Кіріспе

Францияның саяси тарихы Франция тарихының ең алғашқы кезеңдерінен бастап бүгінгі күнге дейін Франция мемлекетіндегі саяси қозғалыстар мен үкіметтік жүйелердің тарихын қамтиды. Бұл саяси тарих Франция Корольдігінің құрылуымен басталып, қазіргі күнге дейін жалғасуы мүмкін. Саяси тарих – саяси оқиғалардың, идеялардың, қозғалыстардың, мемлекеттік органдардың, сайлаушылардың, партиялардың және көшбасшылардың баяндамасы мен сараптамасы. Ол тарихтың басқа салаларымен, соның ішінде дипломатиялық тарих, конституциялық тарих, әлеуметтік тарих, халық тарихы және қоғамдық тарихпен тығыз байланысты. Саяси тарих ірі қоғамдардағы биліктің құрылымын және оның қалай жұмыс істейтінін зерттейді.

Франция монархиясы

Франция Корольдігі – орта ғасырлар мен жаңа заманның бастапқы кезеңіндегі Францияның әртүрлі саяси бірлестіктеріне тарихи атау немесе қолданылатын жалпы термин. Ол жоғары орта ғасырлардан бастап Еуропадағы ең қуатты мемлекеттердің бірі болды. Сонымен қатар, ол Азия мен Африкадағы колониялары бар, ал Солтүстік Америкадағы Жаңа Франция ең ірі колониясы болған ерте отаршылдық держава еді.

Шығу тегі

Франция Батыс Франкия (Francia Occidentalis) ретінде пайда болды, Каролинг империясының батыс жартысы Верден шартымен (843 ж.) құрылды. Каролингтер әулетінің бір тармағы 987 жылға дейін билік етті, содан кейін Хью Капе король сайланды және Капетия әулетін қалыптастырды. Аймақ Франкия деп белгілі болды және оның билеушісі "рекс Франкорум" ("франктердің патшасы") атанып, жоғары орта ғасырларға дейін солай танылды. Өзін "рекс Франси" ("Франция патшасы") деп атаған алғашқы патша Филипп II болды (1190 ж.), ал 1204 жылдан бастап бұл ресми мәртебе алды. Одан бері Франция 1792 жылғы Француз революциясында монархия жойылғанға дейін Капетия және олардың Валуа және Бурбон әулеттерімен биленді. Франция Корольдігі екі рет – 1284–1328 және 1572–1620 жылдары Наварра Корольдігімен жеке одақ құрды. Одан кейін Наварраның институттары таратылды және ол Францияға толыққандай қосылды (дегенмен Франция королі монархия соңына дейін "Наварра королі" атағын сақтап қалды). Орта ғасырлардағы Франция – орталықтандырылмаған, феодалдық монархия болатын. Британия, Каталония (қазір Испанияның бөлігі) және Аквитанияда француз королінің билігі шамалы сезілді. Лотарингия мен Бургундия Киелі Рим империясының құрамындағы мемлекеттер еді және әлі Францияның бөлігіне кірмеген. Батыс франк корольдерін бастапқыда діни және әскери саяхатшылар сайлаған, бірақ биліктегі корольдің үлкен ұлының әкесінің тірілігінде тұрақты түрде таққа отыруы еркектердің мұрагерлік құқығын орнатты, ол Саликтік заңда бекітілді. Кейінгі орта ғасырларда Капетия әулеті (Франция Корольдігінің билеушілері) мен олардың вассалдары Плантагенеттер (Англия Корольдігін де бәсекелес Анжу империясының бөлігі ретінде басқарған) арасындағы бәсекелестік көптеген қарулы қақтығыстарға әкелді. Олардың ең танымалдары – 1337–1453 жылдардағы Жүз жылдық соғыс, онда Англия корольдері француз тағына талаптанды. Осы қақтығыстарда жеңіске жеткен Франция кейіннен Италиядағы ықпалын кеңейтуге тырысты, бірақ Италия соғыстарында (1494–1559) Испания мен Киелі Рим империясына жеңілді.

Капетия әулеті

Капетия әулеті, сондай-ақ "Франция үйі" деп белгілі, еуропалық текті әулет, Робертиандар мен Карлингтердің тармағы. Бұл Еуропа мен әлемдегі ең ірі және ең көне патшалық үйлердің бірі. Әулеттің негізін қалаушысы Хью Капет және оның еркек ұрпақтарынан тұрады, олар 987 жылдан 1792 жылға дейін Францияда үзіліссіз билік жүргізді, ал 1814 жылдан 1848 жылға дейін қайта билік етті. Капеттер әулетінің бас тармағы 987 жылы Хью Капеттің сайлануынан бастап 1328 жылы Карл IV қайтыс болғанға дейін Францияда билік етті. Осы тармақтың орнын Валуа, содан кейін Бурбон үйлері басты, олар 1792 жылы Франция төңкерісі монархияны жойғанға дейін үзіліссіз билік етті. Бурбондар 1814 жылы Наполеонның жеңілісінен кейін қайта орнатылды, бірақ 1830 жылы Орлеан үйіне жататын Францияның соңғы Капетия монархы Людовик Филипп I пайдасына тақтан бас тарды. Капетия Бурбон әулетінің тармақтары бүгінгі күні де Испания мен Люксембургті билеп тұр. Әулет француз мемлекетінің қалыптасуында шешуші роль атқарды. Бастапқыда тек өздерінің Иль-де-Франс аймағында мойынсұнған Капетия патшалары, өздерінің билігі мен ықпалын баяу, бірақ тұрақты түрде арттырып, оны бүкіл мемлекетке таратуға жетті. Француз патшалық билігінің өсуі туралы толық мәлімет алу үшін Францияның патшалық жерлеріне қараңыз. Әулет мүшелері дәстүрлі түрде католик дінін ұстанды, ал ертедегі Капетиялықтар шіркеумен байланыста болды. Француздар крест жорықтарына ең белсенді қатысушылар болды, оның нәтижесінде бес крест жорығының басшылары – Людовик VII, Филипп II Август, Людовик VIII, Людовик IX және Филипп III болды. Капетия мен паптық биліктің одағы Арагон крест жорығының сәтсіз аяқталуынан кейін ауыр зардап шекті. Филипп III-нің ұлы және жаңадан таққа отырған Филипп IV, Папа Бонифаций VIII-ді қорлады және паптық билікті француз бақылауына алды. Франциск I-ден бастап кейінгі Валуалар діни айырмашылықтарға көңіл бөлмей, Осман сұлтанымен одақтасып, Киелі Рим империясының күшеюіне қарсы тұрды. Генрих IV таққа отырғанда протестант болған, бірақ төрт жылдық діни соғыстан кейін дінге қайта оралудың қажеттілігін түсінді. Капетиялықтар әдетте үйлесімді отбасылық қарым-қатынастарды сақтады. Дәстүр бойынша Франция патшасының кіші ұлдары мен бауырларына өздерінің мәртебесін сақтап қалу және француз тәжіне таласудан аулақ болу үшін аймақтық иеліктер берілді. Капетиялықтардың кіші ұлдары патшалыққа талаптанғанда, олардың амбициялары француз тағына емес, шетелдік тақтарға бағытталды. Нәтижесінде Капетиялықтар әр түрлі уақытта Португалия, Сицилия және Неаполь, Наварра, Венгрия және Хорватия, Польша, Испания және Сардиния, Литва мен Люксембургтің ұлы герцогтықтары, сондай-ақ Латын және Бразилия империяларында билік етті. Қазіргі уақытта Испания королі Фелипе VI осы әулеттің мүшесі, ал Люксембургтің ұлы герцогы Генри әулетпен этнографиялық байланыс арқылы байланысты; екеуі де әулеттің Бурбон тармағы арқылы туыс. Габсбург әулетімен бірге, оның ең ірі тарихи қарсыласы, бұл еуропалық ең көне патшалық әулеттердің бірі болды. Бұл Еуропа тарихындағы ең күшті патшалық отбасылардың бірі болды және оның саясатында маңызды рөл атқарды. Оксфорд университетінің мәліметінше, Еуропа тарихындағы барлық патшалық отбасылардың 75% Капетия әулетімен байланысты.

Ансиан режим

Ансиан Режимі, сондай-ақ Ескі Режим деп аталады, Франция Корольдігінің саяси және әлеуметтік жүйесі болды. Ол соңғы орта ғасырлардан (шамамен 1500 жылдан) 1789 жылға дейін, Француз революциясына дейін сақталды. Революция француз дворяндарының феодалдық жүйесін (1790) және мұрагерлік монархияны (1792) жойды. Валуа әулеті Ансиан Режимі кезінде 1589 жылға дейін билік жүргізді, содан кейін Бурбон әулеті билікке келді. Бұл термин кейде Еуропаның басқа аймақтарындағы, мысалы Швейцариядағы сол дәуірдегі ұқсас феодалдық жүйелерді атау үшін қолданылады. Франция ерте заманауи дәуірде күшейе түсті, орталықтандырыла бастады; француз тілі басқа тілдерді ресми қолданудан ығыстырды, ал монарх Ансиан Режимінің әкімшілік жүйесінде өзінің абсолютті билігін кеңейтті. Бұл салық салудағы тарихи және аймақтық ерекшеліктермен, құқықтық, сот және діни бөлімдермен, сондай-ақ жергілікті құқықтармен күрделенді. Діни тұрғыдан Франция католиктер басымдығымен және протестанттар аздығымен – гугеноттармен бөлінді, бұл бірқатар азаматтық соғыстарға, Дін соғыстарына (1562–1598) әкелді. Дін соғыстары Францияны әлсіретті, бірақ Испания мен Габсбург монархиясын жеңу арқасында Франция Тридцет жылдық соғыстан кейін континенттегі ең қуатты елге айналды. 17 ғасырда Франция Людовик XIV тұсында Еуропаның басым мәдени, саяси және әскери күшіне айналды. Сонымен қатар, Франция Азия, Африка және Америкада алғашқы отарлық империясын құрды. Франциядағы Ансиан Режимінің әкімшілік және әлеуметтік құрылымдары мемлекет құру жылдарында, заңнамалық актілер (мысалы, Вильерс-Коттерестің жарлығы) және ішкі қақтығыстар арқылы қалыптасты. Валуа әулетінің реформалар жасау және елдегі шашыраңқы саяси орталықтарды бақылауға қайтару әрекеттері 1562 жылдан 1598 жылға дейінгі Дін соғыстарымен қиындыққа тап болды. Бурбон әулеті тұсында Генрих IV және Людовик XIII билігінің көп бөлігі, сондай-ақ Людовик XIV билігінің алғашқы жылдары әкімшілік орталықтандыруға бағытталды. «Абсолюттік монархия» тұжырымына (патшаның кашель хаттары арқылы бұйрықтар беру құқығымен сипатталатын) және орталықтандырылған мемлекет құруға жасалған күш-жігерге қарамастан, Ансиан Режимі Франциясы жүйелік ережесіздіктер елі болып қалды: әкімшілік, құқықтық, сот және діни бөлімдер мен құқықтар жиі бір-бірімен қабаттасты, ал француз дворяндары жергілікті басқару және сот істері бойынша өз құқықтарын сақтауға тырысты. Күшті ішкі қақтығыстар (мысалы, Фронда) осы орталықтандыруға қарсы шықты.

