Кіріспе

Америкалық фольклордағы мифтік жануар, мифтік аң. Номиналды антилопа – бұл Ескі әлемнің нағыз антилопасы емес, шын мәнінде жирафқа жақын туысқан американдық антилопа (Antilocapra americana). Солтүстік Американың батысында ғана кездесетін жабайы антилопалардың ең ірі топтары Вайоминг штатында орналасқан. Ересектерінің бойы шамамен 1 метрге жетеді, салмағы 68 килограмға дейін болады және олар сағатына 88 километр жылдамдықпен ұзаққа дейін жүгіре алады.

Шығу тегі

Жануарлардың будандары туралы әңгімелер мен сипаттамалар әлемнің көптеген мәдениеттерінде кездеседі. 13 ғасырға жататын парсы еңбегінде бір мүйізді қоян бейнеленген, ол бірмүйіз атқа ұқсайды. Еуропада мүйізді қоян орта ғасыр мен Ренессанс дәуіріндегі фольклорда, әсіресе Баварияда және басқа да жерлерде кездеседі. Олардың ішінде мүйізді құлажан да болған. Бұл ерте ғылыми мәтіндер гибридтерді нағыз тірі жандар ретінде сипаттап, суреттеген, бірақ 18 ғасырдың соңында ғалымдар мүйізді қоянның биологиялық түр екенін мойындамайтын болды. Мүйізді қояндар туралы айтылатын әңгімелердің бастауы 1933 жылы ғылыми журналда жарияланған Ричард Э. Шоптың есімімен аталатын Шоп папиллома вирусына шалдыққан қояндардың кездесуіне байланысты болуы мүмкін. Шоп бастапқыда Айова штатында аңшылардың атып өлтірген жабайы құйрықты қояндарды, содан кейін Канзас штатындағы жабайы қояндарды зерттеді. Оларда "денелерінің әртүрлі бөліктерінде мүйіз тәрізді өскіндер көп болған. Бұл жануарлар халық арасында "мүйізді" немесе "ісікті" қоян деп аталған". Орталық Америкадағы хиучолдардың аңыздарында мүйізді қоян туралы деректер бар. Хиучолдардың ауызша дәстүрінде мүйізді қоян және бұғының мүйізін қояннан алғаны туралы әңгімелер сақталған. Қоян мен бұғы гибрид ретінде біріктірілмесе де, ацтектердің мезоамерикалық кезеңіндегі күнтізбесінде күн белгілері ретінде, егіздер, бауырлар, тіпті күн мен ай ретінде жұптасқан.

Дуглас нұсқасы

Нью-Йорк Таймс американдық шакаллопаның пайда болуын 1932 жылы Дуглас, Вайоминг штатында Дуглас Херрик (1920-2003) қатысқан аң ауруға байланысты дейді. Херрик пен оның інісі жас кезінде пошта арқылы таксидермияны үйренген, ал аң аулаудан оралғанда Херрик бір сүйекті таксидермия шеберханасына лақтырып жіберді, ол екі бұғы мүйізінің қасына түсті. Жануарлардың кездейсоқ үйлесімі Херрикке шакаллопа туралы ой келтірді. Ағалар жасаған алғашқы шакаллопа Рой Боллға 10 долларға сатылды, ол оны Дугластың Ла Бонте қонақ үйінде көрсетті. 1977 жылы басы ұрланды. Шакаллопа Дугласта танымал жергілікті көрікті орынға айналды, онда Сауда палатасы туристерге шакаллопа аулауға лицензия береді. Лицензиялар ресми шакаллопа маусымында аң аулауға жарамды, ол тек бір күн: 31 маусым (маусым айында 30 күн болғандықтан, бұл күрделі күндіз), түнгі сағат 00:00-ден таңғы сағат 02:00-ге дейін. Аңшының IQ-сы 50-ден жоғары, бірақ 72-ден аспауы керек. Мыңдаған "лицензиялар" берілді. 1981 жылы Әскери-әуе күштерінен зейнеткерлікке шыққаннан бері, Оңтүстік Дакота штатының Рапид-Сити қаласында тұратын Фрэнк Инглиш Херриктердің жетістігіне сүйене отырып, мыңдаған шакаллопа жасап сатты. Ол Cabela's компаниясына жануарлардың өзгертілген басын жеткізетін жалғыз жеткізуші. Оның стандартты және "әлемдік рекордты" шакаллопалары шамамен 150 долларға сатылады. Адам мен аң туралы американдық комикстердегі аңызда фольклоршы Ричард Дорсон Дугластың нұсқасын, сондай-ақ "Дугластың тұрғындарын ашуландыратын" басқа нұсқаны айтады. Дорсонның сөзіне сүйенсек, "Солтүстік елдегі мифтік жаратылыстар" (1969) еңбегінде тарихшы Уокер Д. Уайман АҚШ-тың батысындағы сілтілі аймақта кездесетін шакаллопаның бар екенін мойындады. Алайда ол оның Миннесота мен Висконсин штатындағы Джек-пинаның шакаллопасынан бұрын пайда болғанына күмәнданады, ол "аймақтың ең білікті биологтарына да қарсы келетін мифологиялық қайта ояну". Уайман осы алғашқы шакаллопаның үш мысалы бар екенін мәлімдеді: Висконсин штатының батыс-орталық бөлігіндегі Аугустада, Верхний көлдің оңтүстік жағалауындағы Корнукопияда және солтүстік жағалаудағы мұражайда және ағаш кесу лагерінде, бәрі де "әйнекше маусымында абайсыз аңшылардың атып өлтірген болуы мүмкін". 1978 жылы қайта қаралып, кеңейтілген кітабында, онда резинадан жасалған шошқа, снолигостер, үш құйрықты бавалор, скуонк және басқа да көптеген жаратылыстар туралы материалдар бар, Уайман шакаллопаға төрт бет арнады. Ол бұрынғы мүйізді қоянның Солтүстік елдегі шығу тегі туралы пікірін өзгертіп, былай деді: "Оның кең таралған ареалы Вайоминг штатында орналасқан сияқты". Оның айтуынша, Lepus antilocapra wyomingensis тұқымдасының бастапқы ареалынан кең таралғанын көрсететін дәлелдер - АҚШ-тың бар-румдарындағы шакаллопалардың басына басылған "Тиога, Пенсильвания" және "Гонконг" сияқты жазулар.

