирек архитектуралық ерекшеліктері Адрианның басқа ескерткіштерімен, әсіресе Тиволидегі вилласымен үштас. Сырттан ол сегіз үлкен аркалы терезелері бар сегізбұрышты, ал іштен дөңгелек (26 метр диаметрлі) және ішкі жағында бассейнді көре алатын балконы бар. Аты сол жерде табылған делінген қасиетті әйелдің мүсінімен байланысты, бірақ бұл жаңылысқандықтан туды. 1942 жылы Д’Оссат күмбездің шатыр сияқты екенін, тіпті одан да күрделі нұсқа екенін атап өтті – ол кезекпен шар тәрізді және велоидты сегменттерден тұратын он алты бөліктен құралған. Адрианнан бұрын мұндай күмбездер болған емес, тіпті оларға ұқсас ештеңе де жоқ еді. Шындығында, осы ғимараттың дизайнымен бірдей күмбездерді Адрианның Тиволидегі вилласында табуға болады, мысалы, Пьяцца д’Оро (Алтын алаң) вестибюлінде және «Серапеум» деп аталатын жерде. Римдегі Пантеонда да осындай жеңіл туф және Везувий пемзасының үйлесімі кездеседі, ол Адрианның бұйрығымен қайта жаңартылған. Күмбезді ұстап тұрған барабан, көк шыны пастасымен толтырылған біріктірулермен мармурлы тас блоктарының жолақтарын имитациялаған штукатурмен жабылған, сондықтан барабанның жоғарғы сегізбұрышы сырттан көк түсті жарқыраған жолақтармен бөлінген ақ мәрмәрден жасалған параллелограммдардан тұрғандай көрінуі керек. Сыртқы периметріндегі қосымша ғимарат ерекше архитектуралық шешімдерге ие, оның жоспары 15 метрлік қабырғалары бар шаршының ішінде орналасқан 9 тең шеңберден және үш дөңгелек бөлмеден тұрады. Бұл жоспар бұл бөлменің жоғарғы бөлігінде өзгеше геометриялық құрылымға айналады – үлкен шеңбердің айналасында орналасқан 8 шеңбер, олардың үстінде әсем шатыр пішіндес күмбез орналасқан. Ол барлығы жиырмаға жуық қисық беттерден тұрады. Бұл қосымшаның ерекше жоспары Адриан вилласының «Pьяцца д’Оро» павильонының элементтерін еске түсіреді. Күмбездің ішкі жағындағы мозаикалар терезе табалдырықтарына дейін созылған, ал бассейн мен қабырғаның төменгі жағы мәрмәрмен жабылған.
This domed building was the most important room of a great baths complex which, together with other buildings on the far side of the coastal road, would have occupied a large part of the town. It was lavishly decorated and was most likely commissioned by Hadrian as indicated by rare architectural features it shared with other monuments of Hadrian especially his Villa at Tivoli. It was externally octagonal with eight large arched windows and internally circular (26 m diameter) with a balcony inside overlooking the pool. Its name is due to a statue of the goddess said to have been found there, leading to mistaken identity. D'Ossat noted in 1942 that the dome was umbrella shaped, indeed it was an even more sophisticated variant, composed of sixteen segments alternately spherical and veloidic. There were no such domes before Hadrian, nor anything that remotely resembled them. Indeed domes with the same design as this building can be found in Hadrian's Villa in Tivoli, for example the Vestibule of the Piazza d'Oro (Golden Square) and the so called Serapeum. The same combination of light tuff and Vesuvian pumice is found in the Pantheon, Rome, re structured at the behest of Hadrian. The drum supporting the dome was covered with stucco imitating bands of marble ashlar blocks with joints filled with blue glass paste, so that the top octagon of the drum must have appeared from the outside as made up of parallelograms of shining white marble divided by glittering ribbons of blue. The perimeter had a forecourt annex of exceptional architectural innovation, with a groundplan of 9 equal circles within a bounding square of 15 m sides and three circular rooms. The groundplan was merged into a different geometrical arrangement in the upper part of this chamber which was of 8 circles arranged around a large circle, topped with an elegant umbrella shaped cupola. It was made of only curved surfaces, in total about twenty. The distinctive plan of this annex resembles elements of the pavilion of the ‘Piazza d’Oro” of Hadrian's Villa. The mosaics on the interior of the dome extended down to the window sills, while marble covered the swimming pool and the lower surfaces of the wall.
