Кіріспе
Сүтқоректілер түрі Equid түрлері Speciesbox атауы = Onager fossil range кескін = Rostov on Don Zoo Персиялық онагер IMG 5268 1725. jpg кескін тік = 1.2 кескіндік мәтін = Ресей, Ростов-на-Доң зообағындағы Персиялық онагер (Equus hemionus onager) мәртебесі = NT status system = IUCN3.1 мәртебесі ref = ата-анасы = Equus (Asinus) таксоны = Equus hemionus Equus hemionus (//'/ɛ//k//w//ə//s// //h//ɪ/'/m//aɪ//ə//n//ə//s//), сондай-ақ гемион немесе азиялық жабайы есек деп те аталады, Азияға тән Equidae тұқымдасының бір түрі. Асинус кішітүріне жататын онагерді 1775 жылы неміс зоологы Петер Симон Паллас сипаттап, оған екі атау берген. Жеті түрі анықталған, оның екеуі жойылған. Азиялық жабайы есектің салмағы шамамен, ал дене ұзындығы шамамен бір басқа жетеді. Олардың түсі қызғылт қоңыр немесе сары қоңыр, арқасының ортасында кең бойлық жолағы бар. Көптеген жылқылар мен есектерден айырмашылығы, онагерлерді ешқашан үйрете алмаған. Олар ең жылдам сүтқоректілердің қатарында, себебі олар сағатына дейін жылдамдықпен жүгіре алады. Онагер африкалық жабайы есекке жақын, өйткені екеуі де ортақ ата-бабадан тараған. Бұрын Equus hemionus түрінің кішітүрі саналған кианг, көбінесе жеке түр деп есептеледі, алайда бұл мәселе даулы, кейбір геномдық зерттеулер киангтың Equus hemionus әртүрлілігінің ішінде орналасқанын көрсеткен. 20 ғасырдың басында бұл түр Таяу Шығыста және Шығыс Азиядағы өмір сүру аймақтарының көп бөлігін жоғалтты. Бүгінде онагерлер Иран, Пәкістан, Үндістан және Моңғолияның шөл және құрғақ аймақтарында, сондай-ақ Орталық Азияның Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстан және Қытайдың ыстық және суық шөлдерінде кездеседі. Шөлдерден басқа, олар шабындықтарда, жазықтарда, далаларда және саванналарда өмір сүреді. Көптеген басқа ірі жайылымдық жануарлар сияқты, браконьерлік пен орта тұру ортасының жоғалуы салдарынан онагердің таралу аймағы қатты қысқарды. Кианг (E. kiang) деп аталатын жаңа түр, Тибет туысы, бұрын онагердің кішітүрі болып саналған, бірақ соңғы молекулалық зерттеулер оның моңғол жабайы есегінің ата-бабасының ең жақын туысынан 500 000 жыл бұрын бөлініп кеткенін көрсеткен. Еуропа, Батыс Азия. Алтыншы мүмкін кішітүрі – Гобь хулані (E. h. luteus, немесе dziggetai), бірақ ол E. h. hemionus-пен бірдей болуы мүмкін. Онагердің таксономиялық жағдайы туралы пікірталастар 1980 жылға дейін жалғасты. 2015 жылға қарай азиялық жабайы есектің төрт тірі және бір жойылған кішітүрі анықталды. Персиялық онагер бұрын Equus onager деп аталған, өйткені ол жеке түр деп есептелген.