Қиын әңгімелер

Жакалопаға қатысты көптеген қисынсыз және көбінесе әдемі әңгімелер оның мінез-құлқы туралы аңызға толы әңгімелерде кездеседі. Жакалопалардың өте қауіпті екендігі айтылады, сондықтан аңшыларға олардың мүйіздерінен қорғану үшін аяқтарына пеш түтікшелерін киюге кеңес беріледі. Аңыз бойынша, жакалопа адам дауысын қайталап айта алады. Ескі Батыс дәуірінде, ковбойлар түнгі лагерь отының басында ән шырқағанда, жакалопалар олардың дауыстарын еліктеп, ән салыпты.

Ресми тану

2005 жылы Вайоминг штатының заң шығарушы органы шакалпопты штаттың ресми мифологиялық жаратылысы деп жариялау туралы заң жобасын қарастырды. Ол палатада 45–12 есебімен қабылданды, бірақ Сенат заң жобасын қарауға үлкермей, сессия аяқталды, нәтижесінде заң жобасы қабылданбады. 2013 жылы заң жобасын ұсынған Дэйв Эдвардс қайтыс болғаннан кейін, штат заң шығарушылары заң жобасын қайтадан енгізді. Ол тағы да палатадан өтті, бірақ Сенаттың регламенттік комитетінде тоқтап қалды. 2015 жылы үш штат өкілі шакалпопты тағы да ұсынды, бұл жолы 66-шы заң жобасы ретінде, ол да палатада қабылданды, бірақ Сенат комитетінде сәтсіз аяқталды. Ко-спонсорлардың бірі Дэн Звонитцер: «Оны қабылдағанша әкеліп тұра беремін», – деді.