Амбулация вилласы
Теңізге қарай орналасқан "Амбулацио вилласы" алты террасадан тұрады, олар бір-бірімен күрделі баспалдақтар жиынтығы арқылы байланысқан, соңғысы "Меркурий секторына" жетеді. Вилла "ambulatio" аталған, ол екінші террасадағы екі бойлық бөлімі бар ұзын дәліз, төмендегі шығанақтың тамаша панорамасын ашатын үлкен терезелері бар жабық серуендеуге арналған. Орталық тіреулердің кірпіш құрылымында құнды жұқа қабықтардың іздері сақталған. Жоғарғы террасада тұрғын аймақтар орналасқан, бұрын әртүрлі демалыс бөлмелерімен әсем безендірілген. Үшінші терраса қазір ағаштармен толыққан баққа айналған. Төртінші терраса шаруашылық жайларға арналған. Бесінші террасада, теңізге және төмендегі, бір кезде бақпен жабылған, қазіргідей, мүмкін, колоннадамен оралып тұрған соңғы террасаға ашылатын, демалуға және қонақтарды қабылдауға арналған бірнеше бөлмелер бар.
Overlooking the sea is the "Villa of the Ambulatio" with a series of six terraces connected to each other by a complex of staircases of which the last leads to the "sector of Mercury". It is named after the 'ambulatio', the long corridor with two longitudinal naves on the second terrace, intended to be a covered walk with large openings with a magnificent panorama of the gulf below. Traces of precious stucco can be seen on the brick structure of the central pillars. On the upper terrace were the residential areas, once richly decorated with several rooms dedicated to leisure. The third terrace is now transformed into a tree lined garden. The fourth terrace was for service areas. On the fifth terrace are several rooms probably used as places to stay and rest, open to the sea and to the last terrace below that once was occupied by a garden, as today, perhaps surrounded by a colonnade.
Сосандра секторы
Екі қатар баспалдақпен шектелген сектор немесе 1953 жылы табылған мүсіннің атымен аталған "Сосандра ғибадатханасы", қазір Неапольдің Ұлттық мұражайында сақталуда. Шипажай, вилла және госпиталия (жақын маңдағы шипажайға келгендер үшін қонақ үй) сияқты төрт террасадағы бұл сектордың күрделілігі, Дио Кассиусқа сәйкес, Неронның Мисенум флоты теңізшілерінің демалуы мен ойын-сауығы үшін салған эбетерионы еске салады. Ең жоғарғы террасада қызметтік бөлмелер мен әсем мүсілдік безендірілген шағын бальнеум орналасқан. Келесі деңгейде үш жағынан портикпен шектелген кең терраса бар. Бақта үш триклинийді ашық ауданда бөліп тұрған төрт параллель қабырға сақталған. Перистильдің үстінде бір кезде әсем безендірілген, әсіресе геометриялық өрнектермен шеңберленген театрлық маскаларды бейнелейтін құнды мозаикалық едендері бар бірнеше тұрғын бөлме орналасқан. Бұл деңгейден төмен жартылай дөңгелек ғимарат, үстінде бесеу күмбезді бөлмелер сақталған, бұрын нишалар мен бағаналармен әшекейленген қасбеттің артында жасырылған, бұл әсерлі композицияны құрайды. Кешеннің осінде, нимфеум ретінде пайдаланылған бөлме болуы мүмкін, одан су ағып, қазіргі үлкен сыртқы дөңгелек резервуарды толтырған. Төменгі террасаның перистилінде екі кезеңге жататын суреттер сақталған: б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасынан бастап Египеттік стильдегі суреттер (Изис культінің кейіпкерлері мен символдары); олар негізінен 2-ші ғасырдың суреттерімен жабылған, оларда архитектуралық схемалар ішінде ер және әйел бейнелері бейнеленген.
