Луи Раэмакерс: Голланд суретшісі және саяси карикатурист

Кіріспе

Голландия суретшісі Луи Рамекерс (6 сәуір 1869 – 26 шілде 1956) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Амстердамның «De Telegraaf» газеті үшін қызмет еткен голландиялық суретші, карикатурист және саяси карикатурист. Ол неміс үстемдігіне қарсы тұруымен белгілі болды.

Ерте өмір

Ол Нидерландының Рермонд қаласында дүниеге келіп, қаладағы саяси және әлеуметтік дүрбелең кезеңінде өсті, сол кезде қала католик дін қызметкерлері мен либерализм арасындағы күрестің ортасы болды. Луидің әкесі "De Volksvriend" ("Халық досы") атты апталық журнал шығарды және либералдық айналымдарда ықпалды адам болды. Оның қалыпты жағдайға қарсы күресі, бірнеше онжылдықтан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында бейтарап Бельгияның оккупациясына қарсы күрескен ұлының ұстанымына үлгі болды. Оның анасы неміс тегінен шыққан. Ол сурет салушы-педагог ретінде білім алды, кейін сол мамандық бойынша жұмыс істеді, бос уақытында пейзаждар, балалар кітаптарының мұқабалары мен иллюстрацияларын жасады. 1906 жылы өмірі шешуші кезеңге енді, ол жетекші голланд газеттері үшін саяси карикатуралар салуға шақыруды қабылдады, алдымен 1906 жылдан 1909 жылға дейін "Algemeen Handelsblad" үшін, ал 1909 жылдан бастап "De Telegraaf" үшін.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Германия Бельгияға басып кіргеннен кейін Луи Рамекерс олардың ең қатал сыншыларының біріне айналды. Оның үндеуі нақты болды: Нидерланды одақтастардың жағына шығып, бейтараптықтан бас тартуы керек еді. Оның сатиралық суреттері Бельгиядағы неміс әскерлерінің үстемдігін көрсетті, немістерді қатыгездер ретінде, ал Кайзер Вильгельм II-ні шайтанның серігі ретінде бейнеледі. Оның туындылары бірнеше рет Нидерланд үкіметінен тартылып алынды және ол Нидерландтың бейтараптығына қауіп келтіргені үшін көптеген адамдар тарапынан сынға ұшырады. Сыртқы істер министрі Джон Луддон Германия үкіметінің қысымымен Рамекерсті, «De Telegraaf» газетінің иесі Х.М.С. Холдертті және бас редактор Кик Шредерді кездесуге шақырды. Онда ол олардан «неміс кайзері мен неміс әскерін қорлауға бағытталған кез келген нәрсені» болдырмауды сұрады. Елде әскери жағдай енгізілмегенше Рамекерсті соттау мүмкін емес еді. Бірақ оған Германия тарапынан да қысым жалғасты: 1915 жылдың қыркүйегінде тіпті неміс үкіметі Рамекерстің басына, тірі немесе өлген күйінде 12 000 гульдер сыйлық ұсынғаны туралы қауесет тарады, бірақ ресми мәлімдеменің куәлігі табылған жоқ. Луи Рамекерс өз туған елінен тыс жерде ең үлкен жетістіктеріне қол жеткізді. 1915 жылдың қарашасында ол Лондонға кетіп, мұнда оның туындылары Бонд-стриттегі Көркем өнер қоғамында қойылды. Олар зор құрметпен қабылданды. Рамекерс бірден танымал болды және оның суреттері қаланың тақырыбына айналды: «Олар діни уағыздардың тақырыбы болды, және екі ай бойы көрмеге қойылған галереялар адамдарға толы болды. Іс жүзінде, әрбір сурет қымбат бағаға сатылып алынды». Ол Англияда қоныстануға шешім қабылдады және оның отбасы 1916 жылдың басында оны еріп келді. Оның Нидерландтан Лондонға кетуі барлық тарап үшін құдайдан келген жарылқау болды. Осыдан кейін Нидерланд үкіметі карикатурист пен оның туындыларынан дипломатиялық қарым-қатынаста алшақтауға мүмкіндік алды, осылайша Германиямен қарым-қатынасын тұрақтандырды, ал Рамекерс өзі Нидерландының бейтараптықтан бас тартуына қатысты үмітсіз күресін тоқтатуға мүмкіндік алды. Ол, мүмкін, өз елін қаруға шақырып, осылайша Бельгияның тағдырынан құтылуға тырысудың шындыққа жанаспайтын мақсат екенін түсінген шығар. 1915 жылдың басынан бастап Рамекерстің суреттері британдық газеттер мен журналдарда жариялана бастады. 1916 жылдың басында ол «Daily Mail» газетімен келісімшартқа қол қойды және келесі екі жыл бойы оның суреттері осы газетте тұрақты түрде жарияланды.

