Кіріспе

Неміс генералы (1902–1979)

Рейнхард Гелен (3 сәуір 1902 – 8 маусым 1979) – неміс кәсіби барлау офицері, Ваймар Республикасы, нацистік Германия, АҚШ барлау орталығы және НАТО-ға қатысты Германия Федеративтік Республикасының қызметінде болған. Эрфурт қаласында лютеран отбасында дүниеге келген Гелен Рейхсверге, Ваймар Республикасының қысқартылған армиясына қосылды және 1933 жылы Адольф Гитлер канцлер болғаннан кейін әскери барлау офицері мансабында қалды. Гелен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ФХО (Wehrmacht Fremde Heere Ost) – антисоветтік әскери барлау қызметінің басшысы болды. 1945 жылдың сәуірінде Адольф Гитлер оны қызметтен босатуға дейін генерал-майор шеніне жетті, себебі ФХО-ның «жеңілісшілдігі» және Қызыл Армияның әскери басымдығы туралы дәл, бірақ пессимистік ақпараттары болған. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Гелен АҚШ армиясына тұтқынға берілді. Тұтқын лагерінде ол ФХО-ның КСРО және өзінің қызметі туралы микрофильмделген және жасырын жерленген архивтерін АҚШ барлау орталығына ұсынды. Салқын соғыс басталғаннан кейін АҚШ әскері (G 2 Intelligence) Геленнің ұсынысын қабылдады және оған Кеңес Одағы мен Кеңес блогына бағытталған тыңшылық қызметі – Гелен ұйымын құруды тапсырды. Гелен Ұйымының басшысы болған кезінен бастап Гелен Атлантизмді және болашақта Батыс Германия, АҚШ барлау орталығы және НАТО әскери одағының басқа мүшелері арасындағы тығыз ынтымақтастықты қолдады. Ұйымда Вермахттың әскери барлау қызметінің бұрынғы офицерлері жұмыс істеді. Батыс Германия егемендігін қайта алғаннан кейін Гелен Батыс Германияның Федералды барлау қызметінің (Bundesnachrichtendienst, BND) құрылтайшы президенті болды (1956–68). Гелен Батыс Германия канцлері Конрад Аденауэрдің тікелей бұйрығына бағынды және темір перде артындағы барлау қызметтерінен Батыс Германияға бағытталған жасырын идеологиялық иесізденудің күшті толқынына жауап ретінде Шутцштаффельдің (СС) және Сейхенхедс дистенттің (СД) бұрынғы қарсы барлау офицерлерін де жұмысқа алды. Бұл азаматтық лауазым болғанымен, ол Бундесвердің резервтік күштерінде генерал-лейтенант болды, Батыс Германия әскеріндегі ең жоғары шенді резервтік офицер еді. 1968 жылы Германия Федеративтік Республикасының Еңбегі үшін орденінің Үлкен кресімен марапатталды.

Ерте өмір

Гелен 1902 жылы Эрфурт қаласында протестант отбасында дүниеге келді. Оның екі бауыры мен бір қарындасы болған. Ол Бреслау қаласында өсті, ал әкесі бұрынғы әскери офицер, Ferdinand Hirt Verlag баспасында мектеп кітаптарын шығаратын баспагер болып жұмыс істеген. 1920 жылы Гелен Абитур емтиханын бітіріп, Рейхсверге қосылды. 1935 жылы Германияның штаб колледжін бітірген соң Гелен капитандық шеніне көтеріліп, Германияның Бас штабына бекітілді. Гелен 1936 жылға дейін Бас штабта қызмет етті және 1939 жылы майор шеніне өрледі.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшаға неміс шабуыл жасаған кезде (1 қыркүйек 1939), ол жаяу әскер дивизиясының штаб офицері болды. Сталинград шайқасындағы Вермахттың қасіретінен бұрын (23 тамыз 1942 – 2 ақпан 1943), Германияның Кеңес Одағына қарсы соғысы басталғанына бір жыл толғанда, Гелен ФХО-ның түбегейлі қайта ұйымдастырылуын қажет ететінін түсінді және армия тіл білгіштері, географияшылар, антропологтар, заңгерлер және кіші әскери шенеуніктерден құралған штатты қамтамасыз етті, олар нацистік идеологияға қарамастан, ФХО-ны әскери барлау ұйымы ретінде жақсартуға көмектесетін еді.

Макс желісі

Гелен Max Network-тен алынған кабельдерді тиімді пайдаланды. Бастапқыда Abwehr құралы болған Макс, Кеңес әскері туралы FHO ақпаратының басты көздерінің бірі болды. Софияда орналасқан Макс, Клат бюросымен (Dienststelle Klatt) басқарылды және оны еврей Ричард Каудер басқарды, сондай-ақ көптеген еврейлер радио операторлары ретінде жұмыс істеді. Макс кабельдері жоғары дәлдікке ие болды және 1942–1944 жылдар аралығында 10 700 кабельге жетті, бұл британдықтардың ескертуіне әкелді – Ultra Макс кабельдерін ұстап алып, Сталинге Ставкадағы жоғары лауазымды тыңшы туралы хабарлады. Кабельдер келе бергенде, британдықтар бұл Кеңес операциясы болуы мүмкін деп күдіктенді, бірақ кейін тергеу жүргізіп, бұл ойдан бас тарды. Кабельдерді британдық архивтен құны бойынша сатып алып оқуға болады. Ақиқатында, бірнеше рет кеңестік дезинформация болған жағдайларды есептемегенде, Макс кабельдерінің көп бөлігі өте дәл ақпаратты қамтыды. Макс Геленнің мансабының өркендеуіне үлкен үлес қосты, ол "Макстің жетістігін" тыңшылық шеберлігіне айналдырып, соғыстан кейінгі мансабына негіз жасады. Максқа кеңестік тыңшылардың енуі НТС және Гелен ұйымына кеңестік тыңшылардың енуіне паралель және маңызды фактор болды.

