Кіріспе

Алма құрты (Rhagoletis pomonella), сондай-ақ "теміржол құрты" деп те аталады (бірақ Phrixothrix қоңызының личинкасынан өзгеше, олар да "теміржол құрты" деп аталады), – жемісшіл шыбындардың бір түрі және алманы қоса алғанда, бірнеше жеміс түрлерінің зиянкесі. Бұл түр Америка Құрама Штаттарының солтүстік-шығысында шамамен 150 жыл бұрын, табиғи мекенді көк шыршадан үйретілген алма түріне (Malus domestica) симпатриялық ауысу арқылы пайда болды. Бұл шыбын 20-шы ғасырдың басында ластанған алмалар арқылы АҚШ-тың шығыс бөлігінен батыс бөлігіне кездейсоқ түрде тараған деп есептеледі. Алма құрты қорғану үшін Батес имитациясын пайдаланады, оның түсі секіруші өрмекшінің (Salticidae тұқымдасы) алдыңғы аяқтары мен педипальптеріне ұқсайды. Бұл жәндіктің ересек түрінің ұзындығы шамамен болып келеді, ол үй шыбығынан сәл кіші. Жәндіктің тіршілік циклының жеміске зиян келтіретін кезеңі – личинка, ол әдеттегі шыбын личинкасына немесе құртқа ұқсас. Алманың ішінде қоныстанушы, әсіресе алма көсегінің личинкалары, көбінесе алма құрттарымен шатастырылады. Дегенмен, бұл организмдер әдетте алманың өзегімен қоректенеді, ал алма құрттары жемістің қабығымен қоректенеді. Алма құрттарының личинкаларын зақымдалған жемісте олардың ақшыл, қаймақ түсті және кішкентай дене мөлшеріне байланысты анықтау қиын. Ересек шыбын жұмыртқаларын жемістің ішіне салады. Личинкалар жемісті жеп, оның көгеруіне, шіруіне және піспей тұрып түсуіне себеп болады. Бұл жәндік топырақта қуыршақ күйінде қыстайды. Ол метаморфозға ұшырағаннан кейін ғана салыстырмалы түрде қорғансыз шыбынға айналады. Ересек шыбындар маусымның соңынан қыркүйекке дейін пайда болады, олардың ең көп ұшу уақыты тамыз айында болады.

Сипаттама

Жұмыртқалар жеміске салынғанда сопақта пішіндес және іріс тәрізді ақ түсті болады, бірақ жемісте қысқа уақыт өткен соң қаймақ түсіне айналады. Дамып келе жатқан личинкаларды мөлдір жұмыртқалардың ішінде анық көруге болады. Личинканың түсі ақ немесе қаймақ түстес, бірақ егер ол жемістің қабығына жақын жасыл етті жесе, онда жасыл түс тері арқылы көрінеді. Личинкалардың ұзындығы 7–8,5 мм, ені 1,75–2 мм аралығында болады. Калифорнияның карантиндік тексеру деректері 1950 жылдан бері шекаралық бақылау бекеттерінде алма құрттарының жұққан жемістері ұсталғанын көрсетеді. Бастапқыда қарлы жиде құрты *Rhagoletis zephyria* деп саналған алма құртының бір түрі Орегон штатының Ауыл шаруашылығы департаментінің (ODA) тефрит құрттары коллекциясынан табылды, ал құрт 1951 жылы Орегон штатының Ровена қаласында ұсталды. ODA 1980 жылы алма құрттарының таралуын анықтау үшін зерттеу жүргізді, ал Вашингтон штатының оңтүстік-батысындағы тұзақтар Портленд (Орегон) қаласының маңындағы Ванкувер және оның айналасында алма құрттарының таралуын көрсетті. Бұл теорияға Вашингтон, Орегон және Айдахо штаттарында *C. douglasii*-де *R. pomonella* жұқтырудың жоқтығы қолдау көрсетеді, яғни бұл аймақтардағы құрт қарағайға тән емес. *R. pomonella* Оңтүстік Юта және Нью-Мексикода, сондай-ақ Сьерра-Мадре-Ориентал тауларында және Мексиканың орталық жотасында да кездеседі. Алма құрттары персик, алмұрт, вишня, слива, жидек, жусан, иттің бұйрасы және жапондық раушан гүлдерінің (*Rosa rugosa* және *Rosa carolina*) жемістерінде де кездеседі. Дегенмен, алма құрттары көбінесе слива, вишня және алмұртқа елеулі зиян келтірмейді; алмұртта личинкалар табылған, бірақ ересек құрттар жоқ. Бұл құрт жыл ішінде бір буынға көбейеді, ал ересек құрттар 4 аптаға дейін өмір сүреді. Аталық құрт аналық құртқа секіріп, алдыңғы аяқтарын оның қарын бөлігіне, ал екінші аяқтарын қанаттарына қояды. Аталық күтеді және серпімді пенисін ашып, аналық жұмыртқа салу органын созғанда тез арада оның ішіне енгізеді. Жұптасу қонақ өсімдікте жүзеге асады және орташа есеппен отыз минутқа созылады, осы уақыт ішінде құрттар біріктіріліп, ұша алады. Содан кейін құрттар бөлінгенде, жұмыртқа салу органы мен пенис тез кері тартылады. Личинка сатысында басқа да хищниктер бар, оның ішінде бірнеше браконидтер: *Utetes canaliculatus*, *Diachasmimorpha mellea* және *Diachasma alloeum*.

Жұмыртқа паразиті

1920 жылы жасалған зерттеуде алма құрттарының жұмыртқалары Anaphoidea conotrecheli паразитімен зарарланатыны көрсетілді, ол өрік құрты мен жүзім құртының кең таралған жұмыртқа паразиті болып табылады. Зерттеуде Anaphoidea conotrecheli-дің алма құрттарының жұмыртқаларын паразиттік ету деңгейі оның негізгі қожайыны – өрік құртының жұмыртқаларының санына байланысты екені айтылады. Сонымен қатар, R. pomonella-ның долана және алма түрлері зертхана жағдайында көбейе алады, бірақ табиғатта шыбындар ересектердің әртүрлі уақытта тірікке шығуынан туындайтын аллохрондық жұптасу оқшаулануының арқасында генетикалық тұрақтылығын сақтайды. Алмаға зиян келтіретін шыбындар, алмадан кейін пісетін доланаға зиян келтіретін шыбындардан бұрын тірікке шығады.

Адамдармен өзара іс-қимыл

Rhagoletis pomonella алма егістері үшін маңызды зиянды жәндік, себебі ол алмалармен қоректенеді және жұмыртқаларын жемістің ішіне салады.