Кіріспе

2003 жылғы Марк Хэддонның құпия романы «Түнгі уақыттағы иттің қызықты оқиғасы» кітабының сахналық бейімделуі – британдық жазушы Марк Хэддонның 2003 жылғы құпия романы. Оның атауы 1892 жылы «Күміс жалынның оқиғасы» атты қысқа әңгімесінде Шерлок Холмс (Артур Конан Дойл жасаған) детективінің байқауына сілтеме жасайды. Хэддон және «Қызықты оқиға» Whitbread Book Awards сыйлығын ең жақсы роман және жылдың кітабы деп жеңіп алды. Романды бірінші тұлға тұрғысынан Кристофер Джон Фрэнсис Бун, Уилтширдің Суиндон қаласында тұратын «біраз мінез-құлық қиындықтары бар математик» деп сипатталатын 15 жасар бала баяндайды. Кристофердің жағдайы нақты айтылмаса да, кітаптың бетінде Аспергер синдромы туралы сөз болады. 2009 жылдың шілдесінде Хэддон өзінің блогында «Қызықты оқиға Аспергер туралы кітап емес, бұл айырмашылық туралы роман, сырттан қараушы болу туралы, әлемді таңғажайып және ашып көрсететін жолмен көру туралы. Кітап нақты бір ауру туралы емес», – деп жазды және ол, Хэддон, аутизм спектрі немесе Аспергер синдромы бойынша сарапшы емес екенін мәлімдеді. Хэддон өзінің веб-сайтында «Аспергер және аутизммен ауыратын адамдар туралы немесе олар туралы бірнеше газет және журнал мақалаларын» оқығанына қарамастан, кітап жазуға дайындалғанда, ол Аспергер синдромы туралы «өте аз» білгенін және Кристофер Бун екі түрлі адамнан шабыт алғанын айтты. Хэддонның сөзіне göre, бұл адамдардың ешқайсысын мүгедектігі бар деп атауға болмайды. Хэддон өзінің романының мұқабасында Аспергер синдромы деген терминнің пайда болғанына «біршама өкінгенін» айтты. Осыған ұқсас, [Алекс] МакКлименс Хэддонның романы «этнографиялық ләззат» екенін және «Хэддонның жетістігі – бұл айырмашылықты стигматизациялық сипаттама жасамай, орталық кейіпкердің ерекшелігін көрсететін роман жазу» екенін жазды. Мюллер романының мүгедек сөйлеуші тұлғасының күшті сезімімен жұмыс істейтінін, оқырмандарды Кристофердің танымдық/денелік кеңістігіне оның көзқарастары мен реакцияларының біртіндеп қабаттасуы арқылы тартатынын айтады. Ол сондай-ақ Кристофердің жазуы мен ойлауының байланысты және байланыссыз ағыны сияқты элементтерге таңдайды; шағын нәрселерге ден қоюы; жануарлар неге осылай әрекет ететіні туралы ойлары; өлім, өмір және өмірден кейінгі өмір туралы философиялық толғаныстары; ғарышкер болу құштарлығы. «Эмоционалдық өмір туралы үйрететін» балалар кітаптарын зерттеуде Лора Жана былай деп жазды: «Бір жағынан, бұл даусыз ерекше жасөспірім баланың тәртіпке қалай беріліп, отбасылық дағдарыспен күресуі және әлемді өзі көргендей түсінуге тырысу тарихы. Бірақ ол сонымен қатар аутизм ауруы туралы терең түсінік береді, осы аурумен ауыратын адамдар тіпті ең қарапайым эмоцияларды сезіну үшін күреседі. Осылайша, «Қызықты оқиға» оқырмандарын өздерінің сезімдерін сезу, білдіру және түсіндіру қабілетін бағалауға шақырады». Бұл әдебиеттік табыс «Нью-Йорк Таймс» газетінің бестселлерлер тізіміне енді, сонымен бірге Аспергер синдромы мен аутизм спектрінің бұзылыстары бойынша сарапшылар оны аутистік жасөспірім баланың ішкі әлемін көркем бейнелеудің теңдесі жоқ туындысы деп атады.

Метафора

Кристофер кейде кейбір метафораларды қабылдай алмайтыны туралы пікір білдіреді. Ол мысал ретінде "нағыс романнан" тапқан бір цитатаны келтіреді: "Көздерімде темір, күміс және қарапайым саздың жолақтары бар. Стимулға тәуелді емес адамдар қысып ұстағандай, мен мысқылдай жиырыла алмаймын." Хэддон Терри Гроссқа: "Қызығы, бұл Вирджиния Вульфқа тиесілі екен. Бұл Вирджиния Вульфтың бір күні, менің ойымша, "The Waves" романының ортасында. Шындығында мен жақсы көретін автор, бірақ кейде сөзін тым әдемілеп айтатын."

Көптүрлілік

Роман әр түрлі семиотикалық режимдермен немесе ресурстармен: карталар, диаграммалар, суреттер, смайликтер және осы сияқты нәрселермен дамытылған, олар безендіру үшін емес, романды түсіну үшін өте маңызды. Осылайша, Хэддонның романы көп түрлі екенін түсінуге болады.