Bounded by two parallel staircases is the sector or "Temple of Sosandra" from the name of the statue found in 1953 and now in the National Museum of Naples. The complexity of this sector on four terraces including a spa, a villa, a hospitalia (a sort of hotel for visitors to the nearby spa) is recognisable as the ebeterion built by Nero, according to Dio Cassius, for rest and recreation of the sailors of the nearby Misenum fleet. On the highest terrace are service areas and a small balneum with rich stucco decorations on the ceiling. The next level has a large terrace bordered on three sides by a portico. In the garden are four parallel walls that perhaps delimited three triclinia in the open. Above the peristyle are several residential rooms, once richly finished, particularly the original precious mosaic floors representing theatrical masks inside geometric frames. Below this level is a semicircular building surmounted by five vaulted rooms once hidden by a façade decorated with niches and columns, overall making an impressive composition. On the axis of the complex is a room perhaps used as a nymphaeum from which flowed the water that fed an existing large external circular tank. On the peristyle of the lower terrace are paintings from two successive periods: those with an Egyptian taste (characters and symbols of the cult of Isis) from the middle of the 1st century AD; these are largely covered by paintings of the 2nd century, which depict male and female figures within architectural schemes.
Су асты археологиялық паркі
Шығанақтың толық су астында қалған бөлігінде Баия (Лакус Баянус) және Портус Юлиус сауда порттарының қиратылыстары жатыр. Одан батысқа қарай Рим империясының әскери-теңіз күштерінің базасы болған Мисенум мүйісінің порты орналасқан. Теңіз деңгейінен шамамен 5 метр тереңдікте мозаикалар, фрескалардың іздері, мүсіндер, жолдардың жоспары және бағаналар жақсы сақталған. Бұл қорғалған аймақтар 2002 жылы Жерорта теңізіндегі су асты археологиялық және табиғи ескерткіштерді қорғаудың бірегей мысалы ретінде құрылды.
In the bay, completely submerged by the waters, are the remains of the commercial ports of Baiae (Lacus Baianus) and the Portus Julius. Further west was the port of Cape Misenum, the base of the Roman imperial fleet. Mosaics, traces of frescoes, sculptures, road layouts and columns are also well preserved about 5 m below sea level. The protected areas were established in 2002 as a unique example in the Mediterranean of archaeological and natural protection underwater.
Клаудидің триклиний-нимфеясы
1969 жылы Пунта-Эпитаффио маңындағы теңіз түбінде 7 метр тереңдікте таңғажайып және жоғары сапалы мәрмәрдан жасалған мүсіндер тобы табылды. Кейін жүйелі қазба жұмыстары жүргізіліп, ортасында үлкен бассейн және жартылай дөңгелек апсидасы бар, шамамен 18 х 10 метрлік үлкен тікбұрышты бөлме анықталды. Бұл триклиниум нимфеум (банкет залы) Клавдийдің вилласының бір бөлігі болып табылады, ол жағалаудың жоғарғы бөлігінен теңізге қарай 400 метрге дейін жатқан террасалармен құрылған кешен. Бөлме Сперлонгадағы Тиберийдің вилласындағы триклиниум нимфеумына ұқсас, ол сәнді дастарқанға арналған және Одиссей аңыздарынан безендірулер мен мүсіндерді қамтиды. Қабырғалардың әр жағында мүсін орналасқан төрт ниша бар, ал бөлменің периметрі бойынша су арнасы жүреді. Бассейннің соңында аттың басы пішіндес мәрмәр төсек орналасқан – бұл стибадий, Плиний өзінің вилласы үшін сипаттағандай, қонақтарды күтуге арналған диван; ол қабырғалардың және үлкен орталық бассейннің айналасында ағып жатқан су арнасының арасында орналасқан. Триклиниумның ұзын қабырғаларындағы нишаларда орналасқан мүсіндерден және апсидадағы Байос (Улиссенің рульшісі) мүсінінен кішкентай қорғасын түтікшелер арқылы су ағып жатты. Безендірудің мақсаты – апсиданы, бүйірлік нишаларды және кіреберіс доғасын жауып тұрған қалың табиғи тастар мен бүйірлік арнада және орталық бассейнде ағып жатқан су арқылы теңіз үңгірінің атмосферасын қайта жаңғырту болды. Бұл "Одиссея" романындағы эпизодты бейнелейді, онда Полифемнің үңгірінде тұтқынға алынған Улисс пен оның серіктері Циклопты