Кіріспе
Альпілік сайыс (Capra ibex) – Еуропаның Альп тауларында тіршілік ететін ешкілердің бір түрі. Бұл Capra туысына жататын он түрдің бірі, ал оның ең жақын туысы – Ибериялық сайысы. Альпілік сайыс – жыныстық диморфизмге ие түр; аталықтары аналықтарынан ірілеу болып келеді және олардың мүйіздері ұзын. Оның түсі қоңыр-сұр. Альпілік сайыстар көбінесе тік, қиын өңірлерде және ашық альпілік шалғындарда тіршілік етеді. Оларды биік тауларда кездестіруге болады, ал өткір еңгештері таулы мекенде жылдам қозғалуға мүмкіндік береді. Альпілік сайыстар негізінен шөппен қоректенеді және жыл бойы белсенді болады. Олар әлеуметтік жануарлар болғанымен, ересек аталықтары мен аналықтары жылдың көп бөлігінде бөлек тіршілік етеді, тек көбейтілу маусымында ғана бірігеді. Көбейтілу кезеңінде аталықтары ұзын мүйіздерін аналықтарға қол жеткізу үшін күреске пайдаланады. Сайыстардың жаратылыстағы жауы аз, бірақ олар паразиттер мен ауруларға шалдығуы мүмкін. 19 ғасырға таяу Альпілік сайыс өзінің табиғи ареалының көп бөлігінен жойылып, құрып кетуге жақын тұрған кезде 100-ден аз жекелеген өкілдерден тұратын популяциялық тартылуға ұшырады, бұл популяциялар арасындағы генетикалық әртүрліліктің төмендеуіне әкелді. Бұл түр тарихи ареалының бір бөлігіне сәтті қайта енгізілді. Бүгінде тірі барлық сайыстар Италиядағы Гран-Парадизо ұлттық паркіндегі өсімдіктерден тараған. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, IUCN бұл түрді «қауіпсіз» деп санайды.
The Alpine ibex (Capra ibex), which is also known as the steinbock, is a species of goat that lives in the Alps of Europe. It is one of ten species in the genus Capra and its closest living relative is the Iberian ibex. The Alpine ibex is a sexually dimorphic species; males are larger and carry longer horns than females. Its coat is brownish grey. Alpine ibexes tend to live in steep, rough terrain and open alpine meadows. They can be found at elevations as high as and their sharp hooves allow them to scale their mountainous habitat. Alpine ibexes primarily feed on grass and are active throughout the year. Although they are social animals, adult males and females segregate for most of the year, coming together only to mate. During the breeding season, males use their long horns to fight for access to females. Ibexes have few predators but may succumb to parasites and diseases. By the 19th century, the Alpine Ibex had been extirpated from most of its range and it went through a population bottleneck of fewer than 100 individuals during its near extinction event, leading to very low genetic diversity across populations. The species has been successfully reintroduced to parts of its historical range. All individuals living today descend from the stock in Gran Paradiso National Park, Italy. as of 2020, the IUCN lists the species as being of least concern.
Таксономия
Алғаш рет Альпілік тау ешкісін Карл Линней 1758 жылы сипаттаған. Ол Capra туысына басқа тоғыз ешкі түрімен бірге жатқызылады. "Ибекс" түрінің атауы латын тілінен "камус" деп аударылады және бұл атау ертерек Альпілік тілдердің бірінен шыққан болуы мүмкін. Қытайдағы кейінгі миоцен шөгінділерінде Tossunnoria туысының қазба қалдықтары табылды; бұл қазбалар ешкілер мен олардың ата-бабалары арасындағы кезеңдік форманы көрсетіп тұрғандай. Франция мен Италияда Плейстоценнің соңғы мұз дәуіріне жататын Альпілік тау ешкісінің қазба қалдықтары табылған. Альпілік тау ешкісі мен Иберия тау ешкісінің (C. pyrenaica) жойылып кеткен Плейстоцендік Capra camburgensis түрінен пайда болған болуы мүмкін, оның қазба қалдықтары Германияда табылды. Альпілік тау ешкісі Плейстоцен кезеңінде қазіргіге қарағанда ірілеу болған сияқты. 2006 жылғы генетикалық зерттеулер осы тау ешкілерінің жеке түрлер екенін растады.