Танымал мәдениетте

1930 жылдары Херрик пен оның інісі манипуляцияланған таксидермиялық бас сұлуларын сата бастағаннан бері, мұндай трофейлерді, сондай-ақ шакалпа пошта карточкаларын және осыған байланысты сыйлық дүкендеріндегі заттарды Дугластан тыс көптеген жерлерде кездестіруге болады. Нью-Мексикодағы Санта-Фе өнер және дизайн университетінің студенттік журналы "The Jackalope" деп аталады. Әлемнің екінші жағында, Австралияның Ньюкасл қаласындағы Hop Factory суреткерлік сыра кафесі өзінің логотипі ретінде секіріп тұрған шакалпаны пайдаланады. 1986 жылы Оңтүстік Дакота штатының сенаторы Джеймс Абднор АҚШ президенті Рональд Рейганға Рапид-Ситидегі президенттік науқан тоқтауы кезінде мүйізді қоян басы бар толтырылған шакалпаны сыйға берді. Шакалпа туралы көптеген кітаптарда айтылады, оның ішінде балаларға арналған көптеген кітаптар бар. 2015 жылдың басында WorldCat тізімінде "jackalope" сөзін іздеу 225 нәтиже берді, оның 57-сі кітаптарға қатысты. Олардың бірі – Рудольфо Анаяның "Хуан мен шакалпа: Балаларға арналған өлеңдер кітабы". Анаяның кітабына WorldCat-тағы түйіндемеде былай делінген: "Сүйкімді Розита мен оның ревені пісірілімін жеңіп алу үшін Хуан Пекос Биллге қарсы жарыста шакалпаға мініп шабады". Урсула Вернонның "Шакалпа әйелдері" атты әңгімесі 2014 жылғы Небюла сыйлығына үміткер болды. Психонавт Теренс МакКенна Эсален институтының бақшасында шакалпаға кездескенін айтты. Музыканттар шакалпаны әртүрлі жолдармен пайдаланды. Американдық флейташы Р. Карлос Накай бұрын "Jackalope" деп аталған топқа қатысқан. 1980 жылдардың соңында ол Накайдың "импровизация, бейнелеу өнері, әңгіме айту, би және драмалық театрлық эффекттерді" біріктіретін "синтакустикалық панкарахи Наважазз" деп атаған музыкасын орындады. Накай музыканы тыңдаған адамдардың армандауын қалады деді. Miike Snow тобы шакалпаны өз логотипі ретінде пайдаланады. 2012 жылы өткен сұхбатта топ мүшесі Эндрю Уайатт логотиптің мақсаты эксперимент пен оқиғаларды білдіру екенін айтты. "Jackalope" сөзін іздеу нәтижесінде Worldcat-та табылған 225 нәтиженің 95-і музыкамен байланысты болды. 2003 жылы Pixar "Boundin'" атты қысқа анимациялық фильмінде шакалпаны көрсетті. Шакалпа шашын қырқып, күйзелген қошқарға пайдалы кеңес берді. "Star Trek" ғаламында Непенте планетасының "қоянмүйіздісі" шакалпаға ұқсайды және оны 2020 жылы шыққан "Star Trek: Picard" бірінші маусымының жетінші эпизодында көруге болады. Шакалпалар бейне ойындарда да пайда болды. "Red Dead Redemption" ойынында ойыншы шакалпаларды аңдап, терісін ала алады. Шакалпалар "Guild Wars 2" ойынының бір бөлігі болып табылады. 2006 жылы Каспер мен Дугласта төмен бюджетті макияждық фильм "Stagbunny" көрсетілді. Фильмде Дугластағы спорттық тауарлар дүкенінің иесімен сұхбат жүргізілді, ол өзінің үйінде тірі шакалпа бар екенін мәлімдеді, сондай-ақ шакалпаның табиғи тарихын және оның қазба жазбаларындағы орнын түсіндірген палеонтологпен сұхбат жүргізілді. 1997 жылдан бастап Орталық хоккей лигасына "Одесса шакалпалары" деп аталған команда қосылды. Команда 2011-12 маусымы алдында Солтүстік Америка хоккей лигасының Оңтүстік дивизионына қосылды. Одессалық спорт жазушысы команданың атына алаңдаушылық білдірді, ол оны жеткілікті қорқынышты деп таппады және "таңертеңгі асқа жеуге болатын нәрсе" сияқты естілді. 2011 жылы Нэшвиллде әйелдер құрған Теннесси штатындағы алғашқы коммерциялық сыра зауыты – Jackalope Brewing Company ашылды. Оның қолөнер сыраларына Thunder Ann, Sarka, Fennario, Bearwalker және Lovebird кіреді.

Ғылыми түсіндірмелері

Фольклоршы Джон А. Гутовски Дуглас шакалопасында кеңінен танылуды қалайтын жергілікті қауым жариялаған американдық аңыздың мысалын көреді. Қала немесе басқа да қоғамдық бірлестік әлеуметтік немесе экономикалық себептермен өзіне назар аударуға тырысады. Мұндай іс-шаралардың көбінесе бірге жүретіні – қаланың жергілікті аңызбен байланысын сақтап қалу үшін жыл сайын фестиваль ұйымдастыру болып табылады. Гутовски АҚШ бойынша "протофестиваль" деп аталатын үлгінің куәлігін табады. Оның мысалдарының бірі – 1937 жылы «армадалардың монстрды аулауы туралы әңгімелерге» және жергілікті кәсіпкерлердің «табан іздерін табуына» әкелген Нантакет теңіз жыланы. Сол сияқты, Арканзас штатының Ньюпорт қаласы Ақ өзен монстры туралы хабарлады, ал Луизиана штатының Алжир қаласы ұшатын шайтан адамның мекені екенін мәлімдеді. Массачусетс штатының Уэр қаласы аллигаторларды көруге байланысты жергілікті беделін бұқаралық ақпарат құралдарының назарына жеткізді. Перри, Нью-Йорк, жергілікті аңызға негізделген Сильвер-Лейк теңіз жыландары фестивалін өткізді. Висконсин штатының Райнландер қаласындағы Ходаг фестивалі жақын маңдағы шұңқырда табылған ежелгі жаратылыстың «жариялануын» тойлайды. Калифорния штатының Уиллоу-Крик қаласы жыл сайын Бигфут фестивалін өткізеді. 1950 жылдан бері Индиана штатының Черубуско қаласында Құйрықкөздер күні тойланады, ол жақын жердегі көлде тіршілік ететін, құйрықты ескек деп есептелетін Буско монстрының аңызына негізделген, шындық пен қиялдың аралас әңгімесі.

Тиісті әдебиет

Бранч, Майкл П. Жакалопаның іздерімен: Легенда қалай әлемнің қиялын баурап алды және бізге рак дертін емдеуге көмектесті. Саймон мен Шустер, 2022 жыл.