мас етуге және соқыр етуге тырысады. Негізгі мүсіндер тобы залды билеген апсидада орналасқан, онда Полифемге шарап құятын тостағанды ұсынған Улисс пен оның серіктерінің бірі теріні көтеріп тұрған бейнесі сақталған. Циклоп орталық орында болған. Жақсы сақталған сегіз мүсіннің төртеуі жақсы жағдайда: екеуі бөлмені банкет залы ретінде пайдалану мақсатына сәйкес келеді, олар апсидадағы Одиссей тобына сілтеме жасайтын жас Дионис мүсіндері. Қалған екеуінің біріншісі Клавдийдің анасы Антония Минорды, Венера Гентрикс кейпіндегі Августа ретінде бейнелейді, оның басында диадема және қолында қанатты бала – мүмкін, жерлеу Эросы; екіншісі – нәзік сызбасы бар, Неронның жас портреттерін еске түсіретін шашы бар және басында әшекейлі тастар бар қыз. Ол Клавдийдің бала кезінде қайтыс болған қыздарының бірі болуы мүмкін. IV ғасырдың басында брадисейзм салдарынан сарай теңіз суымен жабылған, көптеген қабырға безендірулері мен қорғасын құбырлары алынып тасталды. Мүсіндер Бая қалашығындағы мұражайға көшірілді, ал көшірмелері су астында қалған жердегі бастапқы орнына орналастырылды. Мұражайда нимфеумның нақты реконструкциясы бар.
In 1969 a remarkable and high quality marble sculptural group was discovered about 7 m deep on the seabed in front of Punta Epitaffio. A systematic excavation was later carried out and found a large rectangular room of about 18 x 10 m with a semicircular apse at one end, entirely covered in marble and with a large pool in the centre. This triclinium nymphaeum (banquet hall) is identified as a room of Claudius's villa, a complex arranged in terraces from the top of the promontory extending into the sea up to about 400 m offshore. The room is similar to the triclinium nymphaeum at Tiberius’s villa at Sperlonga intended for luxurious dining and with similar decoration and statues from the Odyssean cycle. In each of the side walls were four niches housing a statue, while a water channel ran around the perimeter of the room. A horseshoe shaped marble bed at the end of the pool is a stibadium, a convivial dining couch like the one described by Pliny for his villa; this was placed between the water channel that ran around the walls and the large central basin. Water gushed from some statues placed in the niches on the long sides of the triclinium and from that of Baios (Ulysses' helmsman) in the apse, by means of small lead tubes inserted into the marble. The decoration was aimed at recreating the atmosphere of a sea cave by the rough natural rocks that covered the apse, the lateral niches and the entrance arch and the water that flowed in the lateral channel and in the central pool. It replicated the episode from the Odyssey in which Ulysses, a prisoner together with his companions in Polyphemus's cave, tries to get the Cyclops drunk and then blinds him. The main statuary group was housed in the apse dominating the hall of which the figure of Ulysses survives, represented in the act of offering Polyphemus the cup of wine, and one of his companions carrying the skin. Cyclops probably occupied the central position. Of the eight statues in the side niches, four were in an excellent state of conservation: two are in keeping with the intended use of the room as a banquet hall, being figures of the young Dionysus with a clear reference to the Odyssey group in the apse. Of the other two, the first portrays Claudius's mother, Antonia Minor, as Augusta in the guise of Venus Genitrix, with a diadem on her head and a winged child in her arms, perhaps a funerary Eros; the other is a girl with delicate features, with a hairstyle that recalls the youthful portraits of Nero, also adorned with gems on her head. She is possibly one of Claudius' daughters who died in infancy. At the beginning of the 4th century the palace began to be flooded by the sea due to bradyseism and the majority of wall decorations as well as lead pipes were removed. The sculptures were transferred to the in the Castle of Baia, while copies were placed in their original position in the submerged site. The museum contains a realistic reconstruction of the nymphaeum.