Француз дін соғыстары

Француз дін соғыстары – 1562 жылдан 1598 жылға дейін француз католиктері мен протестанттары (гугеноттар деп аталады) арасындағы азамат соғыстары. Екі мен төрт миллионға жуық адам тікелей соғыс салдарынан туған зорлық-зомбылықтан, ашаршылықтан немесе аурулардан қаза тапты және бұл француз монархиясының күшін қатты әлсіретті. Оның ең танымал эпизодтарының бірі – 1572 жылғы Сен-Бартоломей күні жасалған қырғын. 1598 жылы 1593 жылы католицизмге өткен Наварра Генригі Франция королі Генрих IV деп жарияланып, Нант эдиктын шығарды, ол гугеноттарға маңызды құқықтар мен бостандықтар берді, соның арқасында қақтығыс келісіммен аяқталды. Алайда, католиктер протестанттар мен Генрихке наразылық білдіруді тоқтатпады, ал оның 1610 жылы өлтірілуі 1620 жылдары гугеноттардың жаңа көтерілісіне себеп болды. Екі дін арасындағы шиеленіс 1530 жылдардан бері күшейіп, аймақтық дауларды ушықтырды. 1559 жылдың шілдесінде Генрих II-нің қайтысы оның әйелі Екатерина де Медичи мен ықпалды ақсүйектер арасында билік үшін ұзақ күрес бастауына әкелді. Олардың ішінде Гиз және Монморенси отбасылары бастаған шын ниетімен католиктер, сондай-ақ Конде және Жанна д’Альбрет отбасылары бастаған протестанттар бар еді. Екі тарап та сыртқы күштерден көмек алды: Испания мен Савойя католиктерді, ал Англия мен Голландия республикасы протестанттарды қолдады. «Политиктер» деп те аталатын жарасымдылықты жақтаушылар, Генрих II және оның әкесі Франциск I-нің қуғын саясатынан гөрі билікті орталықтандыру және гугеноттарға жеңілдіктер жасау арқылы тәртіпті сақтауға үміттенді. Бастапқыда олар Екатерина де Медичи тарапынан қолдау алды, оның 1562 жылғы қаңтардағы Сен-Жермен эдикты Гиз фракциясынан күшті қарсылық көріп, наурыз айында кең ауқымды ұрыстардың басталуына себеп болды. Амбуаз эдикты, сондай-ақ Бейбітшілік эдикты, 1563 жылдың 19 наурызында Екатерина де Медичи, Франция королі Карл IX-тың регенті ретінде, Амбуаз сарайында қол қойды. Эдикт француз дін соғыстарының бірінші кезеңін аяқтады, гугеноттарға діни артықшылықтар мен бостандықтарды кепілдеді және Францияда ресми бейбітшілік кезеңін бастады. Алайда, ол аймақтық деңгейдегі діни зорлық-зомбылықтың салдарынан бірте-бірте әлсіреп, 1567 жылы жаңадан жаулықтар туды. Кейін Екатерина де Медичи ұстанымын қатайтып, 1572 жылы Париждегі Сен-Бартоломей күні жасалған қырғынды қолдады, нәтижесінде Франция бойынша 5 000-нан 30 000-ға дейін протестанттар қаза тапты. Соғыстар монархияның билігіне және Валуа әулетінің соңғы патшаларына – Екатеринаның үш ұлы Франциск II, Карл IX және Генрих III-ке қауіп төндірді. Олардың Бурбон мұрагері Франция королі Генрих IV мықты орталық мемлекет құру және гугеноттарға төзімділік таныту арқылы жауап берді. Генрих IV азамат соғыстарын сәтті аяқтады. Ол және оның министрлері католик басшыларын шамамен 7 миллион экю сомасында парамен ынталандырды, бұл сома Францияның жылдық кірісінен асып түсті. Гугенот басшылары Нант эдиктымен жұбатылды, ол төрт бөлек бөлімнен тұрды. Бұл баптар гугеноттарға берілетін төзімділікті, соның ішінде ғибадат ететін немесе өткізбейтін орындарды, үш протестант университетін мойындауды және протестант синодтарын өткізуді белгіледі. Сондай-ақ король протестанттарды мойындаған екі жеке құжатты (патенттер) шығарды. Нант эдикты діни төзімділікті заңға айналдырды, ал патенттер Францияда протестант мемлекетін құрған қайырымдылық актісі болды. Осыған қарамастан, Францияда заңдылық пен тәртіпті қалпына келтіру үшін жылдар қажет болды. Эдиктқа парламенттерден де қарсылық болды, олар протестанттарға берілген кепілдіктерге қарсы болды. Руан Парламенті эдиктті 1609 жылға дейін ресми тіркемеді, бірақ оның талаптарын өте ықылассыз сақтады. Бұл саясат 1685 жылға дейін жалғасты, сонда Генрихтің немересі Людовик XIV Нант эдиктын жойды.

Бурбондар әулеті

Бурбон әулеті – Франция корольдігінің Капетия әулетінің бір тармағы ретінде пайда болған әулет. Бурбон патшалары 1589 жылы Франция мен Наварраны билей бастады. Француз Бурбондарының ұрпақтары 18 ғасырда Испанияны биледі және қазіргі испан патшалық отбасының құрамына кіреді. Патшалық Бурбон әулеті 1272 жылы Франция королі Людовик IX-тың кіші ұлы Роберттің Бурбон иелігінің мұрагерімен үйленген кезде пайда болды. Әулет үш ғасыр бойы кіші тармақ ретінде сақталды, Капетия және Валуа патшаларының қол астында ақсүйектер қызметін атқарды. Бурбон әулетінің ересек тармағы 1527 жылы герцог Карл III Бурбонның қайтысымен еркек желісінен тоқырады. Бұл Бурбон-Вендом әулетін Бурбон әулетінің генеалогиялық жағынан ересек тармағы етті. 1589 жылы Франция королі Генрих III қайтыс болғаннан кейін Валуа әулеті еркек желісінен тоқырады. Саликалық заң бойынша Бурбон әулетінің басшысы, Капетия әулетінің ересек тармағының аға өкілі ретінде Генрих IV ретінде Франция королі болды. Людовик XIV-тің Франциясы Еуропадағы абсолютизм дәуірінің символы болғанымен, король өзін Босуэ, Колбер, Лувуа, Ле Брюн, Ле Нотр, Лүлли, Мазарин, Мольер, Расин, Тюрен, Конде және Вобан сияқты маңызды саяси, әскери және мәдени тұлғалармен қоршады. Людовик 1661 жылы бас министрі кардинал Мазариннің қайтысынан кейін Францияны жеке билеуін бастады, король бұл жұмысты өзіне алуға уәде берді. Патшалардың құдайлық құқығын қолдайтын Людовик өзінің алдыңғыларының жұмысын жалғастырды. Ол Францияның кейбір аймақтарында сақталған феодализмнің қалдықтарын жоюға тырысты; ол өзінің сәнді Версаль сарайында көптеген ақсүйектерді тұруға мәжбүрледі, осылайша аристократияны бағындырды, олардың көпшілігі оның жас кезінде Фронда көтерілісіне қатысқан болатын. Осылайша ол ең қуатты француз монархтарының біріне айналды және Францияда француз революциясына дейін сақталған абсолюттік монархия жүйесін нығайтты. Людовик сонымен қатар Католик шіркеуінің дінін біркелкі етуге күш салды. Нант эдикті жоюы гугенот протестанттық азшылықтың құқықтарын жойды және оларды драгоннадаларға ұшыратты, гугеноттарды эмиграцияға немесе дін ауыстыруға мәжбүр етті, француз протестанттық қауымын іс жүзінде жойды. Людовик ұзақ билік еткен кезеңде Франция Еуропаның жетекші державасы ретінде қалыптасты және әскери күшін үнемі нығайтты. Испаниямен болған қақтығыс оның балалық шағын белгіледі, ал жеке билігі кезінде Людовик үш ірі континенттік қақтығысқа қатысты, олардың әрқайсысы күшті шетелдік одақтарға қарсы болды: Франко-голландия соғысы, Тоғыз жылдық соғыс және Испания мұрагерлігі соғысы. Сонымен қатар Франция Деволюция соғысы және Реюнион соғысы сияқты қысқа соғыстарға да қатысты. Соғыс Людовиктің сыртқы саясатын анықтады және оның жеке амбициясы оның көзқарасын қалыптастырды. "Сауда, кек алу және мақтан тұту" араласқандықтан, ол соғыстың өзінің даңқын арттырудың ең жақсы жолы екенін сезінді. Оның соғыстары Францияның ресурстарын барынша сарқып, бейбіт уақытта келесі соғысқа дайындалуға көңіл бөлді. Ол өзінің дипломаттарына француз армиясы үшін тактикалық және стратегиялық артықшылықтар құруды үйретті. 1715 жылы Людовик XIV қайтыс болғаннан кейін оның немересі және мұрагері Людовик XV 1701 жылдан бері жалғасып келе жатқан Испания мұрагерлігі соғысынан кейін үлкен қарызға ұшыраған болса да, күшті патшалық қалдырды. Людовик XIV билік құрған кезеңдегі маңызды жетістіктер, ол ерте заманғы кезеңге, өнеркәсіптік революцияға және бүгінгі күнге дейін кең әсер етті, оның ішінде Canal du Midi құрылысы, суретшілерге демеу беру және Француз ғылым академиясын құру.

Азамат соғыстары 1648 - 1653 жылдар

Фронда – 1648 және 1653 жылдар аралығында Франция Корольдігінде, 1635 жылы басталған Франко-Испания соғысы кезінде болған азамат соғыстарының сериясы. Патша Людовик XIV ханзадалардың, дворяндардың, соттардың (парламенттердің), сондай-ақ француз халқының көп бөлігінің біріккен қарсылығына тап болды және олардың бәрін бағындыруға қол жеткізді. Осы дау Франция үкіметі жеті салық жарлығын шығарғанда басталды, олардың алтауы салықты арттыруға бағытталған еді. Парламенттер қарсылық көрсетіп, корольдің әрекеттерінің конституциялық заңдылығына күмән келтірді және оның билігін шектеуге тырысты. Фронда екі кезеңге бөлінді: Парламенттік Фронда және Принцтер Фронды. Парламенттік Фрондының басталу уақыты, отыз жылдық соғысты аяқтаған Вестфалия бейбіт шартынан (1648) кейін, маңызды болды. Сол кезде аристократиялық басшылардың басшылығымен Францияның бір бөлігін қорқытқан қарулы топтардың ядросы Германиядағы соғыс жылдарында қалыптасқан, онда әскерлер әлі де дербес түрде әрекет етуге бейім болды. Жасырақ патша Людовик XIV Фронданың тәжірибесінен әсер алып, француз әскерін қатаң иерархия бойынша қайта ұйымдастырды, онда басшылардың тағайындалуы мен қызметтен алынуы корольдің қолында болды. Кардинал Мазарин дағдарысқа ұшырады, бірақ соңында үлкен жетістікке жетті. Фронда француз дворяндарының корольмен соғысудың соңғы әрекеті болды және олар жеңіліске ұшырады. Ұзақ мерзімді перспективада Фронда патша билігін нығайтты, бірақ экономиканы әлсіретті. Фронда абсолютті монархияның құрылуына жағдай жасады. Испан империясы Фронданы қолдады, оның қолдауы болмағанда, оның сипаты шектеулі болар еді. Франциядағы ішкі құлпырау испан әскерінің 1647 және 1656 жылдар аралығындағы французға қарсы соғыстағы жаңа табыстарына оң әсер етті, тіпті 1652 жылды испанның сәтті жылдарының бірі деп санауға болады. Тек кейіннен Англияның Францияға қолдау көрсетуі, ағылшын-испан соғысы (1654–1660) арқылы, жағдайды өзгерте алды.

16-18 ғасырлар

16-17 ғасырларда алғашқы француз отаршылдық империясы 1680 жылы ең өркенді кезеңіндегі ең көп аумағынан асып, әлемде Испания империясынан кейін екінші орында тұрды. Ұлыбританиямен отарлық қақтығыстар нәтижесінде 1763 жылға қарай Солтүстік Америкадағы көптеген иеліктерінен айырылды.