Сыртқы келбеті
Альпілік ибекстер жыныстық диморфиялы. Бұл түрдің денесі көбінесе қоңыр сұр түсті, бірақ ішкі жағы ашық, ал иегі мен тамағында қара дақтар болады. Кеудесіндегі түктері қараға жуық, ал арқасында жолақтар бар. Альпілік ибек басқа түрлеріне қарағанда түсі солғын. Басқа ешкілер сияқты, тек еркектерде ғана сақал болады. Ибекстер көктемде қалың қысқы түктерін жұмсақ түкпен алмастырып, қысқа, жұқа жазғы түкке ие болады. Қысқы түктері күзде қайта өседі. Capra туысына жататын басқа да жануарлар сияқты, альпілік ибектің көздерінің маңында, шатқысында және аяқтарында бездері бар, бірақ бетінде жоқ. 16-18 ғасырларда аң аулау салдарынан түрдің көп бөлігі жойылып, 19 ғасырға қарай Италиядағы Гран-Парадизо және оның төңірегінде ғана бір ғана топ қалды. Содан бері түр бұрынғы ареалының бір бөлігіне, сондай-ақ Словения және Болгария сияқты жаңа аймақтарға қайта қоныстандырылды. Әйелдер көбінесе тік беткейлерде кездеседі, ал еркектер тегіс жерді ұнатады. Еркектер көктемде жаңа шөп пайда болатын алаптарда жайылады. Қысқы суықтарда еркектер мен әйелдер қардың көп жиналуын болдырмау үшін тік, тасты беткейлерге көшеді. Альпілік ибектер 30-45 градусқа дейінгі еңістерді жақсы көреді және кішкентай үңгірлер мен жартастардың астында тығынады.
Мінез-құлық және экология
Альпілік сайыс тек шөппен қоректенеді; оның рационының басым бөлігі жыл бойы жақсы көретін шөптен тұрады; жазда сайыстар шөптермен рационын толықтырады, ал күзде және қыста олар жантақ бұталар мен қылқан жапырақты түбірлерді де жейді. Ең көп жегісі келетін шөптердің тұқымдастары: Агростис, Авена, Каламагростис, Фестука, Флеум, Поа, Сеслерия және Трисетум. Жоғары температура ересек еркектерде жылу стрессін тудырады, олардың тамақтану уақытын азайтады, бірақ олар түнде тамақтану арқылы бұл мәселенің алдын алуға тырысады. Гран-Парадизода Альпілік сайыстың қоныстану аймағы кеңейеді, ал қайта қоныстандырылған популяцияларда қоныстану аймағы оған жақын болуы мүмкін. Сайыстар қыста ұйықтамайды; олар суық қыс түндерінде паналап, таңертең күнге шомылады. Олар сондай-ақ жүрек соғысын және метаболизмін баяулатады. Альпілік сайыс шамыздар мен қызыл бұғылармен ресурстар үшін бәсекелесе алады; Альпілік сайыстың тауға өрмелеу қабілеті соншалық, оның Италияның Пьемонт аймағындағы Цингино бөгетінің 57 градусқа дейін еңіспен көтерілгені байқалды, онда ол тұзды жалайды. Тек әйелдер мен балалар ғана, ересек еркектерге қарағанда жеңілірек және аяқтары қысқарақ болғандықтан, тік бөгетке көтеріледі. Балалар зигзаг жолмен көтеріліп, түзу жолмен төмен түсетіні анықталды.
Әлеуметтік мінез-құлық
Алп таулық бұғы – әлеуметтік түр, бірақ олар жынысы мен жасына қарай топта өмір сүреді. Аналықтардың тобы 5–10 мүшеден тұрады, ал еркектердің тобы әдетте 2–16 мүшеден құралады, бірақ кейде 50-ден асып кетеді. Ересек еркектер, әсіресе егде жастағылары, аналықтарға қарағанда көбінесе жалғыз кездеседі. Жаз айларында тамаққа толық мүмкіндік болғандықтан, топтар арасындағы байланыс әлсіздейді. Бұғылардың тұрақты әлеуметтік байланыстары бар, экологиялық жағдайлар оларды біріктірген кезде, олар үнемі бірдей жеке тұлғалармен қайта топласады. Аналықтардың тобы еркектердің тобына қарағанда тұрақтырақ болады. Көбелек маусымынан тыс кезде иерархия орнатылады, бұл еркектерге жұптасуға көбірек, ал төбелесуге азырақ назар аударуға мүмкіндік береді. Еркектер мүйіздерін төбелесу үшін пайдаланады; олар қарсыластарының қабырғасын ұрып, немесе бас-басына