Вилла Писони
Пунта-Эпитаффионың оңтүстік-шығысында б.з.б. I ғасырдың соңына жататын Pisoni вилласының әсерлі қалдықтары орналасқан. Алғашқыда бұл вилла қуатты Кальпурний әулетіне тиесілі болған, одан Цезарьдің әйелі Кальпурния, сенаторлар, проконсулдар, консулдар және папалар шыққан. Вилланың иесі Люций Кальпурний Писо болды, бұл оның құбырларындағы қорғасын мөрлерінен белгілі. Вилла ақырында оның немересі Гай Писоға өтті, ол 65 жылы Неронға қарсы сәтсіз қастандықтардың басшысы болды. Тациттің мәлімдемесіне сәйкес, қастандықтар Нерон жиі келетін осы виллада императорды жоюды көздеген. Алайда, қастандық жолынан тайды, Гай өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр болды, ал вилла императорлық меншікке айналды. Вилланың алғашқы бөлігінде Пунта-Эпитаффионың алдындағы ежелгі жартаста орналасқан ерекше сәулеттік шешімдер қабылданды, бұл түпнұсқа ландшафтты әсерлі түрде өзгертуді, теңізде тікелей салынған жасанды пирлер мен кемежайларды пайдалануды, сондай-ақ Кампанияның вулкандық күлінің (поццолана) керемет артықшылықтарын пайдалануды қамтыды. Бұл пилалар мен бетон құрылыстарды су астында немесе ішінара су астында орнатуға мүмкіндік берді. Адриан вилланы толығымен бұзып, одан да сәнді түрде қайта тұрғызып, жаңа композициялық шешімдермен тәжірибе жасады. Аула бойындағы екі апсидалық дәліздің дизайны – архитектураның жаңа жанрының алғашқы маңызды мысалдарының бірі, оның көріктілігі барокко стиліне алдын ала хабар берді. Вилла архитектурасы Тиволидегі Вилла Адрианамен ұқсастықтарды көрсетеді. Пунта-Эпитаффиоға қараған қасбеті замандас театр ғимараттарының өте әсем қасбеттеріне ұқсады. Вилла 95 x 65 м өлшемдегі үлкен перистильді аула-бақ (виридарий) айналасында салынған, ал тұрғын үй кешенінің жалпы ауданы 120 x 160 м құрайды. Көрнекті солтүстік қасбеті, әлдебір паркке ашылған, ол вилланы Клавдий сарайынан, екі термальды ваннадан және пирлер, доктар, балық шаруашылықтары және жағымды тұрақтар орналасқан кең теңіз ауданынан бөліп тұрды. Әсіресе, үлкен кемелерді түсіру үшін пайдаланылатын және оңтүстікке қарай Сирокко желдерінен екі қатар пилалармен қорғалған кең батыс алабы (80 x 110 м) қызығушылық тудырады.
