Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Варшава көтерілісі Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына таяу кезеңінде болды, сол кезде нацистік Германияның жеңілуі ықтимал болып көріне бастады. Көтеріліс капитуляциямен аяқталды, 250 000-нан астам бейбіт тұрғын қаза тапты және Варшаваның бар болғаны 15% -ы сақталды; кейіннен көптеген адамдар оны бастамау керек болған деп санайды. Ал басқалары Польшаның одақтастарға деген адалдығын көрсету үшін оның басталуы қажетті болған, тіпті маңызды болған деп есептейді. Сталин бұл оқиғаны кейіннен "қылмыстық кәсіп" деп атағанмен, көтеріліс басталар алдында екі күн бұрын Мәскеу радиосы поляк халқын қарулы күреске шақырған еді. Көтеріліске әкелген жағдайларды зерттеу қиын, себебі фактілер толыққанды қолжетімді емес: 2004 жылға дейін жабық болып қалған британдық және советтік архивтер сияқты ақпарат көздері әлі де бар. Сондықтан көтерілісті талдау кезінде оқиғаға дейінгі кезеңге қатысты болжамдарды, өткен мен қазіргінің сараптамаларын да ескеру қажет.
The Warsaw Uprising occurred at a stage of the Second World War when it was becoming clear that Nazi Germany was likely to lose. The Uprising ended in capitulation, the deaths of over 250,000 civilians, and only 15% of Warsaw intact; with the benefit of hindsight, many people have argued that it should never have been started. Others have argued that it was inevitable and even crucial for Poland to prove its commitment to the Allied cause. Although Stalin was later to describe it as a "criminal enterprise", just two days prior to its initiation, Radio Moscow had called for the Polish people to rise in arms. Research in the circumstances that led up to the initiation of the Uprising is difficult because the facts are not always fully available: there are still some sources of information, such as the British and Soviet archives, which remain closed as of 2004. Therefore, analysis of the Uprising must also incorporate the speculation, past and present, concerning the time prior to the uprising.
"Торпеда" операциясы
Өзінің құрылған сәтінен бастап, Отандық армия неміс күштеріне қарсы ұлттық көтеріліс жоспарлап келді. 1942 жылы Польша эмигранттық үкіметі жасаған бастапқы жоспарлар, одақтастардың Еуропаға басып кіруінің үшінші рейхті қорғау үшін шығыс майданнан маңызды неміс күштерін қайтаруға алып келетінін болжады. Отандық армия әскерлердің батысқа ауысуын болдырмауға және британдық және американдық күштерге Кеңес Одағында шоғырланған неміс күштерінің көп бөлігімен байланысты жолдарды үзу арқылы Германияны басып алуға мүмкіндік беруге тиіс болды. Алайда, 1943 жылға қарай одақтастардың Еуропаға басып кіруі уақтылы болмайтыны және Қызыл Армияның басып кіру жақсы басталмас бұрын Польшаның соғысқа дейінгі шекарасына жететіні анық болды. 1943 жылдың ақпан айында генерал Стефан Ровецкий жоспарды түзетті. Көтеріліс үш кезеңде басталуға тиіс болды, біріншісі – шығыста (негізгі қарсылық орталықтары Львов және Вильнода), алға жылжып келе жатқан Қызыл Армиядан бұрын. Екінші бөлігі Курзон сызығы мен Висла өзені арасындағы аймақта қарулы күрес болды, ал үшінші бөлігі – бүкіл Польшада жалпыұлттық көтеріліс. 1943 жылдың 25 сәуірінде Катынь қырғынына байланысты Польша-Кеңес қарым-қатынастары үзіліп, Қызыл Армияның Польшаға азат етуші ретінде емес, керісінше, генерал Ровецкий айтқандай, "Біздің одақтастарымыздың одақтасы" ретінде келуі мүмкін екені анық болды. 1943 жылдың 26 қарашасында Польша эмигранттық үкіметі, егер Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынас Польшаға кірмей тұрып жаңартылмаса, Отандық армия күштері одан әрі шешімдер қабылданғанша жер астында қалуға тиіс екендігі туралы нұсқау берді. Алайда, Отандық армия қолбасшысы басқаша көзқарас білдірді және 1943 жылдың 30 қарашасында жоспардың соңғы нұсқасы жасалды. Ол "Темпест" операциясы деп аталды.