Жеті жылдық соғыс

Жеті жылдық соғыс (1756–1763) – Еуропаның көптеген ірі державалары қатысқан жаһандық қақтығыс. Ол негізінен Еуропа, Америка және Азия-Тынық мұхиты аймақтарында жүрді. Сол кездегі басқа қақтығыстарға Француз және Үнді қабіленің соғысы (1754–1763), Карнатик соғыстары (1744–1763) және Англо-испан соғысы (1762–1763) жатады. Қарсыласатын одақтарды тиісінше Ұлыбритания және Франция басқарды, екеуі де біріншісінің есебінен жаһандық үстемдік орнатуға тырысты. Испаниямен бірге Франция Ұлыбританиямен Еуропада да, теңіз арқылы да, құрлықтағы әскерлермен және теңіз күштерімен соғысты. Ал Ұлыбританияның одақтасы Пруссия Еуропада аумақтық кеңеюге және өзінің билігін нығайтуға ұмтылды. Ұзақ жылдар бойы жалғасқан отаршылдық бәсекелестік Солтүстік Америка мен Батыс Индияда Ұлыбританияны Франциямен және Испаниямен қақтығысқа түсірді. Олар үлкен ауқымда соғысып, оның маңызды салдары болды. Пруссия неміс мемлекеттеріне ықпалын арттыруға тырысты, ал Австрия Пруссия бұрынғы соғыста басып алған Силезияны қайтарып алуға және Пруссияның ықпалын шектеуге мүдделі болды. 1756 жылғы Дипломатиялық революция деп аталатын дәстүрлі одақтардың қайта құрылуы кезінде Пруссия Ұлыбритания басқаратын коалицияға қосылды, соның ішінде Ұлыбританиямен жеке одақта болған, Пруссияның көп жылдық қарсыласы Ганновер де болды. Сонымен қатар Австрия Бурбон және Габсбург үйлері арасындағы ғасырлар бойғы қақтығыстарды Франциямен, Саксониямен, Швециямен және Ресеймен одақтасу арқылы аяқтады. Испания 1761 жылы Франциямен ресми келісімге келді, екі Бурбон монархиясы арасындағы үшінші отбасылық келісімге қосылды. Кішкентай неміс мемлекеттері Жеті жылдық соғысқа қосылды немесе соғысқа қатысқан тараптарға жалдамалы әскерлерді жіберді. 1754 жылы Солтүстік Америкадағы колонияларда ағылшын-француз қақтығыстары басталды, онда британдық және француздық отаршылдар мен олардың үнді тайпалары шағын шайқастарға, кейін толыққанды отаршылдық соғысқа қатысты. Колониялық қақтығыстар екі жылдан кейін соғыс ресми түрде жарияланғаннан кейін Жеті жылдық соғыстың бір бөлігіне айналды, бұл Францияның сол континенттегі құрлықтағы күш ретіндегі қатысуын тоқтатты. Бұл "Америка революциясына дейінгі он сегізінші ғасырдағы Солтүстік Америкадағы ең маңызды оқиға" болды. Испания 1762 жылы француз жағынан соғысқа қатысып, Ұлыбританияның одақтасы Португалияны басып алуға сәтті болмады, бұл оқиға "Фантастикалық соғыс" деп аталды. Франциямен одақтасу Испания үшін апатқа ұшырады, оның нәтижесінде Ұлыбританияға екі маңызды порты – Кубадағы Гавана және Филиппиндегі Манила тұлғаланды, олар 1763 жылғы Франция, Испания және Ұлыбритания арасындағы Париж шарты бойынша қайтарылды. Еуропадағы кең ауқымды қақтығыс, Еуропалық державалардың көпшілігін қамтыды, оның негізгі себебі Австрияның (Герман ұлтының Киелі Рим империясының саяси орталығы) Пруссиядан Силезияны қайтарып алу ниеті болды. 1763 жылы Хьюбертусбург шарты Саксония, Австрия және Пруссия арасындағы соғысты аяқтады. Ұлыбритания әлемдегі ең ірі отаршылдық және теңіз державасы ретінде өркендеуге бағытталды. Францияның Еуропадағы үстемдігі француз революциясынан және Наполеон Бонапарттың пайда болуынан кейін ғана тоқтатылды. Пруссия өзінің ірі держава мәртебесін бекітіп, неміс мемлекеттерінде үстемдік үшін Австрияға қарсы тұрды, осылайша Еуропалық күштер тепе-теңдігін өзгертті.

Кейінгі дамуы

Француздық интервенция Америка Төңкерісіне АҚШ-тың король Георг III және Ұлыбритания Корольдігінен тәуелсіздік алуына көмектесті, бірақ Франция үшін қымбатқа түсті және көп нәтиже бермеді. 1789 жылы басталған Француз революциясынан кейін Франция Корольдігі 1791 жылы жазбаша конституция қабылдады, бірақ бір жыл өткен соң Корольдік жойылды және оның орнына Бірінші Француз Республикасы құрылды. Монархия 1814 жылы басқа ірі державалар тарапынан қайта орнатылды және 1815 жылғы «Жүз күн» ерекшелігін есептемегенде, 1848 жылғы Француз революциясына дейін сақталды.

Өмірбаян

Француз төңкерісінің түпкі себептері – Ескі тәртіптің (Ancien Régime) өсіп келе жатқан әлеуметтік және экономикалық теңсіздікті басқара алмауы болды. Халық санының артуы және үкіметтік қарыздың пайыздық төлемдері экономикалық депрессияға, жұмыссыздыққа және азық-түлік бағасының өсуіне алып келді. Регрессивті салық жүйесі және билеуші элитаның реформаларға қарсы тұруымен қатар, бұл Луи XVI-ның шеше алмаған дағдарысқа әкелді. 1700 мен 1789 жылдар аралығында Франция халқы шамамен 21 миллионнан 28 миллионға дейін өсті, ал Париж қаласының өзінде 600 000-нан астам тұрғыны болды, олардың шамамен үштен бірі тұрақты жұмыссыз еді. Азық-түлік өндірісі осы сандарға жете алмады, және 1770 мен 1790 жылдар аралығында жалақы 22%-ға өскенімен, сол кезеңде бағалар 65%-ға өсті, көптеген адамдар бұл жағдайды үкіметтің белсенсіздігіне байланыстырады. 1789 жылға қарай, бірқатар нашар егістердің нәтижесінде, ауыл шаруаларының сатуға ештеңесі қалмады, ал қалалық пролетариаттың сатып алу қабілеті құлдырады. Экономикаға тежеу салған мемлекеттік қарыздың жоғары деңгейі көбінесе 1778–1783 жылдардағы Англо-Француз соғысына байланысты. Алайда, бір экономикалық тарихшы «1788 жылғы деңгейі де, оның бұрынғы тарихы да 1789 жылғы төңкерілің басталуын түсіндіруге болмайды» дейді. 1788 жылы Франциядағы қарыздың жалпы ұлттық табысқа қатынасы 55,6%-ды құрады, бұл Ұлыбританиядағы 181,8%-ға қарағанда төмен болды, және француздық қарыз алу құны жоғары болғанымен, екі елде де пайыздық төлемдерге жұмсалатын кірістің үлесі шамамен бірдей болды. Мәселе мемлекеттік шығындарды қаржыландыру үшін қолданылатын салықтарды бағалау және жинауда еді. Салық ставкалары аймақтан аймаққа кеңінен өзгеретін, ресми көрсеткіштерден жиі өзгеше болатын және тұрақсыз жиналатын. Күрделілік, қаржылық жүктемеден гөрі, барлық салық төлеушілердің наразылығын тудырды; ақсүйектер басқа таптарға қарағанда айтарлықтай аз төлегенімен, олар да солай шағымданатын. Жүйені жеңілдетуге жасалған әрекеттер қаржы саясатын бақылайтын аймақтық Парламенттер тарапынан тоқтатылды. Экономикалық қиындықтардың кеңінен таралуы салдарынан туындаған осы тұйыққа байланысты, Генерал Штаттары шақырылды, ол мемлекеттік қаржыны бақылау үшін күрес нәтижесінде радикалданды. Реформаларды қарастыруға дайын болғанымен, Людовик XVI ақсүйектердің консервативті топтарының қарсылығына тап болғанда көбінесе бас тартып алатын. Сарай, әсіресе королева Мария Антуанетта, ысырапшыл австриялық тыңшы ретінде қарастырылып, Жак Некер сияқты «прогрессивті» министрлердің қызметтен босатылуына кінәланды, халықтың ашуына ұшырады. Олардың қарсыластары үшін теңдік және демократия туралы ағартушылық идеялар қамтамасыз етті.

Қоғамдық жағдайлар

Француз төңкерісі – Францияда 1789 жылғы Эстаттар генералынан басталып, 1799 жылдың қарашасында Француз консулдығының құрылуымен аяқталған радикалды саяси және әлеуметтік өзгерістердің кезеңі. Оның көптеген идеялары либералды демократияның негізгі принциптері саналады, ал оның құндылықтары мен институттары француз саяси дискурсының орталық бөлігі болып табылады. Оның себептері, әдетте, Анcien Régime басқара алмайтын әлеуметтік, саяси және экономикалық факторлардың жиынтығы болып есептеледі. 1789 жылдың мамыр айында кең таралған әлеуметтік қиындықтар 1789 жылдың маусымында Ұлттық Ассамблеяға айналған Эстаттар генералының шақырылуына әкелді. Ұдайы тәртіпсіздік 14 шілдеде Бастилияға шабуылға ұласты, бұл Ассамблеяның феодализмді жою, Франциядағы Католик шіркеуіне мемлекеттік бақылау орнату және дауыс беру құқығын кеңейту сияқты бірқатар радикалды шаралар қабылдауына себеп болды. Келесі үш жыл саяси билік үшін күреспен өтті, оны экономикалық дағдарыс және азаматтық тәртіпсіздіктер одан әрі ушықтырды. Австрия, Ұлыбритания, Пруссия және басқа сыртқы державалар Анcien Régime-ді күшпен қайта орнатуға тырысты, ал көптеген француз саясаткерлері соғысты ұлтты біріктірудің және революцияны сақтап қалудың, оны басқа елдерге таратудың ең тиімді жолы деп есептеді. Осы факторлардың нәтижесінде 1792 жылдың сәуір айында Француз революциялық соғыстары басталды, француз монархиясы жойылды және 1792 жылдың қыркүйегінде Француз Бірінші Республикасы жарияланды, содан кейін 1793 жылдың қаңтарында Людовик XVI өлім жазасына кесілді. Париждегі 1793 жылғы 31 мамыр – 2 маусым күндізгі көтерілістен кейін конституция тоқтатылды және тиімді саяси билік Ұлттық конвенттен гөрі радикалды Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне көшті. Соңынан болған Террор кезеңінде шамамен 16 000 «контрреволюционер» өлімге кесілді, ол 1794 жылдың шілдесінде Термидориялық реакция деп аталатын оқиғамен аяқталды. Сыртқы қауіп-қатерлер мен ішкі оппозицияның әсерінен әлсіреген Республика 1795 жылдың қарашасында Директориямен ауыстырылды. Төрт жылдан кейін, 1799 жылдың қарашасында Консулдық Наполеон Бонапарт басқарған әскери төңкеріс арқылы билікті басып алды. Бұл оқиға революциялық кезеңнің аяқталуы деп есептеледі.

Ұлттық конвенция

Ұлттық конвент – Франция Корольдігінің бір күндік құрылтай жиналысы және Француз бірінші республикасының алғашқы үш жылдағы құрылтай жиналысы болды, ол екі жылдық Ұлттық құрылтай жиналысынан және бір жылдық Заң шығарушы жиналыстан кейін құрылды. 1792 жылдың 10 тамызындағы үлкен көтерілістен кейін құрылған ол, монархияны толығымен жойып, республика ретінде ұйымдастырылған алғашқы француз үкіметі болды. Конвент 1792 жылдың 20 қыркүйегінен 1795 жылдың 26 қазанына дейін (Конвент қабылдаған күнтізбе бойынша IV Брумер) бір палаталы жиналыс ретінде отырды. Конвент, Заң шығарушы жиналыс король Людовик XVI-ның қызметін уақытша тоқтату туралы шешім қабылдағаннан және монархиясыз жаңа конституция әзірлеу үшін Ұлттық конвентті шақырғаннан кейін құрылды. Тағы бір маңызды жаңалық – сол Конвентке жиырма бір және одан астам жастағы, бір жылдан бері тұратын және еңбегінің нәтижесімен күнкөріс қамдаған барлық француз азаматтары депутаттарды сайлауы керек деген шешім болды. Сондықтан Ұлттық конвент – сыныптық ерекшеліксіз сайлау құқығымен сайланған алғашқы француз жиналысы еді. Конвент 1795 жылға дейін жалғасса да, билікті тиімді түрде Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне жүктеді, ол 1793 жылдың сәуірінен бастап билікке ие болды. 1793 жылдың күзінен 1794 жылдың көктеміне дейінгі сегіз ай, Максимилиан Робеспьер мен оның жақтастары Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне үстемдік еткен кезде, Француз революциясының ең радикалды және қанды кезеңі болды, ол Террор билігі деп белгілі. Робеспьер құлағаннан кейін Конвент тағы бір жыл бойы жұмыс істеді, одан кейін жаңа конституция жазылып, Француз директориясы құрылды.