соқтығысады, соңғысы көбінесе екі аяқтап тұрып, төмен қарай соқтығысумен аяқталады. Алп таулық бұғылар негізінен қысқа, өткір сыбызғылар арқылы қарым-қатынас жасайды, бұл сигналдар ескерту ретінде қызмет етеді және жеке-жеке немесе қысқа үзілістермен тізбектей беріледі. Аналықтар мен олардың балалары маңырау арқылы байланысады. Жыныстық қатынастан кейін еркек өз тобына қайта оралып, жарысу маусымының бірінші кезеңін қайта бастайды. Аналықтар шамамен 20 күн бойы жыныстық қозбалы күйде болады, ал жүктілік шамамен бес айға созылады, көбінесе бір немесе кейде екі қозы туады. Аналықтар өздерінің топтарынан алшақ, жыртқыштардан салыстырмалы түрде қауіпсіз тасты беткейлерде туады. Бірнеше күннен кейін қозылар өздігінен қозғала алады. Аналар мен қозылар балалар бағдарына жиналады, онда жас қозыларға бес айға дейін сүт беріледі. Еркектерде мүйіздер алғашқы бес жарым жылда жылына шамамен өседі, ал 10 жасқа жеткенде бұл көрсеткіш жартысына дейін төмендейді. Бұғының жасын мүйіздеріндегі жылдық өсу сақиналары арқылы анықтауға болады, олар қыста өсуін тоқтатады. Бір зерттеуде барлық қозылар екі жасқа жеткен, ал көптеген ересектер 13 жылға дейін өмір сүрді, бірақ 13 жастағы еркектердің көпшілігі 15 жасқа жетпеді. Алп таулық бұғылардың жыртқыштардан зардап шегу деңгейі төмен, бірақ Dichelobacter nodosus қоздырған аяқ шірігі кездеседі. Mycoplasma conjunctivae инфекциясы кератоконъюнктивит арқылы көзге зақым келтіріп, өлім-жітімнің 30%-ға дейін жетеді. Бұғылар кокцидиялар, стронгилидтер, Теладорсагия циркумцинкта және Маршаллаги амарашалли сияқты асқазан-ішек паразиттерін, сондай-ақ негізінен Мюллериус капиллярларынан құралған өкпе құрттарын қонақ етеді. Бірнеше жеке тұлғалар артериосклероз, жүрек фиброзы, саркоспоридиоз және клапандық жүрек аурулары сияқты жүрек ауруларынан қайтыс болды.
Қорғау
Орта ғасырларда альпілік ибекс Еуропаның Альпілік аймағында кеңінен таралған. 19 ғасырда Италияның солтүстік-батысындағы Гран-Парадизо және оның маңындағы, сондай-ақ Италия-Франция шекарасында бар болғаны 100-ге жуық дарақ қалды. 1933 жылға қарай альпілік ибекс популяциясы 4000-қа жетті, бірақ фашистік үкіметтің одан кейінгі тиімсіз басқаруы салдарынан 1945 жылға қарай саны 400-ге дейін азайды. Соғыстан кейін олардың қорғалуы жақсарды және 2005 жылға қарай ұлттық паркте 4000-қа жуық ибекс тіркелді. 2020 жылғы талдау көрсеткендей, бұл жаңа популяцияларда зиянды мутациялар жойылды, бірақ оларға аз зиянды мутациялар да ұялады. Альпілік ибекс мекендейтін жерде еркін жүруге рұқсат етілген үй ешкілерімен будандасу, түрдің генетикалық тазалығына қауіп төндіруі мүмкін. Популяцияның генетикалық тарлығы жұқпалы ауруларға осалдығын арттыруы мүмкін, себебі олардың иммундық жүйесіндегі негізгі гистоүйлесімділік кешенінің әртүрлілігі төмен. Француз Альпының Борн массиві аймағындағы басқару шаралары, оның ішінде іріктеу және қырқу бағдарламасы арқылы, 2013 жылы ересек ұрғашы ибекс арасындағы бруцеллез инфекциясының таралуы 51%-дан 2018 жылы 21%-ға дейін төмендетілді, сондай-ақ активті инфекциялар да айтарлықтай азайды.
Мәдени маңызы
Альпілік сайыс штейнбок деп аталады, бұл ескі жоғары неміс тіліндегі "steinboc" сөзінен шыққан, мағынасы "тас бұқасы". Альпілік сайыс Батыс Еуропадағы Соңғы плейстоцен дәуірінің Магдален мәдениеті өнерінде бейнеленген көптеген жануарлардың бірі. Жергілікті халық сайыстарды дәстүрлі медицинада пайдаланған; түрдің дәрілік құралы ретіндегі құндылығы оның жойылуға жақын болуына әкелді.