From the very beginning of its existence the Home Army was planning a national uprising against the German forces. Initial plans created by the Polish government in exile in 1942 assumed that the allied invasion of Europe would lead to the withdrawal of considerable German forces from the Eastern Front for the defence of the Third Reich. The Home Army would act to prevent troop transfer to the west and to allow the British and American forces to seize Germany by breaking all communication links with the majority of German forces massed in the Soviet Union. However, by 1943 it became apparent that the allied invasion of Europe would not come in time, and that in all probability the Red Army would reach the pre war borders of Poland before the invasion had well begun. In February 1943 general Stefan Rowecki amended the plan. The Uprising was to be started in three phases, the first being in the East (with main centres of resistance in Lwów and Wilno), before the advancing Red Army. The second part was to include armed struggle in the belt between the Curzon Line and the Vistula river, while the third part was to be a nationwide uprising in all of Poland. Polish Soviet relations were broken off on April 25, 1943, due to the Katyn massacre, and it became obvious that the advancing Red Army might not come to Poland as a liberator but rather, as General Rowecki put it, "Our Allies' Ally". On November 26, 1943, the Polish government in exile issued an instruction to the effect that if diplomatic relations with the Soviet Union were not resumed before their entry to Poland, the Home Army forces were to remain underground until further decisions were made. However, the Home Army commander took a different approach, and on November 30, 1943, the final version of the plan was created. It became known as Operation Tempest.
Кеңестермен және басқа одақтастармен дипломатия
Варшава көтерілісі, немесе кем дегенде Польшадағы қандай да бір бүлік, бұрыннан-ақ жоспарланған еді. Варшаваның таңдалуына соғысқа дейінгі астана мәртебесі де себеп болды. Одақтастар Германияның Варшаваны мүмкіндігінше ұзақ уақыт бақылауда ұстауға тырысатынын, оны моральдық көтеріңкілік, байланыс, жабдықтау және әскерлерді тасымалдау құралы ретінде пайдаланатынын болжады. Польша үкіметі эмиграцияда басқа одақтас елдерден қолдау күтті. Сондықтан олар шайқас басталмас бұрын одақтастарынан қолдау алу үшін қарбалас дипломатиялық күш-жігер жұмсады. Көтеріліске дейін де, оның кезінде де американдық, британдық және поляк әскерлерінің жүргізген азық-түлік тастаулары болды, бірақ олардың көп бөлігі немістердің қолына түсті. Бұл Польшаның Отандық әскерін жетіспеушілікке ұшыратты.
The Warsaw Uprising, or at least some form of insurrection in Poland, had been planned long in advance. Warsaw was chosen, partially, because of its status as a pre war capital. The Allies foresaw that the Germans would wish to hold onto Warsaw for as long as possible, as a tool of morale, communications and supply and troop movement. The Polish government in exile strongly wanted support from the other Allied countries. For this reason they carried out frantic diplomatic efforts to gain support from their allies prior to the start of battle. Although there were supply drops by American, British, and Polish forces prior to, and during the Uprising, most fell uselessly into German hands. This left the Polish Home Army forces seriously under supplied.
Кеңестер әскері
Бұл жоспар Польша эмигранттық үкіметінің беделін саяси тұрғыдан көрсету және неміс басқыншыларына қарсы тікелей операция ретінде жасалған. Соғыстан кейін одақтастар Лондон негізделген заңды үкіметті назарға алмауы мүмкін деген қауіп болды. Польшаны Қызыл Армия азат ететіні және Кеңес Одағы эмигранттық үкіметті мойындамайтыны анық болды. Қызыл Армия күштері соғысқа дейінгі Польша шекарасын кесіп өткеннен кейін, жергілікті Армия бөлімдері бірнеше қалаларды азат етуде кеңестік әскерлермен табысты ынтымақтастық жасады. Бірақ, шайқас аяқталғаннан кейін, поляк офицерлері мен жергілікті басшылар НКВД-мен ұсталды және олар атылып тасталды немесе ГУЛАГ пен Ресей түрмелеріне жіберілді. Сол кезде кеңестік әскерлер ұстаған поляк сарбаздарының көпшілігіне кеңес қолдауымен құрылған Польша халық армиясына қосылу немесе өз офицерлерінің тағдырын бөлісу мүмкіндігі берілді. Дегенмен, кеңес әскерлерінің жылдам ілгерілеуіне байланысты, поляк билігі неміс күштеріне қарсы күресті жалғастырудан және кеңестік әскерлерге көмектесуден басқа жол таба алмады. Лондондағы үкімет SOE және Сыртқы істер министрлігінен бірнеше рет Польшаға одақтас миссия жіберуді сұрады; мұндай миссиялар Еуропадағы барлық қарсылық қозғалыстарына, соның ішінде Албания, Чехословакия, Франция, Грекия, Италия, Норвегия, Югославия елдеріне жіберілген. Бірақ, бұл өтініш 1944 жылдың желтоқсанына дейін қабылданбады. Кеңес үгіті ресми түрде поляк астыртын қозғалысының "қаруын қойып күтіп отырғанын" және ортақ жаумен күреспегенін мәлімдеді. 1944 жылдың маусым және шілде айларында кеңес әскерлері Варшаваға жақындағанда, кеңес радиостанциялары Варшавада Висланың оң жағалауында қалған неміс бөлімшелерінің байланыс желілерін үзу үшін толыққанды ұлттық көтеріліс талап етті. 1944 жылдың 29 шілдесінде кеңес танк бөлімдері Варшаваның шетіне жетті. Шығыс аумақтардан кеңестік әскерлердің Армия сарбаздарын мәжбүрлі түрде демобилизациялау, соттау және ату туралы хабарлардың көптеуінен кейін, 1944 жылдың 21 шілдесінде Армия Жоғарғы Бас штабы "Торнадо" операциясын Варшава қаласына дейін кеңейтуге шешім қабылдады. Варшава көтерілісі 1 тамызға белгіленді. Көтеріліс кеңес әскерлерінің Багратион операциясын бастағаннан кейін басталды.