the Equid species
Speciesbox
| name = Onager
| fossil range =
| image = Rostov on Don Zoo Persian onager IMG 5268 1725. jpg
| image upright = 1.2
| image caption = A Persian onager (Equus hemionus onager) at Rostov on Don Zoo, Russia
| status = NT
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| parent = Equus (Asinus)
| taxon = Equus hemionus Equus hemionus //'/ɛ//k//w//ə//s// //h//ɪ/'/m//aɪ//ə//n//ə//s/), also known as hemione or Asiatic wild ass, is a species of the family Equidae native to Asia. A member of the subgenus Asinus, the onager was described and given its binomial name by German zoologist Peter Simon Pallas in 1775. Six subspecies have been recognized, two of which are extinct. The Asiatic wild ass weighs about and reaches about head body length. They are reddish brown or yellowish brown in color and have broad dorsal stripe on the middle of the back. Unlike most horses and donkeys, onagers have never been domesticated. They are among the fastest mammals, as they can run as fast as to The onager is closely related to the African wild ass, as they both shared the same ancestor. The kiang, formerly considered a subspecies of Equus hemionus, is generally considered a distinct species, however, this has been questioned, with some genomic studies finding the kiang to be nested within the diversity of Equus hemionus. During early 20th century, the species lost most of its ranges in the Middle East and Eastern Asia. Today, onagers live in deserts and other arid regions of Iran, Pakistan, India, and Mongolia, including in Central Asian hot and cold deserts of Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, and China. Other than deserts, it lives in grasslands, plains, steppes, and savannahs. Like many other large grazing animals, the onager's range has contracted greatly under the pressures of poaching and habitat loss. A new species called the kiang (E. kiang), a Tibetan relative, was previously considered to be a subspecies of the onager as E. hemionus kiang, but recent molecular studies indicate it to be a distinct species, having diverged from the closest relative of the Mongolian wild ass's ancestor less than 500,000 years ago. |Europe, Western Asia
|
|
|}
A sixth possible subspecies, the Gobi khulan (E. h. luteus, or dziggetai) has been proposed, but may be synonymous with E. h. hemionus. Debates over the taxonomic identity of the onager occurred until 1980. as of 2015, four living subspecies and one extinct subspecies of the Asiatic wild ass have been recognized. The Persian onager was formerly known as Equus onager, as it was thought to be a distinct species.
Сипаттамалары
Есекшілер – жабайы есектердің ішіндегі жылқыға ең ұқсас түрлері. Олардың аяқтары жылқыларға қарағанда қысқарақ, ал түсі маусымға байланысты өзгеріп тұрады. Жазда олар көбінесе қызғылт қоңыр түсті болады, ал қыста сары қоңыр немесе сұрғылт қоңырға айналады. Олардың арқасының ортасынан төмен қарай созылатын, ақ жиекті қара жолағы болады. Көбінесе, моңғолдық жабайы есегінен басқа, олардың құрсағы, арт жағы және тұмсығы ақ түсті болады. Онажерлер есектерден ірілеу келеді, олардың денесінің ұзындығы және бас-денесінің арақашықтығы шамамен бірдей. Еркек онажерлер әдетте аналықтарынан үлкен болады.
Эволюция
Барлық қазіргі уақыттағы жылқыларды қамтитын Equus туысы Dinohippus-тен Plesippus аралық түрі арқылы дамыған деп есептеледі. Ең көне түрлерінің бірі - Equus simplicidens, ол есек пішінді баспен зебраға ұқсас сипатталады. Қазіргі кездегі ең көне қазба Айдахо штатында, АҚШ-та, 3,5 миллион жыл бұрын табылған. Бұл туыс Ескі әлемге тез тараған көрінеді, осыған ұқсас жастағы Equus livenzovensis Батыс Еуропа мен Ресейде кездеседі. Молекулалық филогениялар барлық қазіргі заманғы жылқылардың (Equus туысының мүшелері) ең соңғы ортақ ата-бабасы шамамен 5,6 (3,9–7,8) миллион жыл бұрын (Мя) өмір сүргенін көрсетеді. Канададан 700 000 жыл бұрын табылған Орта Плейстоцен дәуіріндегі жылқының метаподиалдық сүйегінің тікелей палеогеномдық зерттеуі соңғы ортақ ата-бабаның 4,07 Мя, яғни 4,0–4,5 Мя аралығында өмір сүргенін көрсетеді. Ең көне дивергенциялар – Азия гемиондары (E. (Asinus) субгенесі, оның ішінде кулан, онагер және кианг), одан кейін Африка зебралары (E. (Dolichohippus) және E. (Hippotigris) субгенері). Басқа барлық қазіргі заманғы түрлер, соның ішінде үйретілген жылқы (және көптеген Плиоцен және Плейстоцен түрлері) шамамен 4,8 (3,2–6,5) Мя бұрын бөлінген E. (Equus) субгенесіне жатады. Таяу Шығыста және Үндістан субконтинентінде Азия арыстандары мен жолбарыстары онагерлердің басты жыртқыштары болды. Бұрын оларды доол, Азиялық гепардтар және, мүмкін, аюлар да аулаған, бірақ олар көбінесе онагер балаларын ғана аулаған болуы мүмкін. Үндістанда қарақшы крокодилдер өзеннен өтіп бара жатқанда онагерлерге үлкен қауіп төндіреді. Қазіргі уақытта онагерлердің басты жыртқыштары сұр қасқырлар болып табылады. Алайда, көптеген жылқылар сияқты, олардың жыртқышқа қарсы мінез-құлқы бар екені белгілі. Асыл тұқымды жылқылар бір-бірімен ынтымақтасып, жыртқыш аңдарды қуады. Қауіпке ұшыраса, онагерлер өзін қорғап, жауды күшпен тебуге тырысады.