Тізім

Директория (Директорат деп те аталады) – 1795 жылдың 26 қазанынан 1799 жылдың 10 қарашасына дейін Францияның Бірінші Республикасындағы бес мүшеден тұратын басқару комитеті. Ол 18 Брумер төңкерісінде Наполеон Бонапарт тарапынан құлатылып, Консулдықпен алмастырылды. "Директоир" – француз төңкерісінің соңғы төрт жылының атауы. Басты тарихнама бұл терминді 1795 жылдың 26 қазанында Ұлттық конвент таратылғаннан бастап Наполеонның төңкерісіне дейінгі кезеңді атау үшін де қолданады. Директория Ұлыбритания, Австрия, Пруссия, Неаполь Корольдігі, Ресей және Осман империясы сияқты шетелдік коалициялармен үздіксіз соғыста болды. Ол Бельгияны және Рейн өзенінің сол жағындағы жерлерді жанектеді, ал Бонапарт Италияның көп бөлігін бағындырды. Директория Италияда, Швейцарияда және Нидерландта 29 қысқа ғұмырлы серіктес республика құрды. Бағындырылған қалалар мен мемлекеттер Францияға үлкен сомада ақша, сондай-ақ Париждегі жаңа Лувр мұражайын толтыруға пайдаланылған өнер туындыларын жіберуге міндетті болды. Бонапарт басқарған армия Египетті жаулап алуға тырысты және Сириядағы Сен-Жан-д'Акрға дейін жетті. Директория Вандеядағы соғыстың қайта жандануын жеңді, роялистер басқарған Вандея аймағындағы азаматтық соғысты тоқтатты, бірақ 1798 жылғы Ирландия көтерілісін қолдау және Ирландия Республикасын құру әрекеті сәтсіз аяқталды. Директория кезінде француз экономикасы үздіксіз дағдарыста болды. Бастапқыда қазына толық бос болды; қағаз ақша – ассигнат құнының бір бөлігіне дейін құлдырап, бағалар өсті. Директория ассигнаттарды басып шығаруды тоқтатып, ақшаның құнын қалпына келтірді, бірақ бұл жаңа дағдарысқа әкелді: бағалар мен жалақылар төмендеді, экономикалық белсенділік тоқтап қалды. Алғашқы екі жылында Директория Якобин үкіметінің шектен шығуын тоқтатуға тырысты; жаппай жазалаулар тоқтатылды және жер аударылған дін қызметкерлері мен роялистерге қарсы шаралар жеңілдетілді. Якобин саяси клубы 1794 жылдың 12 қарашасында жабылды, ал үкімет Якобиндер мен ертедегі социалистік революционер Франсуа Ноэль Бабефтің ("Гракус Бабеф" деп аталды) қарулы көтерілісін басып тастады. Бірақ атақты генерал Жан-Шарль Пишегруді қамтитын роялистік қастандық ашылғаннан кейін, Якобиндер жаңа Кеңестерді бақылауға алып, шіркеу мен эмигранттарға қарсы шараларды күшейтті. Олар Директорияда екі орын алып, оны толық бөліп тастады. 1799 жылы бірнеше жеңілістен кейін Нидерландта және Швейцариядағы француз жеңістері француз әскери позициясын қалпына келтірді, бірақ Директория барлық саяси фракциялардың, тіпті директорлардың бір бөлігінің қолдауын жоғалтты. Бонапарт қазан айында Египеттен оралды және 1799 жылдың 9-10 қарашасында парламенттік төңкеріс жасау үшін Аббе Сиес және басқалармен келісімге келді. Төңкеріс Директорияны жойып, оның орнына Бонапарт басқарған француз консулдығын орнатты.

Еуропалық державалармен соғыс

Француз революциялық соғыстары – 1792 жылдан 1802 жылға дейін жалғасқан, француз революциясының салдарынан туындаған, кең ауқымды әскери қақтығыстар. Олар Францияны Ұлыбритания, Австрия, Пруссия, Ресей және бірнеше басқа монархияларға қарсы қойды. Соғыстар екі кезеңге бөлінеді: Бірінші коалиция соғысы (1792–1797) және Екінші коалиция соғысы (1798–1802). Алғашында Еуропамен шектелген бұл қақтығыс, бірте-бірте жаһандық сипат алды. Он жылға созылған үздіріспес соғыс пен белсенді дипломатия нәтижесінде Франция Италия түбегінде, Төменгі елдерде және Рейн аймағындағы аумақтарды бағындырды. Француздардың осы қақтығыстардағы жетістіктері революциялық идеялардың Еуропаның көп бөлігіне таралуын қамтамасыз етті. Бастапқыда Еуропаның басшылары француз революциясын француз королі мен оның поддандылары арасындағы дау-жанжал деп қарады және оларға араласу қажет емес деп ойлады. Бірақ революциялық риторика күшейген сайын, олар Еуропа монархтарының мүддесін Людовик XVI мен оның отбасының мүддесімен теңестірді. 1791 жылғы 27 тамыздағы Пилниц декларациясы, патша отбасына ештеңе болған жағдайда, екіұшты, бірақ өте қауіпті салдармен қорқытты. Революционерлердің жағдайы күрделеніп, халықаралық қатынастардағы қиындықтарға француз эмигранттарының қарсы революцияны қолдауға бағытталған үгіттері қосылды. Соңында, 1792 жылғы 20 сәуірде француз Ұлттық конвенті Австрияға соғыс жариялады. Бірінші коалиция соғысында (1792–1798) Франция құрлықта немесе суда шекаралас жатқан көптеген еуропалық мемлекеттермен, сондай-ақ Португалия мен Осман империясымен күш сынасты. 1792 жылы бірқатар жеңіске жеткеніне қарамастан, 1793 жылдың басында Франция ауыр дағдарысқа тап болды: француз әскерлері Бельгиядан ығыстырылды, Вендеде әскери қызметке шақыруға қарсы көтеріліс болды, Дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясына кеңінен наразылық білдірілді және француз королі жаңа ғана өлім жазасына кесілді. Француз Республикасының әскерлері дүркіреп тұрды. Жағдай одан да ушықты, жаппай әскери шақыру – levée en masse енгізілгеннен кейін, бұл әлдеқашан қиын жағдайдағы армияны сауатсыз, оқу-жаттығудан өтпеген мыңдаған жастармен толтырды. 1793 жылғы 6 сәуірде Қоғамдық қауіпсіздік комитеті құрылды және levée en masse 18-ден 25 жасқа дейінгі барлық әлеуетті сарбаздарды әскери қызметке шақырды (1793 жылғы тамыз). Жаңа француз әскерлері жақсы нәтижелер көрсетті. 1794 жылы бірнеше науқанда француздар Kortrijk, Tourcoing және Fleurus шайқастарында жеңіске жетті. Француз әскерлері австриялықтарды, британдықтарды және голландтарды Рейннен тысқары жерге ығыстырып, Бельгияны, Рейн аймағын және Нидерландының оңтүстігін басып алды. 1795 жылғы әскери науқандарда Рейн жорығы 1795 жылы апатқа ұшырағанымен, француздар Пиреней соғысы (1793–1795) сияқты басқа да соғыс аймақтарында табысқа жетті. Осы кезеңнің соңында Наполеон әскери диктатура ретінде қаралатын авторитарлық жеке билікті орнатып алды.

Наполеонның билігі

Бірінші француз империясы, ресми түрде Француз Республикасы, кейін 1809 жылдан бастап Француз империясы, сондай-ақ Наполеон Франциясы деп те аталады, XIX ғасырдың басында континенттік Еуропаның көп бөлігінде француз гегемониясын орнатқан Наполеон Бонапарт басқарған империя. Ол 1804 жылдың 18 мамырынан 1814 жылдың 3 мамырына дейін және 1815 жылдың 20 наурызынан 1815 жылдың 7 шілдесіне дейін қысқа мерзімге созылды. Франция 17 ғасырдың басынан бері теңізде отаршылдық империя құрған болса да, француз мемлекеті Бурбондар тұсында патшалық, ал Француз төңкерісінен кейін республика болып қалды. Тарихшылар Наполеонның режимін оның немере інісі Наполеон III билеген, қалпына келтіруші Екінші империядан (1852–1870) ажырату үшін Бірінші империя деп атайды. Кейбір тарихшылар Бірінші француз империясын «республикалық империя» деп санайды. 1804 жылдың 18 мамырында Наполеонға француз императоры (Empereur des Français, ɑ̃. pʁœʁ de fʁɑ̃. sɛ) атағы француз консерватор Сенатымен берілді және 1804 жылдың 2 желтоқсанында таж кигізілді, бұл француз консулдығы мен Француз Республикасының бірінші республикасының аяқталуын білдірді. Оның таж кигізілуіне қарамастан, мемлекет 1808 жылдың қазанына дейін ресми түрде «Француз Республикасы» деп аталатын болды. Империя Аустрия, Пруссия, Ресей, Ұлыбритания және одақтас мемлекеттерге қарсы Үшінші коалиция соғысында, әсіресе 1805 жылғы Аустерлиц шайқасында маңызды жеңістерге жетті. Француз үстемдігі Төртінші коалиция соғысы кезінде 1806 жылғы Жена-Ауэрштедт шайқасында және 1807 жылғы Фридланд шайқасында, содан кейін 1815 жылғы Ватерлоо шайқасында Наполеонның соңғы жеңілісіне дейін қайта расталды. Наполеон соғыстары деп аталатын соғыстар сериясы Францияның ықпалын Батыс Еуропаның көп бөлігіне және Польшаға дейін кеңейтті. 1812 жылы өрбу кезеңінде Француз империясы 130 департаменттен тұрды, 44 миллионнан астам халқына билік етті, Германия, Италия, Испания және Польшада кең аумақты әскери күштерді сақтап, Австрия мен Пруссияны номиналды одақтастар ретінде санады. Францияның ерте жеңістері революцияның көптеген идеологиялық ерекшеліктерін Еуропаға таратты: континент бойынша Наполеон кодексін енгізу құқықтық теңдікті арттырды, қазылар алқасы жүйесін орнатты және ажырасуды заңдастырды, ал сеньорлық алымдар мен сеньорлық соттар жойылды, Польшадан басқа барлық жерде аристократиялық жеңілдіктер де алынып тасталды. 1814 жылы (және кейін 1815 жылы) Францияның жеңілісі Бірінші француз империясының аяқталуын және Бурбон әулетінің қайта орнатылуын білдірді.