Immediately after the Germans invaded Belgium, Louis Raemaekers became one of their fiercest critics. His message was clear: the Netherlands had to take sides for the Allies and abandon its neutral stance. His graphic cartoons depicted the rule of the German military in Belgium, portrayed the Germans as barbarians and Kaiser Wilhelm II as an ally of Satan. His work was confiscated on several occasions by the Dutch government and he was criticized by many for endangering the Dutch neutrality. The minister of Foreign Affairs John Loudon invited Raemaekers, the owner of De Telegraaf H. M. C. Holdert and the editor in chief Kick Schröder under pressure from the German government to a meeting, at which he requested them to avoid ‘anything that tends towards insulting the German Kaiser and the German army’. It was not possible to prosecute Raemaekers for as long as the country was not under martial law. But the pressure on him continued, also from Germany: in September 1915 the rumor even started circulating that the German government had offered a reward of 12,000 guilders for Raemaekers, dead or alive, but proof of an official statement has never been found. Louis Raemaekers achieved his greatest successes outside his native country. He left for London in November 1915, where his work was exhibited in the Fine Art Society on Bond Street. It was received with much acclaim. Raemaekers became an instant celebrity and his drawings were the talk of the town: ‘they formed the subject of pulpit addresses, and during two months, the galleries where they have been exhibited have been thronged to excess. Practically every cartoon has been purchased at considerable prices.’ He decided to settle in England and his family followed in early 1916. His leaving the Netherlands for London was a godsend for all concerned. Henceforth, the Dutch government could distance itself from the cartoonist and his work in its diplomatic relations, thus stabilising its position vis à vis Germany, while Raemaekers himself could cease his hopeless campaign to get the Netherlands to abandon its neutral stance. He may also have realised for himself that his aim of persuading his country to take up arms and thus avoid the fate of Belgium was not very realistic. From early 1915 Raemaekers' cartoons had already appeared in British newspapers and magazines. In early 1916 he signed a contract with the Daily Mail and they appeared in this newspaper on a regular basis for the next two years.

Соғыс үгіт-насихаттары

Рамекердің мансабындағы ең маңызды аспекті – оның одақтастардың соғыс үгітіндегі рөлі. Лондонға келгеннен кейін көп ұзамай ол Ұлыбританияның соғыс үгіті бюросы Веллингтон Хаусымен байланысқа түсті, атап айтқанда, Англияда және басқа елдерде оның жұмысының жаппай таралуын қамтамасыз ету және одақтастардың үгітін қолдау үшін. Оның ең әсерлі қырық карикатурасы Raemaekers Cartoons жинағында жарық көрді, ол дереу он сегіз тілге аударылып, бейтарап елдерде бүкіл әлем бойынша таратылды. Бұл оның өміріндегі жаңа кезеңнің басталуы болды, ол оған әлемдік даңқ әкелді. Одақтастар мен бейтарап елдерде Рамекерстің бейтарап статусы оған сенімділік сыйлады. Бұл туралы оның жақын досы Гарри Перри Робинсон, "Таймс" газетінің толығымен бейтарап емес журналисі, Рамекерстің "Ұлы соғыс: бейтараптың айыптауы" (1916) альбомында былай деді: «Рамекерстің куәлігі – көзімен көргеннің куәлігі. Ол қираған Бельгиядан голланд шекарасы арқылы құйыла бастаған шаршаған босқындар ағынын көрді; және олар өз ауыздарынан бастан өткерген қорлықтар туралы естіді. Сондықтан ол сөйлей бастағанда, әлемге жеткізген хабары бейтарап, әрі білгіш бейтараптың толық құқығына ие болды».

Лондондағы алғашқы көрмеден кейін, одан да көп көрмелер ашылды, бірінші кезекте Ұлыбритания мен Францияда, одан кейін әлемнің көптеген елдерінде. Оның туындыларын бейнелейтін альбомдар, буклеттер, плакаттар, пошта карточкалары және темекі карточкалары да қолжетімді болды. Оның суреттері тіпті тірі суреттер (tableaux vivants) түрінде қайта жандандырылды. Осы ауқымды үгіт-насихат жұмысында таратылған Рамекерстің карикатураларының жалпы саны тез миллиондарға жетті.