Қауіптер
Онайгерге ең үлкен қауіп – еті мен терісі үшін браконьерлік, ал кейбір аймақтарда дәстүрлі медицинада қолдану үшін аулау. Көптеген топтардың тым оқшауланғандығы да түрге қауіп келтіреді, себебі туысқандар арасындағы шағылысудан генетикалық мәселелер туындауы мүмкін. Малдың шамадан тыс жаюы жемнің жетіспеуіне себеп болады, ал малшылар бұлақтардағы судың қорын да азайтады. Құнарлы бұталар мен тоғдарқтардың кесілуі жағдайды нашарлатады. Сонымен қатар, бірнеше жыл қатарынан құрғақшылық осы қиын жағдайдағы түрге зиян келтіруі мүмкін. Онайгер үшін ортаның жоғалуы және бөлінуі де маңызды қауіп болып табылады, әсіресе Моңғолияда, мұның себебі – кен өндіруді қолдау үшін қажетті жолдардың, теміржол желілерінің және қоршаулардың тығыз желісі. Азиялық жабайы есектер де ауруларға осал. "Оңтүстік Африка жылқы ауруы" деген ауру 1960 жылдары үнділік жабайы есектердің санының күрт төмендеуіне әкелді. Дегенмен, бұл түр енді мұндай ауруларға ұшырамайды және олардың саны үздіксіз өсуде.
Қорғау
Құрып кету қаупі бар түрді сақтау мақсатында, онгагер түршелерін тұтқында және табиғатта көбейтуге бағытталған бірнеше бағдарламалар іске қосылды, бұл олардың санын арттыруға мүмкіндік берді. Бұл түрдің кездесетін көптеген елдерде заңмен қорғалады. Болашақ қорғау шараларының басымдығы – түрдің ең осал бөліктерінде оны қорғауды қамтамасыз ету, жергілікті халықты онгагерді сақтауға тарту және түрдің мінез-құлқы, экологиясы және таксономиясы бойынша қосымша зерттеулер жүргізу болып табылады. Парсы онгары және Түрікмен куланы сияқты екі онгагер түршесі бұрынғы ареалдарына қайта қоныстандырылуда, соның ішінде Сирия жабайы есегінің Таяу Шығыста кездесетін аймақтарына да. Екі түрше 1982 жылдан бері Израильдің жабайы табиғатына қайта енгізілді, онда олардың арасында будандасу орын алды, ал парсы онгары ғана Иордания мен Сауд Арабиясының шөлдеріне қайта қоныстандырылды.
Адамдармен қарым-қатынасы
Онажерлерді қолға үйрету өте қиын. Ежелгі Шумерде жылқы туыстас жануарлар арабаларды тарту үшін пайдаланылған, ал кейін Ур стандартындағы күймелерді тартқан. Клутон Брок (1992) "ілбірінің" негізінде бұл онажер емес, есек болған деп болжайды. Алайда, бұл туындының екі жағындағы жануарларды (жылқы туыстас жануарлар, қой және сиыр) мұқият қарағанда, жолақ сияқты көрінетін нәрсе, шын мәнінде, жегу, бау-тоға немесе инкрустациядағы қосылыс болуы мүмкін екені анық көрінеді. Сол дәуірдегі қаңқалардың генетикалық тексерулері олардың кунгалар екенін көрсетті, яғни онажер мен есектің буданы.