Наполеон соғыстары

Наполеон соғыстары (1803–1815) – Наполеонның басшылығымен бірінші француз империясы (1804–1815) мен Еуропалық коалициялар арасындағы қақтығыстар сериясы. Соғыстар француз революциясының (1789–1799) және француз революциялық соғыстарының (1792–1802) – Бірінші коалиция соғысының (1792–1797) және Екінші коалиция соғысының (1798–1802) салдарынан туындаған саяси күштерден бастау алды. Олар континенттік Еуропа үстінен француз үстемдігінің кезеңін құрды. Жеті Наполеон соғысы болды: бесеуі Наполеонға қарсы соғысқан коалициялардың атымен, ал екеуі соғыс жүрген аймақтарға байланысты: (i) Үшінші коалиция соғысы (1803–1806), (ii) Төртінші коалиция соғысы (1806–1807), (iii) Бесінші коалиция соғысы (1809), (iv) Алтыншы коалиция соғысы (1813–1814), (v) Жетінші коалиция соғысы (1815), (vi) Пиреней соғысы (1807–1814) және (vii) Ресейге француз басқыншылығы (1812). 18 Брумер төңкерісін жүзеге асырғаннан кейін, 1799 жылы Францияның бірінші консулы болған Наполеон саяси тұрақсыздыққа толы француз республикасын өз бақылауына алды. Ол берік бюрократиясы мен кәсіби армиясы бар қаржылық тұрақты француз мемлекетін құрды. Соғыс көп ұзамай басталды, Ұлыбритания 1803 жылдың 18 мамырында Францияға соғыс жариялап, Амиен бейбітшілігін тоқтатты және өзі, Швеция, Ресей, Неаполь және Сицилиядан тұратын коалиция құрды. Франк Маклинн 1803 жылы Ұлыбританияның соғысқа түсу себебін «экономикалық мүдделер мен ұлттық психоздардың қосындысы – Наполеонның ниеттері мен мақсаттарына қатысты ұтымсыз алаңдаушылық» деп түсіндіреді. 1805 жылдың қазанында адмирал Нельсон басқарған британдық флот Трафальгар шайқасында француз-испан флотын ойсырата жеңді. Бұл жеңіс британдықтардың теңізде басымдығын қамтамасыз етті және Ұлыбританияға шабуыл жасау жоспарларын тоқтатты. 1805 жылдың желтоқсанында Наполеон Аустерлиц шайқасында одақтас орыс-австрия армиясын жеңіп, Үшінші коалицияны тоқтатты және Австрияны бейбіт келісімге мәжбүр етті. Француз билігінің артуына алаңдаған Пруссия Ресей, Саксония және Швециямен бірге Төртінші коалицияны құрды, ол 1806 жылдың қазан айында соғысты жаңартты. Наполеон тез арада пруссиялықтарды Йена-Ауэрштедт шайқасында, ал ресейліктерді Фридланд шайқасында жеңіп, континентке шартты бейбітшілік әкелді. Келісім шиеленісті аяқтамады, 1809 жылы Аустрия жетекшілігімен жақсы дайындалмаған Бесінші коалициямен соғыс қайта басталды. Австриялықтар бастапқыда Асперн-Эсслинг шайқасында маңызды жеңіске жетті, бірақ Ваграм шайқасында жеңілді. Континенттік жүйе арқылы Ұлыбританияны оқшаулап, экономикалық тұрғыдан әлсіретуді көздеген Наполеон континенттік Еуропадағы Ұлыбританияның жалғыз одақтасы Португалияға шабуыл жасады. 1807 жылдың қарашасында Лиссабонды басып алғаннан кейін, Испанияда француз әскерлерінің көп бөлігі болған кезде, Наполеон бұрынғы одақтасына қарсы шығып, испан патшалық отбасын құлатып, 1808 жылы өзінің бауырласын Испания королі Хосе I деп жариялады. Испаниялықтар мен португалиялықтар британдықтардың қолдауымен көтеріліп, алты жылдық соғыстан кейін 1814 жылы француздарды Ибериядан қуды. Сонымен қатар, сауданың азаюының экономикалық салдарына шыдауға дайын болмаған Ресей континенттік жүйені үнемі бұзып, Наполеонды 1812 жылы Ресейге жаппай шабуыл жасауға итермеледі. Нәтижесіндегі науқан Франция үшін апатқа ұшырады және Наполеонның Grande Armée армиясының жойылуына әкелді. Бұл жеңіліспен жігерленген Австрия, Пруссия, Швеция және Ресей Алтыншы коалицияны құрып, Францияға қарсы жаңа науқан бастады, бірнеше шешуші емес шайқастардан кейін 1813 жылдың қазан айында Лейпциг шайқасында Наполеонды жеңді. Одақтастар Францияға шығыстан шабуыл жасады, ал Пиреней соғысы Францияның оңтүстік-батысына дейін жетті. Коалиция әскерлері 1814 жылдың наурыз айының соңында Парижді басып алып, сәуір айында Наполеонды тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Ол Эльба аралына жер аударылды, ал Бурбондар билікке қайта келді. Алайда, Наполеон 1815 жылдың ақпанында қашып, шамамен жүз күн бойы Францияны қайтадан өз бақылауына алды. Одақтастар Жетінші коалицияны құрып, оны 1815 жылдың маусым айында Ватерлоо шайқасында жеңіп, Сент-Елена аралына жер аударды, онда ол алты жылдан кейін қайтыс болды. Соғыстар әлемдік тарихқа терең әсер етті, соның ішінде ұлтшылдық пен либерализмнің таралуы, азаматтық құқықтың дамуы, Ұлыбританияның әлемдегі ең ірі теңіз және экономикалық держава ретінде нығаюы, испандық Америкада тәуелсіздік қозғалыстарының пайда болуы және испан және португал империяларының құлдырауы, неміс және итальян аумақтарының ірі мемлекеттерге қайта ұйымдастырылуы және соғыс жүргізудің жаңа әдістерінің енгізілуі. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін, Вена конгресі Еуропаның шекараларын қайта құрып, континентке салыстырмалы бейбітшілік әкелді, ол 1853 жылғы Қырым соғысына дейін сақталды.

Бурбондық реставрация

Бурбон қайта орнатуы – 1814 жылғы 3 мамырда Наполеонның алғашқы құлауынан кейін Бурбон әулетінің билікке оралған Франция тарихының кезеңі. 1815 жылғы «Жүз күн» кезеңімен қысқа уақытқа үзіліске ұшыраған қайта орнату 1830 жылғы 26 шілдедегі шілде революциясына дейін жалғасты. Шілде революциясынан кейін монархия қайтадан орнатылды және 1848 жылға дейін жалғасты. Өлім жазасына кесілген король Людовик XVI-ның бауырлары Людовик XVIII және Карл X кезекпен таққа отырып, Ескі тәртіптің институттарын, егер барлығын емес, қалпына келтіруге бағытталған консервативті үкімет құрды. Монархияның эмиграцияда болған қолдаушылары Францияға оралды, бірақ француз революциясының көптеген өзгерістерін кері қайтара алмады. Онжылдық соғыстардан шаршаған ел ішкі және сыртқы бейбітшілік, тұрақты экономикалық өркендеу және индустрияландырудың бастапқы кезеңін бастан өткерді.

Монархия

1830 жылғы шілде революциясынан кейін патша билігі тағы да нығайып, шілде монархиясы құрылды. Шілде монархиясы орташа консерватизм қағидаттары бойынша басқарды және Ұлыбританиямен қарым-қатынасты жақсартты. Шілде революциясы – екінші француз революциясы болды. Ол француз Бурбон монархы Карл X-тің құлатылуына және оның туысы Орлеан герцогы Луи Филипптің билікке көтерілуіне әкелді. 18 жылдан кейін тақтан басқан Луи Филипп 1848 жылғы француз революциясында құлатылды. 1830 жылғы революция Бурбон әулеті қайта қалпына келтірілгеннен кейінгі бір конституциялық монархиядан, шілде монархиясына дейінгі өзге конституциялық монархияға өтуді, Бурбон әулетінен оның кіші тармағы – Орлеан әулетіне биліктің ауысуын, және мұрагерлік құқық қағидатын халық егемендігімен алмастыруды білдірді. Бурбондарды қолдаушылар легитимистер, ал Луи Филиппті қолдаушылар орлеанистер деп аталды. Сонымен қатар, Наполеонның ұрпақтарының қайта оралуын жақтаған бонапартистер де болды. Шілде монархиясы, ресми түрде Франция Корольдігі, 1830 жылғы шілде революциясымен 1830 жылғы 26 шілдеде басталып, 1848 жылғы революциямен 1848 жылғы 23 ақпанда аяқталған Людовик Филипп I тұсында Франциядағы либералды конституциялық монархия болды. Бұл Бурбон реставрациясының (1814–1830) аяқталуын білдірді. Ол Бурбон әулетінің соңғы патшасы, консерватор Карл X-тің билігін құлатумен басталды. Бурбон әулетінің көбірек либералды Орлеан тармағының мүшесі Луи Филипп өзін «Францияның патшасы» емес, «француздардың патшасы» (Roi des Français) деп жариялады, бұл оның билігінің халықтық бастауын баса көрсетуді мақсат етті. Патша Карл X-тің консервативті жақтастары мен солшыл радикалдардың екстремизмдерінен аулақ болып, «орта жол» (juste milieu) саясатын ұстанғанын уәде берді. Шілде монархиясының құрамында бай буржуазия және көптеген бұрынғы Наполеон шенеуніктері болды. Ол консервативті саясатты ұстанды, әсіресе Франсуа Гизоның (1840–1848) ықпалымен. Патша Ұлыбританиямен достық қарым-қатынасты нығайтып, отарлық экспансияны, әсіресе Францияның Алжирді жаулап алуын демеушілік етті. 1848 жылы, көптеген еуропалық мемлекеттерде революция болған жылы, патшаның халыққа деген беделі құлдырады және ол тақтан бас тарды.

Француз Екінші Республикасы

Францияның Екінші Республикасы, ресми түрде Франция Республикасы, Францияның екінші республикалық үкіметі болды. Ол 1848 жылдан 1852 жылы таратылғанға дейін болды. 1848 жылы Еуропада көптеген азаматтар өздерінің патшалық билеушілеріне қарсы шыққан үлкен революциялық толқын басталды. Осы революциялық толқынға ілесіп, Франция ақпан революциясын бастан өткізіп, Луи Филипп патшаның шілде монархиясын құлатты. Халықтың радикалдық және либералдық топтары 1848 жылы Францияның Екінші Республикасын құрды. Олар адам құқықтары мен конституциялық үкімет принциптерін қалпына келтіруге тырысып, Бірінші Республиканың ұранын қабылдады: «Бостандық, Теңдік, Бауырластық». Республиканың жетекші фракциялары – роялистер, протосоциалистер, либералдар және консерваторлар арасындағы тайталастарға ұшырады. Осы ортада Наполеонның немересі Луи Наполеон Бонапарт өзін халыққа танымал оппозициялық тұлға ретінде көрсетті. Ол 1848 жылы президент болып сайланды. Екінші Республиканың конституциясына сәйкес, президенттің өкілеттігі бір мерзіммен шектелген. Луи Наполеон 1851 жылы төңкеріс жасап, республиканы құлатты, өзін Император Наполеон III деп жариялады және Екінші Франция Империясын құрды.

1851 жылғы төңкеріс

1851 жылғы 2 желтоқсандағы төңкеріс – Францияның Екінші Республикасы кезінде президент болған Луи Наполеон Бонапарттың (кейін Наполеон III) жасаған төңкерісі. «Рубикон операциясы» деп аталған бұл төңкеріс Наполеон I-нің таққа отыру және Аустерлиц шайқасындағы жеңісінің мерейтойымен сәйкес келіп, Ұлттық Ассамблеяны таратып, президентке диктаторлық өкілеттік берді. Бір жылдан кейін ол Екінші француз империясының құрылуына әкелді, ол 1870 жылға дейін жалғасты. 1852 жылы қызметтен кету қаупіне тап болған Луи Наполеон Бонапарт (Наполеон Бонапарттың жүрегі туысы) билікте қалу және реформалық бағдарламаларын іске асыру үшін төңкеріс жасады. Оның бағдарламаларына бұрын заң шығарушы орган таратып жіберген жалпы еркек сайлау құқығын қайта орнату да кірді. Оның билігін сақтау және жаңа конституцияны жасау құқығы бірнеше күннен кейін конституциялық референдум арқылы бекітілді, нәтижесінде 1852 жылғы Конституция қабылданды. Бұл президенттің өкілеттігі мен мерзімін ұзартты. Төңкерістен бір жыл өткен соң Бонапарт өзін «Француз императоры» деп жариялады. Ресми түрде «Француз империясы» деп аталған Екінші француз империясы – Наполеон III-нің Бонапартистік режимі, ол Францияның Екінші және Үшінші республикалары аралығында, 1852 жылдың 14 қаңтарынан 1870 жылдың 27 қазанына дейін саяхаттады. Екінші француз империясы инфрақұрылым мен экономика саласындағы маңызды жетістіктерге қол жеткізіп, он жыл бойы Еуропадағы үстем күшке айналды. 1930 және 1940 жылдардағы тарихшылар Екінші империяны фашизмнің алғы күші деп қарастырғанмен, 20 ғасырдың соңында ол жаңарушылық режимнің үлгісі ретінде танылды. Тарихшылардың пікірінше, Екінші империяның сыртқы саясаты жағымсыз бағаланса, ішкі саясаты көбінесе оң бағаланған, әсіресе Наполеон III 1858 жылдан кейін билігін либералдағаннан кейін. Ол француз бизнесі мен экспортын дамытты. Ең ірі жетістіктерінің бірі – сауданы жеңілдеткен және Парижді орталық ретінде елмен байланыстырған теміржол желісі болды. Бұл экономикалық өсімді ынталандырып, елдің көптеген аймақтарына гүлдену әкелді. Екінші империя Парижді кең бульварлармен, әсерлі қоғамдық ғимараттармен және жоғары таптың тұрғындары үшін сәнді аудандармен қайта жаңғыртуы үшін жоғары бағаланды. Халықаралық саясатта Наполеон III өзінің ағасы Наполеон I-ге еліктеуге тырысып, әлемдегі көптеген империялық жобаларға және Еуропадағы бірнеше соғыстарға қатысты. Ол өзінің билігін Крым мен Италиядағы француз жеңістерімен бастады, Савой мен Ниццаны бағындырды. Ол қатал әдістерді қолдана отырып, Француз Солтүстік Африкасында және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Француз Индокитайында француз империясын құрды. Наполеон III Мексикада Екінші Мексика империясын құруға және оны француз ықпалына енгізуге тырысты, бірақ бұл жоба сәтсіз аяқталды. Ол Пруссиядан туған қауіпті дұрыс бағалай алмады, және билігінің соңында француз императоры өзінің күшті германдық қарсыластарынан одақтас таба алмады. Оның билігі Франко-прусс соғысы кезінде аяқталды, ол 1870 жылы Седан қаласынан пруссиялық армиямен тұтқынға алынып, француз республикашылдарымен тақтан түсірілді. Ол 1873 жылы Англияда эмиграцияда қайтыс болды.