Марапаттар

+«Түндегі иттің қызықты оқиғасы» үшін сыйлықтарЖылСыйлықНәтижеRef.2003Арт Сейденбаум алғашқы шығарма үшін сыйлығыЖеңімпазКітап қорының жасөспірімдер әдебиеті сыйлығыЖеңімпазБукер сыйлығыТізімге ілігуБуке сыйлығыЖеңімпазЖас ересектерге арналған ЯЛСА-ның ең жақсы кітаптарыТоп 102009Колледж студенттері мен өмір бойы білім алатындар үшін таңдаулы кітаптарТаңдау

Сыншыл реакция

2006 жылы Ұлыбританияда BBC-нің Дүниежүзілік кітап күніне арналған сауаттылық жобасы жүргізген сауалнамада «Ғажайып оқиға» романы «оқырмандар дауысымен таңдалған ең жақсы бес бақытты соңның» қатарында болды (қалғандары – «Гордость және әділдік», «Құсты өлтіруге болмайды», «Джейн Эйр» және «Ребекка», соңғысы «Ғажайып оқиғаны» басып озды). Мектеп кітапханасы журналы оны «бай және терең роман» деп бағалады. Сан-Хоседегі «Mercury News» газеті былай деп жазды: «Хадон мұнда батыл қадам жасады және оны тамаша орындады. Ол әлемді сана қалай реттейтінін көрсетеді, тіпті әлем реттелгісі келмеген жағдайда да», – деп қосты ол. «Осы романның ең үлкен жетістігі – оның көзге көрінетін шеберлігінен асып түсуі. Бұл тек көркемдік тәжірибе ғана емес. Ол күлкі мен қайғыға толы, адамдарды бір жағынан біріктіретін, екінші жағынан бөліп тұратын нәрселерді – әдет-ғұрыптарды, мінез-құлықтарды, тілді, символдарды, күнделікті өмірді зерттейді». «Христиан ғасыры» журналының бір рецензенты оны «керемет және сенімді кітап» деп сипаттады: «Оқырман өлтірілген иттің және жоғалған ананың құпиясына ғана емес, сонымен қатар аутизммен ауыратын баланың құпиялы әлеміне де тартылады». «Атланта Журнал Конституциясы» журналының бір рецензенты бұл оқиғаның «жақсы даму жолы екенін, Хэддон оны мейіріммен және қамқорлықпен жазғанын, әлдебір жағынан өзгеше ойлайтын, бірақ көптеген балалар сияқты қалай сезінетінін білмейтін баланың санасына ерекше терезе ашатынын» жазды. Профессор Роджер Содер оны «күшті әсер ететін» және «ұсынысқа лайық оқиға» деп атады, сондай-ақ: «Біздің Спокан кітап клубындағы барлығымыз арнайы білім беру мамандарымыз және осы мүмкіндігі шектеулі балалармен көп тәжірибеміз бар, сондықтан біз оқиғаға сендік» деді. «Британника энциклопедиясы» авторы Кэти Лоун былай деп жазды: «Хаддонның шеберлігі – оның жазуында, осылайша Кристофер эмоционалды ағымдар мен көңіл күйінің нюанстарын сезбесе де, оқырман оларды сезінеді». 2019 жылы кітап «The Guardian» журналының 21-ғасырдың 100 ең жақсы кітабының тізімінде 19-шы орынға ие болды.

Медициналық мамандардың пікірлері

Алекс МакКлименс, Мюллер жоғарыда сөз еткен, былай деп жазды: "Оттистік спектрдегі бұзылыстарға ең аз қызығушылығы бар адам үшін де бұл керемет эссе міндетті оқу материалы. Кітапты оқыған адам, әдебиеттің қызықты туындыларын ұнататын болса, заманауи жазушылардың туындыларымен теңесе алатын, бірінші тұлғада баяндалған оқиғаны табады. Марк Хэддон шынайы әдеби кейіпкер жасады және оның жасөспірім Аспергердің батырлық оқиғасын шеберлікпен бейнелегені таң қалдырады. Ол кейіпкерінің нақты ойлау қабілетін сюжеттің нағыз бағытын жасыру үшін пайдаланады". Рецензент Пол Мурхед кітапты "керемет оқиғаға толы повесть" деп сипаттап, былай деп жазады: "Бұл жазу өнерінің де үлкен жетістігі. Тілдің қолданылуы біршама қарапайым – аутизммен ауыратын баланың баяндаушы болуының қажетті салдары, бірақ оның өзіндік сұлулығы бар және тиімді. Кристофердің бейнесі соншалықты әсерлі және нанымды жасалған, ол сіздің сүйіп оқитын кейіпкер ғана емес, сонымен қатар оқиғаның ең жақсы түсінілетін кейіпкеріне айналады. Бұл оқиға сізді, бұрын өте жат сезімдерге толы деп ойлаған жағдайға, қызықтап, ыңғайлы түрде енгізеді". Рецензент Дэвид Эллис "Керемет оқиға" романын "амбициялы және инновациялық роман" деп атап, Хэддонның "аутизммен ауыратын адамдар мен олардың отбасыларын ренжіту немесе Кристоферді аянышқа толы кейіпкерге айналдыру қаупінен сақталып, екі жағынан да шегініп отыруын" жеткізеді. Аутизм сюжеттің басты назарына айналудың орнына, оны күшейтеді. Эмоциясыз сипаттамалар көбінесе күлкілі жағдайларды одан да жарқын етеді, ал қайғылы оқиғалар терең сезіммен суреттеледі". Ол Кристофердің оқиғасының "кәдімгі медициналық оқулықтардан гөрі әлдеқайда қызықтырақ және ұзақ есте қалатынын" қорытындылады.

