Кіріспе

Варшава көтерілісі 1944 жылдың 1 тамызында сағат 17:00-де (W сағаты) бір мезгілде координацияланған шабуылдармен басталды. Көтеріліс Кеңес әскерлері келгенге дейін бірнеше күнге созылуы жоспарланған, бірақ бұл орындалмады, ал поляк күштері сыртқы көмексіз күресуге мәжбүр болды. Бастапқыда шайқас Варшаваның көп бөлігінде болды, бірақ қысқа уақыттан кейін ол қаланың батыс аудандарымен шектелді. Шайқастағы басты фактор екі тараптың қару-жарақтары арасындағы үлкен теңгерімсіздік болды. Неміс тарапы өте жақсы жабдықталған, ал поляк тарапының бастапқыда бірнеше күнге ғана жететіндей оқ-дәрісі болды. "Бір неміс үшін бір оқ" саясаты поляк жауынгерлеріне өз өмірін құрбан етудің есебінен көтерілісті көптеген апталар бойы жалғастыруға мүмкіндік берді. Кейбір аймақтар келісім бойынша капитуляция жасағанға дейін толық 63 күн бойы шайқасты. Польша тарапынан 18 000 әскер қаза тапты, 25 000 жараланды және 250 000-нан астам азамат өлтірілді; неміс тарапынан 17 000-нан астам әскер қаза тапты және 9 000-нан астам жараланды. Сталинград қала ішінде соғысқан әскерлерге қауіп төндіретінін және жергілікті қолдаудың маңыздылығын көрсеткенімен, Варшава көтерілісі қалалық жерде, азаматтық халықтың қолдауымен, өте нашар жабдықталған күштің, жақсы жабдықталған кәсіби әскерлерге қарсы тұра алатынын алғаш рет көрсетті – бірақ қала тұрғындарының зор құрбандығының есебінен.

W-сағаты

"W сағат" (поляк тіліндегі wybuch, "жарылыс"), көтерілістің басталу сәті, 31 шілдеде шамамен сағат 17:30-да өткен брифингте 1 тамызға сағат 17:00-ге ауыстырылды. "W сағатының" бұрынғы жоспарлардағы 24:00-ден 17:00-ге өзгертілуі, немiстердi тосыннан шабуылдау мүмкiндiгiн азайтып, қымбатқа түсетін стратегиялық шешім болды, әсіресе көптеген поляк партизандары ұзақ күндізгі шайқасқа дайын болмағандықтан. Көтерілісті бастау туралы бұйрық, жер асты қозғалысының технологиялық және логистикалық шектеулеріне байланысты, барлық бөлімшелерге (шамамен 23 000 адам) жетпеді.

Неміс күшейткіштері

Көтеріліс 4 тамызда, Отандық армия сарбаздары Вола және Охота аудандарында майдан шебін орнатуға қол жеткізген кезде, ең жоғары нүктесіне жетті. Дегенмен, олар Висла өзені үстіндегі көпiрлерді немесе өзеннің қарсы жағындағы плацдармдарды бақылауға алмады. Сонымен қатар, поляктар бақылауындағы аумақта неміс қарсылығының бірнеше ошақтары сақталды, ең ірілері – PAST ғимараты, плацдармдар және полиция штабы. Осы күні-ақ SS генералы Эрих фон дем Бах көтеріліске қарсы күреске тартылған барлық күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалды және жаңадан келген әскерлерді жинақтауға кірісті. Олардың құрамында Дирлевангер, Шмидт және Рейнфарт жасақтары болды. Неміс күштерінің басты мақсаты – неміс плацдармдарына жол ашып, оңтүстік және солтүстікке шабуылдау арқылы көтерілісті өзеннен бөліп тастау еді.