Үшінші республика (1870 1940)

Француздық Үшінші Республикасы – 1870 жылдың 4 қыркүйегінде Францияның Екінші Империясы Франко-прусс соғысы кезінде құлағаннан бастап, 1940 жылдың 10 шілдесіне дейін, Францияның құлауынан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши үкіметінің құрылуына дейін Францияда қабылданған үкімет жүйесі. Үшінші Республиканың алғашқы күндері 1870-1871 жылдардағы Франко-прусс соғысының салдарынан туындаған саяси дүрбелеңдермен сипатталды, соғыс император Наполеон III-нің 1870 жылы құлауынан кейін де Республика тарапынан жалғастырылды. Пруссиялықтардың соғыстан кейін талап еткен ауыр өтемақылары француздық Эльзас (Территоire де Белфортты сақтап) және Лотарингия (солтүстік-шығыс бөлігі, яғни қазіргі Мозель департаменті) аймақтарының жоғалуына, әлеуметтік толқуларға және Париж Коммунасының құрылуына әкелді. Үшінші Республиканың алғашқы үкіметтері монархияны қайта орнатуды қарастырды, бірақ монархияның қандай болуы және тақтың заңды иесі кім болуы туралы келіспеушіліктер шешілмеді. Осылайша, бастапқыда уақытша үкімет ретінде қарастырылған Үшінші Республика Францияның тұрақты үкімет формасына айналды. 1875 жылғы француз конституциялық заңдары Үшінші Республиканың құрамын анықтады. Ол Өкілдер палатасы мен Сенаттан, заң шығару билігін құрастырып, мемлекет басшысы ретінде қызмет ететін президенттен тұрды. Монархияны қайта орнату туралы ұсыныстар алғашқы екі президент – Адольф Тьер мен Патрис де Макмахонның өкілеттік мерзімінде басым болды, бірақ француз халқының арасында республикалық үкімет формасына қолдаудың артуы және 1880 жылдардағы республика президенттерінің қатары монархияны қайта орнату перспективаларын біртіндеп жойды. Үшінші Республика Француз Индоқыстайы, Француз Мадагаскары, Француз Полинезиясы және Африка үшін күрес кезінде Батыс Африкадағы ірі аумақтарды қоса алғанда, көптеген француз отарларын құрды, олардың барлығы 19 ғасырдың соңғы екі онжылдығында иеленді. 20 ғасырдың басындағы жылдар Демократиялық-республикалық Альянспен үстемдік құрды, ол бастапқыда орталық-солшыл саяси альянс ретінде жоспарланған, бірақ уақыт өте келе орталық-оңшыл басты партияға айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталысынан 1930 жылдардың соңына дейінгі кезеңде Демократиялық-республикалық Альянс пен Радикалдар арасындағы қақтығыстар күрт өршіді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бір жылдан аспайтын уақыт өткен соң, нацистік әскерлер Францияның көп бөлігін басып алды және оның орнына Шарль де Голльдің «Еркін Франциясы» (La France libre) және Филипп Петеннің «Француз мемлекеті» (L'État français) бәсекелес үкіметтері келді. 19 және 20 ғасырларда француз отаршылдық империясы Ұлыбритания империясынан кейін әлемдегі екінші ірі отаршылдық империя болды; ол 1920 және 1930 жылдары ең биік деңгейіне жетіп, кең аумақты қамтыды. Алайда, халық саны бойынша, Екінші дүниежүзілік соғыс алдында Франция мен оның отарларының жалпы саны 150 миллион адамды құрады, ал Британдық Үндістанның халық саны 330 миллионға жетті. Адольф Тьер 1870 жылдары республикашылдықты «Францияны ең аз бөліп тұратын үкімет түрі» деп атады; алайда Үшінші Республика кезінде саясат күрт поляризацияланды. Сол жақта француз революциясының мұрагері – реформашыл Франция тұрды. Оң жақта шаруалар, Рим-католик шіркеуі және әскерге негізделген консервативті Франция тұрды. Францияның күрт бөлінген сайлаушылары мен оны құлатуға жасалған тұрақты әрекеттерге қарамастан, Үшінші Республика жетпіс жыл бойы сақталды, бұл 2023 жылға қарай оны Францияда 1789 жылы Ескі Режимнің құлауынан бері ең ұзақ өмір сүрген үкімет жүйесіне айналдырды.

Төртінші республика

Француз Төртінші Республикасы – 1946 жылғы 27 қазаннан 1958 жылғы 4 қазанға дейін Франциядағы республикалық үкімет, 1946 жылғы 13 қазандағы төртінші республикалық конституциямен басқарылды. Бұл, көп жағынан, 1870 жылғы Франко-прусс соғысынан бастап 1940 жылғы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін билік еткен Үшінші Республиканың қайта жаңғыруы болды және ол көптеген осыған ұқсас проблемаларға тап болды. Саяси тұрақсыздыққа қарамастан, Төртінші Республика Францияда үлкен экономикалық өсімді және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елдің әлеуметтік институттары мен өнеркәсібін қайта құруды бастан кешірді, бұл АҚШ-тың Маршалл жоспары арқылы ұсынылған көмекке байланысты болды. Бұл Францияның көп жылдық қарсыласы Германиямен қарым-қатынасты жақсартудың бастамасы болды, ол франко-герман ынтымақтастығына және, әрі қарай, Еуропалық Одақ құрылуына әкелді. Жаңа конституция соғысқа дейінгі тұрақсыз жағдайды болдырмау үшін үкіметтің атқарушы билігін күшейтуге бағытталған әрекеттер жасады, бірақ тұрақсыздық сақталды және Төртінші Республика үкіметтің жиі ауысуына куә болды – оның 12 жылдық тарихында 21 әкімшілік жұмыс істеді. Сонымен қатар, үкімет көптеген қалған француз колонияларын деколонизациялау мәселесінде тиімді шешімдер қабылдай алмады. 1958 жылғы Алжир дағдарысымен аяқталған бірқатар дағдарыстардан кейін Төртінші Республика құлады. Соғыс жылдарындағы көшбасшы Шарль де Голль зейнеттен қайтып, жаңа француз конституциясын жасауға өкілеттік алған уақытша үкіметке жетекшілік етті. Төртінші Республика 1958 жылғы 5 қазанда өткен халық референдумынан кейін таратылды, нәтижесінде президенттік билігі күшті Бесінші Республика құрылды.

Саяси ахуал

1958 жылғы мамыр дағдарысы, сондай-ақ "Алжир төңкерісі" немесе "13 мамыр төңкерісі" деп белгілі, Франциядағы саяси дағдарыс еді. Алжирдің тәуелсіздік соғысының (1954–1962) салдарынан бұл дағдарыс Төртінші Республиканың құлауына және оның орнына он екі жылдық үзілістен кейін билікке оралған Шарль де Голль басқаратын Бесінші Республиканың келуіне әкелді. Бұл 1958 жылдың 13 мамырында Алжирде саяси көтеріліс ретінде басталды, бірақ Алжирдің депутаты және резервтік әуе десантшысы Пьер Лагайлард, француз генералдары Рауль Салан, Эдмон Жухау, Жан Грасье және Жак Массу, сондай-ақ Жерорта теңізі флотының қолбасшысы адмирал Филипп Аубойно басқарған коалицияның әскери төңкерісіне айналды. Төңкеріске Алжирдің бұрынғы генерал-губернаторы Жак Сустель және оның жақтастары қолдау көрсетті. Төңкерістің мақсаты Пьер Пфлимлиннің жаңа үкіметінің құрылуына қарсы тұру және Француз Алжирін қолдайтын оңшылдардың қалауынша саясатты өзгерту болды.

Бастапқы оқиғалар

Бас губернаторлық қызметтен кейін Жак Сустель Францияға оралып, де Голльдің билікке қайта оралуына қолдау көрсету үшін ұйымдастыру жұмыстарын бастады, сонымен бірге әскермен және отарлаушылармен тығыз байланысын сақтап тұрды. 1958 жылдың басына қарай ол төңкеріс ұйымдастырып, наразы әскери шенеуніктер мен отарлық лауазым иелерін, сондай-ақ де Голльге жақын тұратын адамдарды біріктірді. 13 мамырда оңшыл топтар Алжирде билікті басып алып, генерал де Голль басқаратын Қоғамдық қауіпсіздік үкіметін құруды талап етті. Массу Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің төрағасы болды және көтерілістің басшыларының біріне айналды. Генерал Салан азаматтық билікті алмастыру үшін құрылған Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне жетекшілік етті және хунтаның талаптарын, яғни француз президенті Рене Котидің де Голльді ерекше өкілеттіктермен ұлттық келісім үкіметінің басшысы етіп тағайындауын қадағалады, бұл «Алжирді тастап кетуге» жол бермеу мақсатында жасалды. Салан радио арқылы армия «француз Алжирінің тағдырына уақытша жауапкершілікті алғанын» мәлімдеді. Массудың ықпалымен Салан 15 мамыр күні Алжир Үкімет үйінің балконынан «Де Голльге сәттілік!» деп ұран салды. Де Голль екі күннен кейін «Республиканың өкілеттіктерін өз мойнына алуға» дайын екенін жауап берді. Көптеген адамдар бұл жауапты әскерді қолдау ретінде қарады. «Қайта жандандыру операциясы» үш жағдайдың бірі орын алғанда іске асырылуы керек еді: егер Парламент де Голльді Францияның басшысы ретінде бекітпесе, егер де Голль билікті алу үшін әскери көмек сұраса немесе егер Франция Коммунистік партиясы Францияда билікті басып алуға тырысатын сияқты болса. Саяси көшбасшылардың көп бөлігі генералдың билікке оралуын қолдауға келісті, бірақ Гай Моле үкіметінде министр болған Франсуа Миттеран, Радикалды социалистік партияның мүшесі және бұрынғы премьер-министр Пьер Мендес Франция, Жұмысшылар интернационалының француз бөлімінің мүшесі Ален Савари және Коммунистік партия бұл қолдаудан бас тартты. Белгілі атеист философ Жан-Поль Сартр: «Мен Құдайға дауыс беруді артық көрер едім», – деді, себебі ол де Голльге қарағанда кем дегенде сәумелеңірек болар еді. Мендес Франция мен Савари өз партияларының де Голльді қолдауына қарсылық білдіріп, 1960 жылы Социалистік автономды партияны (ПСА) құрды, ол Біріккен социалистік партияның (PSU) алдағы ұрпағы болды.

