Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литва тілінің грамматикалық ережелері
Grammatical rules of the Lithuanian language
Литва грамматикасы прото-балто-славян тілінен сақталған, басқа балто-славян тілдерінде жоғалған көптеген архаикалық ерекшеліктерді қамтиды.
Lithuanian grammar retains many archaic features from Proto Balto Slavic that have been lost in other Balto Slavic languages.
Есімдіктер
Литва тілінің грамматикасында есімдердің жеке және жалпы түрлері арасында айырмашылық бар. Тек жеке есімдер ғана үлкен әріппен жазылады. Күн мен ай сияқты кейбір есімдер жеке де, жалпы да болуы мүмкін. Литва тілінде артикльдер жоқ. Есімдердің жыныстары еркек және әйел деп екіге бөлінеді. Жалпы алғанда, еркек есімдердің көпшілігі «s» әрпімен, ал әйел есімдері «(i)a» немесе «ė» әрпімен аяқталады. Жынысты анықтайтын қатаң ережелер жоқ. Мысалы, «upė» – өзен сөзі әйелдік, ал «upelis» – кішкентай өзен сөзі еркек. «Ол» деген мағына беретін нейтральдік жыныс жоқ, бірақ екі жынысқа да қатысты қолданылатын бірнеше сөз бар. Бұл сөздер көбінесе адамдарды сипаттайды, жағымсыз мағына береді және «a» әрпімен аяқталады, мысалы «vė́pla» – ақымақ, «el̃geta» – қаңғыбас, «naktìbalda» – түнгі күзетші, түнде ұйықтамайтын адам, ал «mėmė̃» – топас. Литва тілінде жанды және жансыз есімдер үшін жеке сөздердің өрнектері жоқ.
Lithuanian grammar makes a distinction between proper and common nouns. Only proper nouns are capitalized. Some nouns, for example sun and moon, can be both proper and common. There are no articles in Lithuanian. The genders of nouns are masculine and feminine. A rough rule of thumb is that almost all masculine nouns in nominative case end in s and most feminine in (i)a or ė. There are no strict rules governing the gender. For example, upė – river, is feminine, but upelis – rivulet, is masculine. There is no neuter gender ("it gender"), but there are a few words that can be applied to both genders equally. They mostly describe people, have negative connotations, and end in a, for example vė́pla – dummy, el̃geta – beggar, naktìbalda – night lumberer, a person who does not sleep at night, but mėmė̃ – gawk. There are no separate declension paradigms for animate and inanimate nouns in Lithuanian.
Саны
Көптеген есімдердің жеке және көпше түрі болады. Бірақ кейбір сөздер тек жеке (мысалы, сүт – pienas, алтын – auksas, тұмау – gripas, бақыт – laimė) немесе тек көпше (мысалы, төбе – lubos, ұн – miltai, шалбар – kelnės) түрінде келеді. Мұндай сөздердің көпшілігі абстрактілі (яғни, махаббат немесе сәттілік сияқты ұғымдарды көрсетеді, нақты заттарды емес, мысалы, үстел немесе үй), материалды сипаттайды немесе аурудың атауын білдіреді. Дегенмен, кейбір жағдайларда, мысалы, поэзия тілінде, жекеше есімдерді көпше түрінде қолдану мүмкін.
Most nouns have singular and plural numbers. There are some words that have only singular (e. g., pienas – milk, auksas – gold, gripas – flu, laimė – happiness) or only plural (e. g., lubos – ceiling, miltai – flour, kelnės – trousers) forms. Most such words are abstract (i. e., represent concepts like luck or love and not tangible things such as table or house), describe material or name a disease. However, in some instances, for example poetic language, it is possible to use singular nouns in plural form.
Қатысушы
Литва тілінде он төрт қатыс есім бар, өте бай жүйе сақталған. Ал ағылшын тілінде олардың тек екеуі ғана кездеседі: қазіргі уақыттық қатыс есім ("жеп жатқан сиыр") және өткен уақыттық қатыс есім ("жеген сиыр"). Сын есімдер сияқты, сын сипаттық қатыс есімдер өздерінің түрін өзгертеді, ал есімдік қатыс есімдер өзгермейді.
Lithuanian retains a rich system of participles, fourteen in total. In contrast English contains just two: the present participle ("the eating cow") and the past participle ("the eaten cow"). Adjectival participles decline as adjectives, while adverbial participles are not declined
Литва тілінде қатыс есімдер сөйлеудің барлық түрінде маңызды рөл атқарады. Олардың әрқайсысының өзіндік функциясы бар, бірақ олардың бәрі де бірдей жиі қолданылмайды.
In Lithuanian participles are very important part of every type of speech. All of them have their own function, but not all are used equally often.
Түпкі кластары
Төменде келтірілген кестелер жалғау түрлерінің толық тізімі емес, тілде осы жерде көрсетілмеген түрлері де болуы мүмкін. Кез келген жағдайда, d және t дауыссыз дыбыстары тілде t әрпінің алдында s дыбысына айналады. Бұл етістерде инфинитивтің -ті жұрнағының алдында және өткен шақ пассивті қатыстың -t жұрнағының алдында орын алады.
The below given tables are not a full collection of types of conjugation, there can be types in language not included here. Consonants d, t become s before t in any case in language. In verbs this occurs before a desinence ti of the infinitive, desinence with t of the past passive participle.
Алдын ала сөз тіркестері
Алдыңғы сөздер заттың қайда екенін немесе қай бағытта қозғалып жатқанын көрсетеді. Атау, айыптау және құрал септімдері сияқты кейбір зат есімдердің септімдері алдыңғы сөздермен қолданылады. Ал кейбір септімдер (мысалы, орналасу және атау септімдері) ешқашан алдыңғы сөздерді қабылдамайды. Нақты алдыңғы сөздер нақты септімдермен ғана қолданылады. Литва тілінде жиі қолданылатын алдыңғы сөздердің тізімі төменде келтірілген.
Prepositions tell us where an object is or what direction it is going. Some cases of nouns, such as the genitive, accusative and instrumental, take prepositions. Some cases never take prepositions (such as locative and nominative). Certain prepositions are used with certain cases. Below is a list of some common prepositions used in Lithuanian.