South east of the Punta Epitaffio are the imposing remains of the villa Pisoni from the end of the 1st century BC which initially belonged to the powerful Calpurnia family from which Calpurnia (wife of Caesar), senators, proconsuls, consuls and popes came. It was owned by Lucius Calpurnius Piso shown by lead pipe stamps. The villa passed eventually passed to his grandson, Gaius Piso, the leader of the failed anti Neronian conspiracy of 65 AD. According to Tacitus, the conspiracy envisaged the elimination of the emperor in this very villa which Nero visited frequently. However, the conspiracy was thwarted, Gaius had to commit suicide and the villa was confiscated to become imperial property. In the first nucleus of the villa exceptional architectonic solutions were adopted on the ancient promontory in front of Punta Epitaffio with an impressive modification of the original landscape, using artificial piers and quays built directly in the sea, using the astonishing advantages of pozzolana volcanic ash of Campania in the setting of pilae and concrete buildings in submerged or partially submerged conditions. Hadrian had the villa razed to the ground and rebuilt in an even more grandiose form, experimenting with new compositional solutions. The design of the two apsidal corridors along the courtyard is one of the first significant attestations of a new genre of architecture which in its scenographic results, anticipated the Baroque. The villa shows architectural similarities with Villa Adriana in Tivoli. The facade towards Punta Epitaffio resembled the very rich facades of contemporary theatre buildings. It was built around a large peristyle courtyard garden (viridarium) of 95 x 65 m, the entire residential complex occupying an area of 120x160 m. The spectacular northern facade probably opened onto a park that separated the villa from the Palace of Claudius and two thermal baths as well as a vast maritime district with piers, docks, fishponds and pleasant lodging pavilions. Of particular interest is the vast western basin (80 x 110 m) used as a landing place for large boats and protected to the south from the Sirocco winds by a series of double row pilae.
Вилла а Протиро
Вилла Баянск көліне кіретін арнаның қасында орналасқан және дүкендер қатарымен тізілген көше бойымен шамамен 120 метрге созылып жатыр. Ол екі негізгі бөліктен тұрады: жылу ванналары және бағы бар тұрғын аймағы. Бұл екі бөлік теңізге қосылған тікбұрышты бассейнмен бөлінген және мүсіндермен безендірілген, олардың бірі (Бақшалар типіндегі Афродита мүсіні) жақында табылды. Вилланың атауы "протирум" кіреберісінен немесе вестибюлінен шыққан, ол вилланың ішкі "фауцестері" (кіреберіс дәліздері) мен атриумды, сондай-ақ көшені байланыстыратын кеңістік. Бұл жағдайда, оның екі жағында екі қысқа бөлу қабырғасы орналасқан, ал олардың үстінде әсем өрнектелген екі бағана тұрды, олар қақпашының бөлмесіне (остиарий) кіреберістің екі жағында орналасқан есіктерге апарып соқты. Вилла әртүрлі архитектуралық стильдерді қамтиды және ең бастысы, көптеген бөлмелерде мәрмәр еден мен қабырға жабынының алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Атриум қабырғалары мәрмәрмен қапталған. Атриумның оңтүстігіне кең апсидалы зал ашылады (апсиданың ені 10,4 метр), бұл алғашқы құрылысқа салынған қосымша бөлме және Остия Антикадағы бай үйлердің (домус) соңғы императорлық залдарымен ұқсас, олардың да қабырғалары ірі мәрмәр тақталармен жабылған. Жақын орналасқан бөлмелердің қабырғалары мәрмәрмен әсемделген, ал көпшілігі мозаикамен төселген.
The villa was next to the entrance channel to the Baianus lacus and stretched for about 120 m along the street front lined by a row of shops. It consists of two main parts, thermal baths and a residential section with garden, separated by a rectangular basin linked to the sea and decorated with statues, one of which (of the Aphrodite of the Gardens type) was recently recovered. The name is derived from a prothyrum entrance or vestibule, a space between the interior fauces of a villa leading to the atrium and the street. In this case it had two stuccoed columns that edged two short parting walls built on the sides of the threshold with doorways to the ostiarius quarters (gatekeeper's lodge). The villa has a large variety of architectural types and is especially remarkable for the wide variety of marble flooring and wall coverings in most of the rooms. The atrium walls were clad in marble. To the south of the atrium opens a vast apsidal hall (the apse at the back is 10.4 m wide), probably an addition to the first building and similar to the late imperial halls of the rich domus of Ostia Antica which also have rich covering of large marble slabs. The walls of the adjacent rooms were decorated with marble and many had mosaic flooring.
Басқа жерлер
Байя Аква Аугуста су құбырының бір тармағы арқылы сумен жабдықталып, оның қимасы жақын маңда көрініс тапқан.