Де Голльдің билікке оралуы (29 мамыр 1958)

29 мамырда президент Рене Коти парламентте еліміз азаматтық соғысқа қадам тастап тұрғанын айтып, "Францияның ең көрнекті азаматына, тарихымыздың ең қараңғы жылдарында азаттықты қайтаруға бізді жетектеген және республиканы қайта орнату үшін диктатурадан бас тартқан адамға жүз бұрамын. Мен генерал де Гольді мемлекет басшысымен кеңесуге және республикалық заң шегінде ұлттық қауіпсіздік үкіметін құру үшін не қажет екенін, сондай-ақ біздің институттарымызды терең реформалау үшін қысқа мерзімде не істеуге болатынын бірге қарастыруын сұраймын" деді. Де Голль Котидің ұсынысын жаңа конституция қабылдау шартымен қабылдады, ол бойынша күшті президенттік билік құрылып, жалғыз атқарушы билік, оның алғашқысы өзі, жеті жылдық мерзімге билік жүргізетін еді. Тағы бір талап – оған алты айға ерекше өкілеттік беру қажеттігі болды. Де Голльдің жаңа құрылған кабинеті 1958 жылғы 1 маусымда Ұлттық ассамблеяда 329 дауысқа қарсы 224 дауыспен мақұлданды, сонымен қатар ол алты айға жарлықтармен басқару құқығына және жаңа Конституция жобасын жасау міндетіне ие болды. Алайда, голлистік үкімет өрескелдігі үшін сыналды: сайлаулар еркін өткенімен, мемлекет радио және теледидар хабарларын таратуда монополиялық құқыққа ие болды және оқиғаларға қатысты өз көзқарасын таңуға тырысты (бірақ бұл монополия абсолютті емес еді, себебі Франция үшін жақын елдерден арнайы радиостанциялар хабар таратты). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бедел алған голлизм бастапқыда бірнеше солшыл азаматтарды тартса да, үкіметте голлизм анық консервативтік бағытқа ие болды. 1962 жылы де Голль француз азаматтарынан президентті жалпыға бірдей сайлау құқығымен сайлау туралы референдумда дауыс беруді талап етті, бұл Наполеон III-тің 1851 жылғы төңкерісінен кейін дискіредитацияланған мәселе еді. Референдумда дауыс берушілердің 3/5-і мақұлдады, содан кейін Франция Республикасының Президенті жалпы сайлау құқығымен сайланды, бұл оның Парламентке қатысты өкілеттіктерін арттырды. Де Голль 1965 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетті, оның қарсыласы – Демократиялық және Социалистік Солшылдар Федерациясын басқарған Франсуа Миттеран болды, бұл көптеген солшыл партиялардың коалициясы (сол кезде Вальдек Роше басқарған Франция Коммунистік партиясынан басқа, ол Миттеранға дауыс беруге шақырды).

1968 жылғы мамырдағы сәтсіз революция және де Голльдің отставкасы

1968 жылдың мамыр айында Францияны жұмысшылар ереуілі мен студенттік көтерілістер шарлады. Бірақ бұл үкіметтің дереу ауысуына әкелмеді, оңшыл әкімшілік 1968 жылдың маусым айында өткен кезектен тыс сайлауда қайта сайланды. Дегенмен, 1969 жылы француз халқы де Гольдің ұсынған француз Сенатын реформалау туралы референдумды қабылдамады. Ол бұрыннан референдумда «ЖОҚ» десе, отставкаға кететінін мәлімдегендіктен, бұл референдум да халықтың пікірін білдіруге арналған сайлау болды. Сөйтіп, сайлаушылардың 52 пайызынан астамы реформаны қабылдамауы де Гольге деген шаршаудың салдары деп есептелді және соңында сол жылы оның отставкаға кетуіне себеп болды. 1968 жылдың мамырындағы оқиғалар мен одан кейінгі кезеңде Бесансондағы LIP зауыты басылып алынды, бұл 1970-ші жылдардағы маңызды әлеуметтік қақтығыстардың бірі болды. Осы оқиға барысында CFDT және Пьер Мендес Франция мүшесі болған Біріккен социалистік партия жұмысшылардың өзін-өзі басқару теориясын қалыптастырды. Италиялық операизмнен шабыт алған ПСУ-дың бір бөлігі – автономист қозғалысы саяси аренада алғаш рет пайда болды. Де Гольдің премьер-министрі Жорж Помпиду 1969 жылы сайланды және 1974 жылы қайтыс болғанға дейін президент қызметін атқарды. 1972 жылы француз халқының үштен екі бөлігі референдум арқылы Еуропалық экономикалық қауымдастығын (ЕЭҚ) Ұлыбритания, Дания, Ирландия және Норвегияға кеңейтуді мақұлдады. Помпидудың күтпеген өлімінен кейін Валери Жискар д’Эстен Жак Ширактың көмегімен қалған голлисттік саясаткерлерді жаңартты және солшыл Франсуа Миттеранға қарсы сайлауда жеңіске жетті. Жискар бұқаралық ақпарат құралдарын басқарған мемлекеттік орган – ORTF-ті реформалап, «Франция радиосы» сияқты бірнеше жаңа арна құрды. Алайда, бұқаралық ақпарат құралдары 1981 жылы Франсуа Миттеран Елисей сарайына келгеннен кейін ғана толықтай либералданды.

Үлкен үлгілер мен үрдістер

Бесінші республикада алғаш рет солшыл президент оңшыл премьер-министрмен бірге жұмыс істеуге мәжбүр болды, бұл бірінші бірлескен өмір сүруге (cohabitation) әкелді. Көптеген сарапшылар сол кезде таңғалды және оны институционалдық дағдарыс деп санады, кейбіреулер Бесінші республика мемлекет басшысының арасындағы мұндай бәсекелестікті қабылдай алмайды деп мәлімдеді. 1993 жылғы сайлаудан кейін, RPR қайтадан жеңіске жеткенде, содан кейін 1997 жылғы сайлаудан кейін Социалистік партия жеңіп, Лионель Жоспеннің Көптүрлі Солшыл үкіметі құрылды, ал Ширак өзінің бірінші президенттік мерзімінің басында ғана болды. «Бірлескен өмір сүру» кезеңдеріндегі дәстүр (бір партияның президенті, екіншісі – премьер-министр) бойынша, президент сыртқы және қауіпсіздік саясатында басты рөл атқарады, ал ішкі саясатта басты рөл премьер-министр мен оның үкіметіне тиесілі. Алайда Жоспен ешқандай да саланы тек президентке қалдырмайтынын, өйткені бұл де Голльден қалған дәстүр екенін айтты. Содан бері үкімет солшыл коалиция (Француз Социалистік партиясы (PS), Француз Коммунистік партиясы (PCF) және соңғы кезде Les Verts, Жасылдар) және оңшыл коалиция (Жак Ширактың Республика үшін жиналысы (RPR), кейіннен Халық қозғалысы үшін одақ (UMP) және Француз демократиясы үшін одақ, UDF) құрамында болды. Бұл екі коалиция да тұрақты; Төртінші республикада кең таралған коалициялық қайта ұйымдастырулар мен үкіметтердің жиі құлатылуы болған жоқ. 1980 және 1990 жылдары Жан-Мари Ле Пеннің Ұлттық фронтының (FN) өрлеуі болды, ол иммиграцияны, әсіресе Солтүстік Африка елдерінен, мысалы Алжирден келген иммиграцияны, жұмыссыздық пен қылмыстың өсуіне кінәлайды. Француздық қала маңындағы (banlieues: сөзбе-сөз "қала маңы", бірақ Францияда кедейлерге арналған үлкен қала маңындағы тұрғын үйлерді білдіретін эвфемизм, онда Солтүстік Африкадан шыққан халықтың үлесі жоғары) әлеуметтік жағдайды табысты шешу қажет. Жан-Мари Ле Пеннің 2002 жылғы француз президенттік сайлауындағы салыстырмалы табысы жасөспірімдер арасындағы қылмысқа қатысты алаңдаушылыққа байланысты болды. 1995 жылдың қараша-желтоқсан айларында барлық кәсіподақтар ұйымдастырған кең көлемді жалпы ереуіл Францияны парализге түсірді, себебі олар Жюппе жоспарымен ұсынылған либералды (еркін нарықтық) реформаларға қарсы шықты. Бұл ереуілдер француз әлеуметтік қозғалысының бұрылыс нүктесі деп есептелді. Саркозидің бірінші үкіметі осы реформалардың қаншалығын жүзеге асыратыны әлі белгісіз, өйткені Саркози 2007 жылдың мамыр айында осындай платформа бойынша президент болып сайланды.

Ширактың солшылдармен коалициясы (1995-2002)

Президент Жак Ширактың қызметінің алғашқы екі жылында премьер-министр Ален Жуппе болды, ол сонымен қатар Ширактың нео-голлистік Республика үшін жиналған партиясының (РПР) басшысы да болды. Ширак пен Жуппе Ұлттық Ассамблеяда (577 орынның 470-і) өте үлкен, бірақ біршама тәртіпсіз көпшілікке ие болды. 1998 жылдың көктеміне жоспарланған парламенттік сайлаулардан бұрын Францияның Еуроодақтың біртұтас валютасы үшін Маастрихт талаптарын орындауын қамтамасыз ету үшін үкімет саяси тұрғыдан қиын шешімдер қабылдауы мүмкін екенін ескере отырып, Ширак 1997 жылдың сәуірінде мерзімінен бұрын сайлау шаруасына бару туралы шешім қабылдады. 1995 жылғы президенттік сайыста Ширак жеңген Социалистік партияның төрағасы Лионель Жоспен бастаған солшыл күштер күтпеген жерден Ұлттық Ассамблеяда сенімді көпшілікке (абсолютті көпшілік үшін қажетті 289 орынға қарсы 319 орын) ие болды. Президент Ширак 2 маусымда Жоспинді премьер-министр етіп тағайындады, ал Жоспен социалистік министрлерден, сондай-ақ Коммунистік партия мен Жасылдар сияқты одақтас солшыл партиялардың бірнеше министрлерінен тұратын «Көптеген солшылдар» үкіметін құрды. Жоспен Еуропалық интеграцияны қолдайтынын және Францияны экономикалық және валюталық одаққа қарай бағытталған жолмен жүргізуге ниеттеніп, әлеуметтік мәселелерге көбірек назар аударуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Ширак пен Жоспен көбінесе сыртқы саясат саласында бірлесіп жұмыс істеді, президенттік аппараты мен үкімет өкілдері бірыңғай, келісілген француз саясатын ұстанды. Олардың «бірлескен өмір сүруі» Бесінші Республика тарихындағы ең ұзаққа созылған кезең болды.