Америка Құрама Штаттары

1916 жылдың жазынан бастап Реймекерстің туындыларын бейтарап елдердің ең қуаттысы – АҚШ-та таратуға күш салынысты. Веллингтон үйінің өтінішімен Рамекерс 1917 жылы АҚШ-қа сапар шегіп, өнер жұмысына назар аудару мақсатымен барды. АҚШ Германияға соғыс жариялаған еді, ал одақтастар оның келуі халық пікірін өздерінің пайдасына бұруға көмектеседі деп үміттенді. Оның туры сәтті аяқталды. Рамекерс лекциялар оқыды, сұхбаттар берді, кинокамералар үшін карикатуралар салды, қоғамдық шараларда құрметті қонақ ретінде қабылданды және президент Вудро Вильсонмен, сондай-ақ бұрынғы президент Теодор Рузвельтпен кездесті. АҚШ-қа келгеннен кейін көп ұзамай ол, баршаның таңғалысына орай, Уильям Рэндольф Херсттің синдикаты – Халықаралық жаңалықтар агенттігімен келісімшартқа қол қойды. Херст газеттері Германияны қолдайтын басылымдар саналды және одақтастардың ақпарат көздерінен толықтай үзіліп қалған еді. Бірақ Рамекерстің: «Бұл ең маңызды аудитория, себебі оқырмандар күнделікті түрде жалтақталған мақалалармен уланып жатыр» деген пікірі дұрыс екенін дәлелдеді. Статистика көрсеткендей, 1917 жылдың қазан айына дейін екі мыңнан астам американдық газет Рамекерстің карикатураларын жүздеген миллион тиражбен жариялады. Оның туындыларын насихаттау Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі үгіт-насихаттық іс-қимылы деп есептеледі.

Соғыс аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Луи Рамекерс Брюссельде қоныстанды. Ол Ұлттар Лигасының жақтаушысы болды және Еуропаның бірлігіне арналған көптеген эскиздер мен мақалалар жазды. Осы уақытта ол Германиядағы оқиғаларды жақыннан және күдіспен бақылап отырды. Ұлыбритания мен Францияда оның туындыларына деген қызығушылық азайды, себебі оның соғыс карикатуралары әлі де көпшіліктің естелігінде сақталған еді. Адамдар оның жасаған зұлмат суреттерінен жалықты. Голландиялық баспагер оның иллюстрациялар жинағын "халық соғыс тақырыптарынан шаршады" деген себеппен қабылдамады. 1927 жылы ол "Gezondheid Is De Grootste Schat" атты туберкулез туралы комикс жазды. Бірақ, 1930-шы жылдары адамдар Рамекерстің Германия туралы болжамдары дұрыс болуы мүмкін деген ойға келді. Ол бұрынғыдан гөрі көбірек жұмыс істеді, бірақ оның туындыларының көркемдік және мазмұндық сапасы пропорционалды түрде төмендеді. Ол "De Telegraaf" газетіне адал қызмет етті, тіпті газет басшылығы немісшілдікке ұмтылғаннан кейін де. Херст Пресске қатысты Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ұстанымын сақтап, оның оқырмандарын ең маңызды аудиториясы деп есептеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс және соңғы жылдары

Рамекерс Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға аздай уақыт қалғанда АҚШ-қа қашып кетіп, 1946 жылға дейін онда тұрды, содан кейін Брюссельге оралды. Нидерланды оны ұмытқан жоқ, бірақ туған елі оған көптен күткен құрметті тек 1949 жылы, сексен жылдық мерейтойында ғана көрсетті: оған Рермонд қаласының құрметті азаматы атағы берілді. Шамамен қырық жылдық үзілістен кейін Рамекерс 1953 жылы Нидерландыға қайта оралды. Ол 1956 жылы Гаага қаласының жанындағы Схевенингенде қайтыс болды.

Мұра

1956 жылдың жазында "Таймс" газеті Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әлемдік деңгейде танымал болған адамның некрологын жариялады: "1914-1918 жылдардағы соғыстың немісқа қарсы өткір сатирашысы Луис Рамекерс 1956 жылдың 26 шілдесінде Гаагаға жақын Шевенгенде 87 жасында қайтыс болды. Рамекерстің 1914-1918 жылдардағы соғыстың барысына нақты және зор ықпал еткен жалғыз жеке тұлға болғаны айтылады. Онға жуық адам – императорлар, корольдер, мемлекеттік қайраткерлер және бас қолбасшылар – саясатты анық қалыптастырып, оқиғаларды бағыттап отырды. Осы билік иелерінің шеңберінен тыс Луис Рамекерс, ешқандай лауазым мен атаққа ие болмай, халықтардың тағдырына күмәнсіз әсер еткен бірден-бір адам ретінде ерекше көзге түседі."