Кіріспе

Сүтқоректілер түрі Equid түрлері Speciesbox атауы = Onager fossil range кескін = Rostov on Don Zoo Персиялық онагер IMG 5268 1725. jpg кескін тік = 1.2 кескіндік мәтін = Ресей, Ростов-на-Доң зообағындағы Персиялық онагер (Equus hemionus onager) мәртебесі = NT status system = IUCN3.1 мәртебесі ref = ата-анасы = Equus (Asinus) таксоны = Equus hemionus Equus hemionus (//'/ɛ//k//w//ə//s// //h//ɪ/'/m//aɪ//ə//n//ə//s//), сондай-ақ гемион немесе азиялық жабайы есек деп те аталады, Азияға тән Equidae тұқымдасының бір түрі. Асинус кішітүріне жататын онагерді 1775 жылы неміс зоологы Петер Симон Паллас сипаттап, оған екі атау берген. Жеті түрі анықталған, оның екеуі жойылған. Азиялық жабайы есектің салмағы шамамен, ал дене ұзындығы шамамен бір басқа жетеді. Олардың түсі қызғылт қоңыр немесе сары қоңыр, арқасының ортасында кең бойлық жолағы бар. Көптеген жылқылар мен есектерден айырмашылығы, онагерлерді ешқашан үйрете алмаған. Олар ең жылдам сүтқоректілердің қатарында, себебі олар сағатына дейін жылдамдықпен жүгіре алады. Онагер африкалық жабайы есекке жақын, өйткені екеуі де ортақ ата-бабадан тараған. Бұрын Equus hemionus түрінің кішітүрі саналған кианг, көбінесе жеке түр деп есептеледі, алайда бұл мәселе даулы, кейбір геномдық зерттеулер киангтың Equus hemionus әртүрлілігінің ішінде орналасқанын көрсеткен. 20 ғасырдың басында бұл түр Таяу Шығыста және Шығыс Азиядағы өмір сүру аймақтарының көп бөлігін жоғалтты. Бүгінде онагерлер Иран, Пәкістан, Үндістан және Моңғолияның шөл және құрғақ аймақтарында, сондай-ақ Орталық Азияның Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстан және Қытайдың ыстық және суық шөлдерінде кездеседі. Шөлдерден басқа, олар шабындықтарда, жазықтарда, далаларда және саванналарда өмір сүреді. Көптеген басқа ірі жайылымдық жануарлар сияқты, браконьерлік пен орта тұру ортасының жоғалуы салдарынан онагердің таралу аймағы қатты қысқарды. Кианг (E. kiang) деп аталатын жаңа түр, Тибет туысы, бұрын онагердің кішітүрі болып саналған, бірақ соңғы молекулалық зерттеулер оның моңғол жабайы есегінің ата-бабасының ең жақын туысынан 500 000 жыл бұрын бөлініп кеткенін көрсеткен. Еуропа, Батыс Азия. Алтыншы мүмкін кішітүрі – Гобь хулані (E. h. luteus, немесе dziggetai), бірақ ол E. h. hemionus-пен бірдей болуы мүмкін. Онагердің таксономиялық жағдайы туралы пікірталастар 1980 жылға дейін жалғасты. 2015 жылға қарай азиялық жабайы есектің төрт тірі және бір жойылған кішітүрі анықталды. Персиялық онагер бұрын Equus onager деп аталған, өйткені ол жеке түр деп есептелген.

Сипаттамалары

Есекшілер – жабайы есектердің ішіндегі жылқыға ең ұқсас түрлері. Олардың аяқтары жылқыларға қарағанда қысқарақ, ал түсі маусымға байланысты өзгеріп тұрады. Жазда олар көбінесе қызғылт қоңыр түсті болады, ал қыста сары қоңыр немесе сұрғылт қоңырға айналады. Олардың арқасының ортасынан төмен қарай созылатын, ақ жиекті қара жолағы болады. Көбінесе, моңғолдық жабайы есегінен басқа, олардың құрсағы, арт жағы және тұмсығы ақ түсті болады. Онажерлер есектерден ірілеу келеді, олардың денесінің ұзындығы және бас-денесінің арақашықтығы шамамен бірдей. Еркек онажерлер әдетте аналықтарынан үлкен болады.