Baiae was supplied with water from a branch of the Aqua Augusta aqueduct, a cross section of which can be seen nearby.
Мәдени суреттер
Римдік философ Сенека Кіші өзінің "Эпистула Моралес ад Луцилиум" атты еңбегінде осы қала туралы айтады. Джованни Джовиано Понтано (1503 ж.т.) Баианың құлшыныстары туралы "Екі кітапты" жазды. Баианың жоғалған ғажайыптары Романтизм поэзиясында жиі кездеседі. Ол Джон Китстің "Майға арналған ода" және Шеллидің "Батыс желіне арналған ода" атты шығармасының үшінші шумағында айтылады. Теңіз суға батқан ежелгі қаланың құлаған бағаналары Константин Батушковтың 1819 жылғы "Ты пробуждаешься, о Байя, из гробницы" ("Оян, Байя, қабірден") – "оның соңғы және ең көрнекті өлеңдерінің бірі" болып табылады. Империяның "сарайлық" демалыс орны J. Meade Falkner-дің 1895 жылғы "The Lost Stradivarius" романында және Анатоль Франс-тың 1902 жылғы "Иудея прокураторы" (Le Procurateur de Judée) романында суреттеледі. Қазіргі заманғы көркем әдебиетте ол Каролина Лоуренстің "Суррентум сиреналары", Джон Мэддокс Робертстің "Везувий көлеңкесінде", Стивен Сейлордың 1992 жылғы "Немезис қарулары" (Спартак көтерілісі кезінде) және Маргарита Юрценаның "Адрианның естеліктері" шығармаларында оқиға орны болып табылады. "Ecce Romani" латын тілі оқулықтары сериясында Баиа – Гай Корнелий Кальвтың жазғы вилласы орналасқан жер. Баиа PBS телеарнасының "Өлілердің құпиялары" бағдарламасында 2017 жылғы наурыз айында "Неронның батып кеткен қаласы" атты эпизодта көрсетілді. Баиа 2017 жылғы 16 сәуірде Ұлыбританияда көрсетілген Channel 4 телеарнасының "Римнің суға батқан құпиялары" бағдарламасында да пайда болды. Ұмытылған Баиа туннель кешені Ұлыбританияның "Құпия тарих" телесериалында маңызды орын алады, онда жүргізуші Кума сибилінің аллегориялық гrottoсына барады.
Seneca the Younger, the Roman Stoic philosopher, makes reference to this city in one of his Epistulae Morales ad Lucilium. Giovanni Gioviano Pontano (d. 1503) wrote his Two Books of Hendecasyllables on the pleasures of Baiae. The lost wonders of Baiae were a common feature of Romantic poetry. It appears in John Keats's "Ode to May" and in the third stanza of Shelley's "Ode to the West Wind". The vanished columns of the ancient town inundated by the sea is the central conceit of Konstantin Batyushkov's 1819 "You awake, oh Bayya, from the tomb " (Ты пробуждаешься, о Байя, из гробницы ), "one of his last and finest poems". The "princely" seaside resort of the empire appears in J. Meade Falkner's 1895 novel The Lost Stradivarius and Anatole France's 1902 "Procurator of Judea" (Le Procurateur de Judée). In current fiction, it is the setting of Caroline Lawrence's Sirens of Surrentum; John Maddox Roberts's Under the Shadow of Vesuvius; Steven Saylor's 1992 Arms of Nemesis, set during the Spartacus Rebellion; and Marguerite Yourcenar's Memoirs of Hadrian. In the Ecce Romani series of Latin textbooks, Baiae is the location of the character Gaius Cornelius Calvus's summer villa. Baiae was featured in the PBS show Secrets of the Dead in the March 2017 episode "Nero's Sunken City". Baiae was featured on Channel 4 programme Rome's Sunken Secrets, which aired on in the UK on 16 April 2017. A forgotten Baiae tunnel complex features prominently in the UK series called Forbidden History, whereby the presenter visits a supposed grotto of the Cumaean Sibyl.