The plan was intended both as a political manifestation of the influence of Polish Government in Exile and as a direct operation against German occupiers. The fear was that in the aftermath of the war the allies would ignore the legal London based government. It was clear that Poland would be liberated by the Red Army, and that the Soviet Union did not recognise the Government in Exile. Initially, after the Red Army forces crossed the pre war Polish borders, the local Home Army units were engaged in successful cooperation with the Soviets in liberating several towns and cities. However, in most cases after the struggle ended the Polish officers and members of local administration were caught by the NKVD and either shot or sent to Gulags and prisons in Russia. At the same time most of the Polish soldiers caught by the Soviets were given the choice of either joining the Soviet backed Polish People's Army or sharing the fate of their officers. Nevertheless, the Soviet advance was fast, and the Polish authorities saw no other choice but to continue the struggle against the German forces and aid the Soviets. At the same time the government in London asked the SOE and the Foreign Office several times for an allied mission to Poland to be sent; such missions had already been dispatched to all resistance movements in Europe, including Albania, Czechoslovakia, France, Greece, Italy, Norway, Yugoslavia. However, the pleas were not fulfilled until December 1944. The official line of Soviet propaganda was that the Polish underground was "waiting with their arms at ease" and was not fighting the common enemy. As the Soviet forces were nearing Warsaw in June and July 1944, the Soviet radio stations demanded a full national uprising in Warsaw to cut the communication lines of the German units still on the right bank of the Vistula. On July 29, 1944, the first Soviet armoured units reached the outskirts of Warsaw. With the recent flood of reports from the eastern territories about forced demilitarisation, trials and execution of Home Army soldiers by the Soviets, on 21 July 1944 the High Command of the Home Army decided to expand the scope of the Operation Tempest to include Warsaw itself. The date for the Warsaw Uprising was set to 1 August. The uprising began at the end of the Soviet offensive Operation Bagration.
Германияның қорғаныс дайындықтары
Шілде айының соңына қарай қала немістер тарапынан "Festung Warschau" (Варшава бекінісі) деп жарияланды. Ол советтік шабуылға қарсы кез келген құнмен қорғалуға тиіс еді. Бірақ, 20 шілдедегі қастандық және Адольф Гитлерді өлтіруге жасалған сәтсіз талпыныс көптеген неміс бөлімдерін Варшава арқылы батысқа қарай қайта шегінуге мәжбүр етті. Отандық армия мұны немістердің жеңілісінің белгісі деп қабылдады. Аймақтағы неміс әскерлерінің саны күрт азайды. 27 шілдеде Бас губернатор Ханс Франк 17-65 жас аралығындағы 100 000 поляк ер азаматын келесі күні Варшавадағы бірнеше жиналыс пункттеріне шақырды. Олар қаланың ішінде және айналасында Вермахт үшін бекіністер салуға жұмылдырылуы керек еді. Отандық армия бұл әрекетті астыртын күштерді бейтараптандыруға жасалған тытырғау деп қарады және астыртын ұйым Варшава тұрғындарына оған құлақ аспауға шақырды. Немістердің кез келген жазалау шараларынан сескеніп, генерал Тадеуш Бор-Коморовский Варшава аймағындағы Отандық армия күштерін толық жұмылдыруға бұйрық берді.
By the end of July the town had been declared "Festung Warschau" (Fortress Warsaw) by the Germans. It was to be defended at all cost against the Soviet offensive. However, the July 20 Plot and the failed attempt to assassinate Adolf Hitler made many German units withdraw westward through Warsaw. The Home Army saw it as a sign of defeat of the Germans. The number of German soldiers in the area was lowered significantly. On July 27, governor of the General Government Hans Frank called for 100,000 Polish men between the ages of 17–65 to arrive at several assembly points in Warsaw the following day. They were to be employed at construction of fortifications for the Wehrmacht in and around the city. This move was viewed by the Home Army as an attempt to neutralise the underground forces and the underground urged Warsaw inhabitants to ignore it. Fearing German reprisal actions, general Tadeusz Bór Komorowski ordered full mobilisation of Home Army forces in Warsaw area.