Вола қазағы

5 тамызда үш неміс тобы Вольская және Горчевская көшелері бойымен батысқа қарай жылжуды бастады, мақсаттары – Aleje Jerozolimskie даңғылындағы негізгі батыс-шығыс байланыс жолы. Олардың ілгерілеуі тоқтатылды, бірақ Рейнефарт пен Дирлевангер полктері Генрих Гиммлердің бұйрықтарын орындауға кірісті: жекелеген SS, полиция және Вермахт топтары тізбе артында үйден-үйге кіріп, барлық тұрғындарды атып, денелерін өртеп жіберді. Бұл саясаттың мақсаты – қарсыласуға деген жігерді басып, қалалық ауыр шайқастарға түспей көтерілісті тоқтату болды. Жаппай жазалаулар кезінде шамамен 40 000 бейбіт тұрғын қаза болды. Сонымен қатар, Зошка және Вачек батальондары Варшава геттосының қираған қалдықтары мен Варшава концлагерін басып алды. Бұл аймақ Воладағы көтерілісшілер мен Ескі қаланы қорғаушылар арасындағы маңызды байланыс құралына айналды. 7 тамызда неміс күштеріне танктер қосылды, ал бейбіт азаматтар тірі қалқан ретінде пайдаланылды. Екі күнге созылған қатты шайқастардан кейін олар Воланы екіге бөліп, Банковский алаңына жетті. Қыркүйек айының ортасына дейін немістер ұсталған қарсыластарды сол жерде атып өлтірді. Басты кінәлілер – Оскар Дирлевангер мен Бронислав Каминский, олар ең қатыгез қылмыстарды жасады. 7 тамызда Варшаваға келгеннен кейін фон де Бахс үшін зұлымдықтар қарсыласуды күшейтетіні және неміс қолбасшысының аз күштерін ескере отырып, саяси шешім табу қажеттігі анық болды. Мақсат – Отандық армияға одан әрі күресудің бекер екенін көрсету және оларды қарсылық тастауға мәжбүрлеу үшін маңызды жеңіске қол жеткізу болды. Бұл орындалмады, бірақ қыркүйек айының соңында тұтқынға алынған кейбір поляк әскерлері соғыс тұтқындары ретінде қарастырылды.

Очота қырғыны

Немістердің Волаға шабуыл жасауымен бір мезгілде Каминский бригадасы Охота ауданына шабуыл бастады. Аймақты қорғаған күштерде жабдығы нашар екі батальон ғана болды, ал немістерге танктер, артиллерия және "Голиаф" өзі жүретін миналары көмектесті. Дегенмен, осы аймақтағы неміс әскерлерінің рухы төмен еді, және ондағы сарбаздардың басты мақсаты жау позицияларына шабуыл жасау емес, тонау және зорлау болды. Осының салдарынан, Армия үйінің екі батальоны 11 тамызға дейін аумақты ауыр шығындармен қорғай алды, содан кейін Мокотовқа қарай шегінді.

Канализация және баррикадалар

Қаланың кәріз жүйесі көтерілісшілер үшін маңызды байланыс желісіне айналды, олар немістер басып алған аумақтардың астымен қозғалу үшін канализацияны пайдаланды, осылайша қоршалған бекеттер арасында байланыс орнатты (көтерілісшілердің көбінде радио болмады). Кәріздер қорғау мүмкін болмай қалған аумақтардан эвакуациялану үшін де қолданылды. Тотальді қараңғылықта қолға-қол соғыс болды, немістер люктер арқылы гранаталар мен газ бомбаларын лақтырып тастады.