Эволюция

Барлық қазіргі уақыттағы жылқыларды қамтитын Equus туысы Dinohippus-тен Plesippus аралық түрі арқылы дамыған деп есептеледі. Ең көне түрлерінің бірі - Equus simplicidens, ол есек пішінді баспен зебраға ұқсас сипатталады. Қазіргі кездегі ең көне қазба Айдахо штатында, АҚШ-та, 3,5 миллион жыл бұрын табылған. Бұл туыс Ескі әлемге тез тараған көрінеді, осыған ұқсас жастағы Equus livenzovensis Батыс Еуропа мен Ресейде кездеседі. Молекулалық филогениялар барлық қазіргі заманғы жылқылардың (Equus туысының мүшелері) ең соңғы ортақ ата-бабасы шамамен 5,6 (3,9–7,8) миллион жыл бұрын (Мя) өмір сүргенін көрсетеді. Канададан 700 000 жыл бұрын табылған Орта Плейстоцен дәуіріндегі жылқының метаподиалдық сүйегінің тікелей палеогеномдық зерттеуі соңғы ортақ ата-бабаның 4,07 Мя, яғни 4,0–4,5 Мя аралығында өмір сүргенін көрсетеді. Ең көне дивергенциялар – Азия гемиондары (E. (Asinus) субгенесі, оның ішінде кулан, онагер және кианг), одан кейін Африка зебралары (E. (Dolichohippus) және E. (Hippotigris) субгенері). Басқа барлық қазіргі заманғы түрлер, соның ішінде үйретілген жылқы (және көптеген Плиоцен және Плейстоцен түрлері) шамамен 4,8 (3,2–6,5) Мя бұрын бөлінген E. (Equus) субгенесіне жатады. Таяу Шығыста және Үндістан субконтинентінде Азия арыстандары мен жолбарыстары онагерлердің басты жыртқыштары болды. Бұрын оларды доол, Азиялық гепардтар және, мүмкін, аюлар да аулаған, бірақ олар көбінесе онагер балаларын ғана аулаған болуы мүмкін. Үндістанда қарақшы крокодилдер өзеннен өтіп бара жатқанда онагерлерге үлкен қауіп төндіреді. Қазіргі уақытта онагерлердің басты жыртқыштары сұр қасқырлар болып табылады. Алайда, көптеген жылқылар сияқты, олардың жыртқышқа қарсы мінез-құлқы бар екені белгілі. Асыл тұқымды жылқылар бір-бірімен ынтымақтасып, жыртқыш аңдарды қуады. Қауіпке ұшыраса, онагерлер өзін қорғап, жауды күшпен тебуге тырысады.

Қауіптер

Онайгерге ең үлкен қауіп – еті мен терісі үшін браконьерлік, ал кейбір аймақтарда дәстүрлі медицинада қолдану үшін аулау. Көптеген топтардың тым оқшауланғандығы да түрге қауіп келтіреді, себебі туысқандар арасындағы шағылысудан генетикалық мәселелер туындауы мүмкін. Малдың шамадан тыс жаюы жемнің жетіспеуіне себеп болады, ал малшылар бұлақтардағы судың қорын да азайтады. Құнарлы бұталар мен тоғдарқтардың кесілуі жағдайды нашарлатады. Сонымен қатар, бірнеше жыл қатарынан құрғақшылық осы қиын жағдайдағы түрге зиян келтіруі мүмкін. Онайгер үшін ортаның жоғалуы және бөлінуі де маңызды қауіп болып табылады, әсіресе Моңғолияда, мұның себебі – кен өндіруді қолдау үшін қажетті жолдардың, теміржол желілерінің және қоршаулардың тығыз желісі. Азиялық жабайы есектер де ауруларға осал. "Оңтүстік Африка жылқы ауруы" деген ауру 1960 жылдары үнділік жабайы есектердің санының күрт төмендеуіне әкелді. Дегенмен, бұл түр енді мұндай ауруларға ұшырамайды және олардың саны үздіксіз өсуде.

Қорғау

Құрып кету қаупі бар түрді сақтау мақсатында, онгагер түршелерін тұтқында және табиғатта көбейтуге бағытталған бірнеше бағдарламалар іске қосылды, бұл олардың санын арттыруға мүмкіндік берді. Бұл түрдің кездесетін көптеген елдерде заңмен қорғалады. Болашақ қорғау шараларының басымдығы – түрдің ең осал бөліктерінде оны қорғауды қамтамасыз ету, жергілікті халықты онгагерді сақтауға тарту және түрдің мінез-құлқы, экологиясы және таксономиясы бойынша қосымша зерттеулер жүргізу болып табылады. Парсы онгары және Түрікмен куланы сияқты екі онгагер түршесі бұрынғы ареалдарына қайта қоныстандырылуда, соның ішінде Сирия жабайы есегінің Таяу Шығыста кездесетін аймақтарына да. Екі түрше 1982 жылдан бері Израильдің жабайы табиғатына қайта енгізілді, онда олардың арасында будандасу орын алды, ал парсы онгары ғана Иордания мен Сауд Арабиясының шөлдеріне қайта қоныстандырылды.

Адамдармен қарым-қатынасы

Онажерлерді қолға үйрету өте қиын. Ежелгі Шумерде жылқы туыстас жануарлар арабаларды тарту үшін пайдаланылған, ал кейін Ур стандартындағы күймелерді тартқан. Клутон Брок (1992) "ілбірінің" негізінде бұл онажер емес, есек болған деп болжайды. Алайда, бұл туындының екі жағындағы жануарларды (жылқы туыстас жануарлар, қой және сиыр) мұқият қарағанда, жолақ сияқты көрінетін нәрсе, шын мәнінде, жегу, бау-тоға немесе инкрустациядағы қосылыс болуы мүмкін екені анық көрінеді. Сол дәуірдегі қаңқалардың генетикалық тексерулері олардың кунгалар екенін көрсетті, яғни онажер мен есектің буданы.