Биліктегі оң жақ 20022012

Алайда, бұл 2002 жылғы президенттік сайлауда Ширактың Жоспенді (соның ішінде екінші турға өте алмай қалды) шешуші жеңісінен кейін өткен парламенттік сайлаулардан кейін аяқталды. Бұл Президент Ширактың Жан Пьер Раффаринді (UMP) жаңа премьер-министр етіп тағайындауына әкелді. 2005 жылдың 29 мамырында Еуропа Конституциясын құру туралы келісімді бекіту жөніндегі референдумда француз сайлаушылары ұсынылған хартаны үлкен үлесте қабылдамады. Бұл Ширак пен оның үкіметіне, сондай-ақ ПС басшылығына, солшыл фракция мен Лоран Фабиус ерекшеліктерінен басқа, қарсылық ретінде қарастырылды, олар ұсынылған конституцияны қолдаған еді. Екі күннен кейін Раффарин отставкаға кетті, ал Ширак бұрынғы Сыртқы істер министрі Доминик де Вильпенді Франция премьер-министрі етіп тағайындады. Жан-Мари Ле Пеннің «Ұлттық фронт» партиясы – тұрақты күш, оның иммиграцияға қарсы, оқшауланған саясатын сыншылар ксенофобияға негізделген деп сипаттайды. Ле Пеннің 2002 жылғы екінші турға өтуі көптеген сарапшыларды алаңдатты, бірақ 2007 жылғы бірінші турда Ле Пен төртінші орынды иеленді. Франциядағы колониализм туралы 2005 жылғы 23 ақпандағы заң солшылдар тарапынан қызу наразылық тудырды. UMP көпшілігі дауыс берді, оған тарихи ревизионизмді жақтаушы деп айып тағылды, және ұзақ пікірталастардан және халықаралық қарсылықтан (Абделазиз Бутефликадан немесе Негритуд қозғалысының негізін қалаушы Эме Сезерден) кейін Жак Ширактың өзі оны күштен жойды. 2005 жылдың күзінде полицияның қатыгездігінен төменгі тапқа жататын қала маңындағы бірнеше аудандарда тәртіпсіздіктер орын алды. Соның салдарынан үкімет 2006 жылдың қаңтарына дейін сақталған төтенше жағдай режимін енгізді. 2006 жылы премьер-министр Доминик де Вильпен 26 жасқа дейінгі жұмысшыларды жұмысқа алу және босату тәртібін жеңілдететін «Бірінші жұмыс келісімшарты» деп белгіленген түзетулерді қабылдады. Бұл шараны қолдаушылар француз еңбек заңнамасы жұмыс берушіге жұмыстан босату себебін дәлелдеу міндетін жүктейтінін, бұл жаңа қызметкерлерді жұмысқа алудан сақтайтынын айтты. Олардың пікірінше, осы себепті 26 жасқа дейінгілер арасындағы жұмыссыздық деңгейі 23%-ды, ал кейбір төменгі тап аудандарынан келген жастар арасында 40%-ға жетеді, ал байлардың табысын арттыру үшін пайдаланудан бас тарту емес. Алайда, жоспар күтпеген салдарға әкелді, заңның қабылдану жолы (ерекше заңнамалық процедураны қолдану) және заңның өзі сынға ұшырады, ол жалпы жұмысшылардың құқықтарын әлсіретеді және жалпы мәселелерді шешуге тырысудың орнына жастарды ерекше жағдайға түсіреді деп айтылды. 2006 жылғы CPE-ге қарсы наразылықтардан кейін үкімет заң жобасын қайтарып алуға мәжбүр болды. Осы оқиғалардан кейін Вильпен президенттікке үмітін жоғалтты және оның үкіметі реформалар енгізуге тырыспады. Консерватор Николя Саркози сайланды және 2007 жылдың 16 мамырында қызметке кірді. Жұмыссыздық мәселесі әлі де шешілген жоқ. Саркози 2011 жылы Ливиядағы Каддафи үкіметін құлату үшін жүргізілген әскери операцияға белсенді қатысты.

Биліктегі социалистер (2012-2017 жж.)

2012 жылғы президенттік сайлауда социалист Франсуа Олланд Саркозидің қайта сайлану әрекетін жеңді. Олланд Еуропаның мемлекеттік қарыз дағдарысын шешу үшін Германияның Ангела Меркель ұсынған қатаң үнемдеу саясатына қарсы өсу саясатын жақтады. 2014 жылы Олланд Меркель пен АҚШ президенті Обамамен бірге Украинаға қарсы әрекеттері үшін Ресейге санкциялар салуға қолдау көрсетті. 2016 жылдың желтоқсан айында Олланд Франция президенті лауазымына қайта сайлануға түспейтінін хабарлады.

Макронның президенттік кезеңі (2017 - қазіргі)

2017 жылғы президенттік сайлауда «La République En Marche!» жаңа партиясының негізін қалаушы Эммануэль Макрон жеңіске жетті. Ол өзін сол және оң қанаттан тыс деп жариялады. Ол парламент сайлауын тағайындап, депутаттардың абсолютті көпшілігін қамсызды. Орталық оң қанаттан премьер-министрді, ал орталық сол және орталық оң қанаттан министрлерді тағайындады. 2022 жылғы президенттік сайлауда президент Макрон екінші турда өзінің ашық оң қанатты қарсыласы Марин Ле Пенді жеңіп, қайта сайланды. Ол 2002 жылдан бері Франция президенті лауазымында қайта сайланған тұңғыш президент болды. 2022 жылдың мамыр айында президент Эммануэль Макронның орталық партиясы La République en Marche атын Renaissance деп өзгертті. Дегенмен, Макронның коалициясы 2022 жылдың маусым айында өткен парламент сайлауында көпшілігін жоғалтты, бұл 20 жыл ішінде француз президентінің парламентте абсолютті көпшілігін жоғалтуының алғашқы жағдайы болды. Макронның орталық оң қанатты альянсы 234 орынды жеңіп алды, солшыл коалиция 141 орынды, ашық оң қанатты Ұлттық Біріккендік 90 орынды, ал консервативті Les Républicains және оның одақтастары 75 орынды иеленді. Оппозициялық солшыл коалицияға «Бағынбайтын Франция» (LFI) және оның жетекшісі Жан-Люк Меленшон жетекшілік етті. Солшыл альянстың басқа мүшелері – Социалистік партия (PS), Франция Коммунистік партиясы (PCF) және «Жасылдар – Еуропа Экологиясы» (EELV).

Либерализм немесе социализм мәселесі

Қазіргі француз саясатының маңызды мәселелерінің бірі – либерализм, яғни экономикалық либерализм, жекелей тұлғаны бағалау, қоғам және нарық жүйесі, экономикаға мемлекеттік араласуға қарсы тұру. Жалпы айтқанда, либерализмді қолдайтындар еркін нарық күштерінің кем реттеліп жұмыс істеуін қалайды. Мысалы, олар жұмыс күшін реттеуді азайтуды және аптасына 35 сағаттық жұмыс уақытын белгілейтін француз заңдарын күштен шығарып, осы мәселені келісімшарт арқылы шешуді жөн көреді. Либерализмді сынаушылар жұмысшылардың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін мемлекеттік араласудың қажеттігін айтады; олар тарихи тұрғыдан жұмысшылардың құқықтарын арттыруға үкіметтік араласу мен қоғамдық жұмылдыру көмектескенін, мысалы, Халық майданы кезіндегідей, атап көрсетеді. Либерализмді жақтаушылар еркін нарық пен тауарлардың еркін қозғалысын қолдайды, ал қарсыластары бұл байлардың есебінен қарапайым жұмысшылардың құрбаны болатынын айтады. Франциядағы оңшылдардың белгілі жіктелуіне сәйкес, бұл либералдық дәстүр Орлеанистердің мұрасы болып табылады, ал Голлистер Бонапартизмнен және соғыстан кейін Ұлттық Кеңестің (CNR) әлеуметтік мемлекеттік бағдарламасынан туындаған мемлекеттік араласу дәстүрінен мұрагерлік алған. Алайда, нео-голлистер содан бері экономикалық либерализмге бейімделді, нәтижесінде қазіргі француз консерваторлары – UMP, ал одан бұрын RPR, UDF немесе Тәуелсіз Республикашылар – барлығы экономикалық либерализмді қолдады. Социалистік партияның оң қанаты саналатын Франсуа Олланд, Доминик Стросс-Кан, Сеголен Руаяль да осылай әрекет етті. Кейбір оңшылдар, мысалы, Николя Саркози, үкімет пен еркін нарық арасындағы қарым-қатынасты түбегейлі өзгертуді жақтады. Олардың пікірінше, соңғы 30 жылда, оң және солшыл үкіметтердің екеуі де француздарды нақты реформаларсыз жағдайдың жақсаруына сендіріп алдады. Олар Тэтчерлік тәсілді қолдайтындарын айтуға болады. Оң жақтағы басқалар (Доминик де Вильпен сияқты) және сол жақтағы кейбіреулер кезең-кезеңімен реформалар жасауды жақтады. Алайда, 2005 жылы француз сайлаушыларының ұсынылған Еуропалық Конституцияға дауыс беруден бас тартуы кейбір тараптардан – әсіресе Француз Коммунистік партиясы және LO немесе LCR сияқты радикалды солшыл партиялардан – Еуропалық Одақтың бейнесіндегі либерализмге қарсы халықтық наразылық ретінде түсіндірілді. Лоран Фабиус сияқтылар Социалистік партияның "солшыл" бағытты ұстануы керек деп мәлімдеді. Либертариандық көзқарас Францияда сирек кездеседі; ол ультралиберализм немесе неолиберализмнің бір түрі саналады және Ален Мадлен сияқты өте аз оңшылдар ғана оны қолдайды.

Жұмыс берушілер ұйымдары

Француз корпорацияларының қозғалысы (Mouvement des Entreprises de France (MEDEF), бұрын CNPF деп аталған), кейде «кәсіпкерлер қауымдастығы» деп те аталады. Шағын және орта кәсіпорындардың жалпы конфедерациясы (CGPME) өз ұстанымын MEDEF-тің ұстанымымен үйлестірді.

Францияның сол және оң жақтары және негізгі саяси партиялар

1789 жылғы француз революциясынан бері Францияның саяси спектрі сол-оң бөлінісіне сәйкес келеді. Дегенмен, «оң» (droite) терминінің тарихи түрде монархизммен байланысты болуына байланысты, консервативті немесе оңшыл партиялар өздерін ресми түрде «оңшыл» деп атаудан жиі бас тартады. Француз саясаты ұзақ жылдар бойы екі қарама-қарсы саяси топпен сипатталды: бірі – француз социалистік партиясы төңірегінде біріккен солшыл топ, екіншісі – бұрын Rassemblement pour la République (RPR) және оның ізбасары Халық қозғалысы үшін одақ (UMP) төңірегінде біріккен, қазір Les Republicains деп аталатын оңшыл топ. 2017 жылдан бері Франциядағы ең ірі саяси партия – либералдық және центристтік «Ренессанс» (RE) партиясы (бұрын En Marche! және кейін La République En Marche! деп белгілі болған).

Ескі солшылдар

Анархистік қозғалыстар. ПКФ 1947 жылдың мамыр айынан кейін үнемі оппозицияда болғанына қарамастан, сайлауларда шамамен 28% дауыс алып, маңызды күш болып қала берді. 1956 жылдан 1970 жылдардың соңына дейін "еврокоммунизм" идеяларына қызығушылық танытты. SFIO 1946 жылы 23,5%-дан 1956 жылы 15%-ға дейін төмендеді және тек 1967 жылы 19,0%-ға дейін өсті. 1946 жылдан 1951 жылға дейін және 1956–1958 жылдары үкімет құрамына кірді. 1971 жылы (Эпинай конгресі) әртүрлі социалистік клубтардың бірігуі нәтижесінде Социалистік партияға айналды. 1959 жылдан бастап екі партия да 1981 жылға дейін оппозицияда болды. 1972 мен 1978 жылдар аралығында "Сол жақтар одағы" деп аталған коалицияны (Радикал сол партиясымен бірге) құрды.

Ортаңғы солшыл орталық

Радикалдық партия, кейбір түсініксіздіктерге қарамастан (1956 жылғы заң шығару сайлауларында Пьер Мендес Францияның орта-сол жақ республикалық фронтына қолдау көрсеткеніне қарамастан), ақырында экономикалық либерализмді қабылдады және оңға қарай жылжыды. Бірақ 1972 жылы сол қанаттағы радикалдар бөлініп, Сол Радикалдық партияны құрды.

Салқын соғыс аяқталғаннан кейін

1993 жылы Жан-Пьер Шевенмент ПС-тен шығып, Азаматтар мен Республикалық қозғалысын (МРК) құрды, бұл республикашылдық және универсализм дәстүріне (тұрғылықты емес діни сенімдерді қолдау, тең мүмкіндіктер, көпмәдениеттілікке қарсылық) байланысты солшыл еуроскептик партия. 1994 жылы коммунистік және социалистік диссиденттер прогрессивті балама үшін конвенцияны, экологиялық социалистік платформасы бар партияны құрды, олардың 1 депутаты, 8 қала әкімі және бірнеше кеңесшілер бар. Олар Жоғарғы Виенна және Марна аңғарында әлі де сақталып қалды. 1990 және 2000 жылдары кейбір партиялар ПСУ мұрасын жалғастырды, мысалы Les Alternatifs немесе ANPAG. Жаңа антикапиталистік партия француздық радикалды солшыл қозғалыстардың фрагментациясын біріктіруге және жаңа белсенділерді тартуға тырысты, 2002 және 2007 жылғы президенттік сайлаулардағы солшыл партиялардың салыстырмалы күшін пайдаланды, онда олар тиісінше 10,44% және 7,07% дауыс жинады.

Оң жақ

Тарихшы Рене Ремонд оң қанатты саяси күштерді үш негізгі бағытқа жіктеді.