Кеңестер "жардам": Берлингтің Повиследегі қонулары

Қыркүйекте Варшаваның шығыс бөлігін кеңес әскері басып алды. Прага аймағында генерал Зигмунт Берлингтің басшылығындағы поляк бөлімшелері (сондықтан кейде "берлингтіктер" деп аталды), 1-ші поляк армиясы (1 Armia Wojska Polskiego) орналасқан еді. 14/15 қыркүйек түнінде үш топ Черняков және Повисле аймақтарының жағалауына түсіп, Қарулы Күштермен байланыс жасады. Немістердің ауыр оты астында негізгі бөлімдердің шағын бөлімдері ғана жағаға жетті (9-шы жаяу әскер полкінің I және III батальондары, 3-ші жаяу әскер дивизиясы). Сонымен қатар, Қызыл Армия командирлері поляк әскерлеріне артиллерия, танктер немесе бомбалаушылармен көмектесуден бас тартты. Немістер өзенге жақын жердегі Қарулы Күштердің позицияларына шабуылдарын күшейтті, олардың қорғаныс шебіне зиян келтіруі мүмкін кез келген қосымша десанттарды болдырмау үшін, бірақ бірнеше күн бойы маңызды ілгерілеуге қол жеткізе алмады, ал поляк күштері жаңа кеңес десанттарының күтілетін толқынына дайындық ретінде осы маңызды позицияларды ұстап тұрды. Шығыс жағалаудағы поляк бөлімшелері бірнеше рет тағы да десант түсіруге тырысты және келесі бірнеше күнде ауыр шығындарға ұшырады (барлық десанттық қайықтар және өзеннен өтуге арналған көптеген жабдықтар жойылды). Басқа кеңес бөлімшелері көмектерін эпизодтық және мардымсыз артиллерия және әуе қолдауымен шектеді. Берлинг десанттарынан кейін көп ұзамай, кеңес әскері Варшавадағы өзеннен өту жоспарларын "кем дегенде 4 айға" кейінге жылдыруға шешім қабылдады, ал көп ұзамай генерал Берлинг лауазымынан босатылды. 19 қыркүйек түнінде, өзеннің арғы жағынан қосымша әрекеттер жасалмады және жараланғандарды эвакуациялау туралы уәде орындалмады, Қарулы Күштердің сарбаздары мен Войско Польское десанттық тобы өзен жағалауындағы позициялардан шегінуге мәжбүр болды. Шамамен 3000 адам жағаға шыққан, олардың шамамен 900-і ғана Висланың шығыс жағалауына оралды, олардың шамамен 600-і ауыр жарақат алды.

Әуеден түсіру

4 тамыздан бастап Батыс одақтастары Варшава көтерілісін оқ-дәрілер және басқа да жабдықтармен әуеден қолдауға кірісті. Бастапқыда, әуемен жабдықтау операцияларын негізінен Италиядағы Бари және Бриндизиде орналасқан поляк бомбалаушы бөлімшелері (Польшаның арнайы міндеттер эскадрильясы 1586) жүзеге асырды. Кейіннен, Польша үкіметінің эмиграциядағы талабы бойынша, Оңтүстік Африка және Ұлыбритания бөлімшелері де қосылды. Жабдықтау 21 қыркүйекке дейін жалғасты. Одақтастардың тасыған жүктің жалпы салмағы 104 тоннаны құрады. КСРО одақтастарға осы жабдықтау операциялары үшін әуежайларын пайдалануға рұқсат бермеді, сондықтан ұшақтар Ұлыбритания мен Италиядағы алыс базаларды пайдалануға мәжбүр болды, бұл олардың тасымалдау қабілетін және ұшу санын азайтты. Одақтастар 20 тамызда қону жолақтарын пайдалану туралы нақты сұраныс жасады, бірақ Сталин 22 тамызда одан бас тартты (ол қарсыласушыларды "қылмыскерлердің бір тобы" деп атады). АҚШ ұшақтары бұл операцияға қатыспады. Сталин көтеріліске қолдау көрсетуге қарсылық білдіргеннен кейін, Черчилль 25 тамызда Рузвельтке телеграмма жіберіп, Сталинге қарамастан ұшақтарды жіберіп, "не болатынын көруді" ұсынды. Рузвельт 26 тамызда: "Менің Джо ағаға жолдаған ұсынысыңызға қосылуым ұзақ мерзімді соғыс перспективасы үшін тиімді деп есептемеймін" деп жауап берді. Қалғандары жаудың қолына түсіп немесе жоғалып кетті.

Ұстап кету

2 қазан күні сағат 20:00-де генерал Тадеуш Бор-Коморовский генерал фон дем Бахтың куәгерлігімен Германия штабында Варшавадағы қалған поляк күштерінің (Warszawski Korpus Armii Krajowej немесе Home Army Warsaw Corps) капитуляциясына қол қойды. Капитуляция шарты бойынша, Отандық армияның сарбаздары Женева конвенциясына сәйкес қаралуға тиіс еді, ал азаматтық халыққа гуманитарлық қарым-қатынас көрсетілуге тиіс еді.