Қиындықтар

"Түнгі ит туралы қызықты оқиға" кітабы тіліндегі өрескел сөздер, жас оқырмандарға сәйкес келмеуі және діни көзқарасы болғандықтан жиі сынға ұшырады. Америка Кітапханалар Ассоциациясының ең көп тыйым салынған және сынға алынған кітаптар тізімінде 2010 және 2019 жылдар аралығында бұл кітап 51-ші орынды, ал 2015 жылы бесінші орынды иеленді. Қазан айының соңына дейін жалғасқан қойылым 6 қыркүйекте National Theatre Live бағдарламасы арқылы бүкіл әлемдегі кинотеатрларға тікелей эфирде көрсетілді. Ол 2014 жылдың 24 маусымында Gielgud театрында қайта ашылды. Жаңа West End актерлік құрамында Кристофер Бун рөлін Грэм Батлер, Сиобан рөлін Сара Вудворд, Эд рөлін Николас Теннант, Джуди рөлін Эмили Джойс, миссис Александр рөлін Гей Сопер, миссис Ширс рөлін Вики Уиллинг және мистер Ширс рөлін Дэниел Кейси ойнады. 2015 жылы актерлік құрамында Сион Дэниел Янг Кристофер Бун рөлінде, Ребекка Лейси Сиобан рөлінде, Николас Теннант Эд рөлінде, Мэри Стокли Джуди рөлінде, Жаклин Кларк миссис Александр рөлінде, Индра Ове миссис Ширс рөлінде, Стивен Бекет Роджер Ширс рөлінде, Мэтью Треваннион Мистер Томпсон рөлінде, Перл Макки No. 40/Панк қыз рөлінде, Шон Маккензи – пастор Питерс рөлінде, ал Каффи Китинг – Кристофердің рөлін алмастырып ойнады. Оларға Марк Роулингс, Пенелопа Макги, Наоми Саид және Саймон Виктор қосылды. Микки Роу "Түнгі ит туралы қызықты оқиға" спектаклінде Кристофер Бун рөлін ойнаған алғашқы аутизмді актер болды. Ол осы тәжірибесін "Fearlessly Different: An Autistic Actor's Journey to Broadway's Biggest Stage" кітабында баяндады. Мария Рене Пруденсионың испан тіліне аудармасы 2014 жылдың маусым айында Мексика қаласындағы Театро де лос Инсургентес театрында қойылды. Кристофердің рөлін Луис Герардо Мендес және Альфонсо Досал кезекпен ойнады. Израильдік бейімдеуі (Даниел Ефраттың иврит тіліне аудармасы) сол жылдың наурыз айынан бастап Тель-Авивтегі Бейт Лессин театрында сахналанды, негізгі рөлде Надав Нец ойнады; 2015 жылы Нец Израиль театр сыйлықтарындағы "Үздік актер" номинациясын жеңіп алды. Доминик Холлиердің француз тіліне аудармасы және бейімдеуі Париждегі Théâtre de la Tempête театрында Филипп Адриеннің режиссерлігімен премьераланды, 2015 жылдың 11 қыркүйегінен 18 қазанға дейін көрсетілді. Сондай-ақ, ол Бельгияның Лиж қаласындағы Théâtre Le Moderne театрында Дэниел Генри Смиттің режиссерлігімен 2017 жылдың 28 сәуірінен 13 мамырына дейін қойылды. Кристиан Бундегардтың адаптациясы мен дания тіліне аудармасы 2019 жылдың қыркүйек айында Оденсе театрында премьераланды, Кристофер рөлін Кристоффер Хельмут ойнады. Спектакль 2021 жылдың 20 қарашасында Трубадур Вембли Парк театрында Ұлыбритания және Ирландия бойынша 10 жылдық мерекелік гастрольді бастады.

Фильм

Романның киноқұқығы Брэд Грей мен Брэд Питт Warner Brothers компаниясына сатылды. 2011 жылы Стив Кловз жобаның сценарийін жазуға және режиссерлік етуге тартылды, бірақ 2024 жылға дейін ол әлі түсірілмеген. Судипто Рой "Киа және Космос" деп аталатын романның бенгал-ағылшын тіліндегі бейімделуін түсірді, онда кейіпкерлердің жыныстық рөлдері ауыстырылған, ал сюжет Космос атты мысықтың өлтіруіне арналған.