Шынайы адалдық

Соғыс кезінде кейбір неміс офицерлері Каудер желілерінің жұмыс істеу механизмін анықтауға тырысты, бірақ ешқашан толыққанды түсінік таба алмады. Дегенмен, ақпараттың күші соншалықты зор болғандықтан, FHO олардың «алтын» көзін қандай да бір бұрмалаудан қорғады. Соғыстан кейін одақтастар Каудерді және оның серіктестерін тексерді де, бүкіл «Макс» операциясын Кеңес Одағы жүргізген деген қорытындыға келді. Каудер кәсіби шпион емес, ол тек НКВД байланыстары мен деректерінен алған ақпаратты жеткізіп жүрген қарапайым адам болды. Алайда, «Макс» ақпаратының дұрыстығы расталды, содан кейін НКВД және «Смерш» желісін жеке зерттеді. Бәлкім, Сталин «Макс» желісін ресми ұйымдық құрылымдардан жақын ұстады, оларға ол толық сенбеген. «Макс» есептерінің дәлдігі FHO-ның оған тым көп сенуіне себеп болды деп айтылады – тіпті нацистердің шенеуніктері Гитлердің Каудермен, яһудимен жұмысты тоқтату туралы тікелей бұйрығына басыбайлы болды. Бұл ақпарат кеңестік тарапқа шығын әкелуі мүмкін болған, бірақ кейіннен Сталинград, Курск және 1944 жылғы жазғы шабуыл (Багратион операциясы) кезінде Вермахтты тұзаққа түсіру үшін советтік «Маскировка» стратегиясының бір бөлігі ретінде пайдаланылды, бұл өте құнды болды. Каудер үшін жұмыс істеп, тірі қалған көптеген яһудилер кейін Израильге көшіп кетті. Қартайған израильдіктер «бірнеше яһудилер Екінші дүниежүзілік соғысты жеңіске жеткізді» деген пікірді білдіреді – егер «Макс» шығыста неміс әскерінің көп бөлігі жойылған неміс күштерінің құлдырауына себеп болған болса, бұл сөздердің мәні бар. Бірақ «Макс» телеграммалары FHO-ны Қызыл Армия үшін ауыр жеңіліс болған «Марс» операциясы туралы ескертті. Бұл британдықтарды «Макс» советтік операция болуы мүмкін емес деген тұжырымға әкелді. Дегенмен, британдықтар батыстық идеалдарға тым көп мән берген болуы мүмкін. «Макс» желісі – соғыстың әлі де шешілмеген құпияларының бірі, Каудердің кімге адал болғаны және оның ақпарат көздері әлі де белгісіз.

Макс бастауы

Каудер 1900 жылы Венада дүниеге келген. Әкесі тарапынан пацифистік тәрбие алған Каудер өмір бойы өзін-өзі пацифист деп жариялады. Венадағы уақытында ол идеалистермен, кейбіреулері коммунистермен, кейбіреулері социалистермен, ал кейбіреулері сионисттермен араласып, достасты. Кейбіреулері болашақ тыңшылар болды, мысалы Ким Филби – әйелі Литзи Фридман еврей және НКВД агенті болатын. Сондай-ақ, сол кезде Гарри Питер Смоллет, кейін Ханс Питер Смолка, Эхуд Авриел және Тедди Коллек болды. Тедди Коллектің Израильдік барлау қызметіндегі мансабында ол Филбидің коммунистік қызметі туралы ЦРУ-ға хабарлаған, бірақ Джеймс Энджлтон оған бұл ақпаратты өзіне қалдыруды айтты. Эхуд Авриелдің Каудермен байланысы 1948 жылы Максвелл арқылы Чехословакиямен қару-жарақ келісіміне үлкен үлес қосты. Кейіннен ЦРУ-ның мәліметінше, Каудер Израильдің барлау қызметімен жұмыс істеген. Смолет Каудерді венгрлік барлау қызметкері Отто Хацпен таныстырды, ол кейіннен оны белгілі Mainishi Shimbun газетінің жапондық журналисі Момоторо Эномотомен таныстырды. Эномото коммунистік анархизмге сенді және Смолетпен дос болды. Эномотоның журналистік паспорты оған Будапешт, Вена және Берлин арасында еркін жүріп-тұруға мүмкіндік берді. Оның Германия элитасымен достық қарым-қатынасы болды және Еуропадағы жапон елшілерінің бәріне еркін қатынаса алды. Бірақ ол Жапонияның әскери атташесімен ынтымақтастық жасағаны үшін Түркиядан қуылды, ол үшін ол Түркияда тергеу жүргізді. 1940 жылдың қаңтар айында Каудер Венада "Абвер" офицерлерімен кездесуге шақырылды. Эномото мен Хацтың кеңесі бойынша ол өзі сияқты еврейге тұзақ болатын жерге барды деп ойлады. Вена станциясының бастығы полковник Рудольф фон Марогна Редвиц одан Софияға барып, жапондық жаңалықтар агенттігінің жамылғысымен олардың барлау операцияларын басқаруды сұрады. София Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынасын сақтап қалған жалғыз Орталық держава болды, ал Софиядағы Кеңес елшілігінің үлкен штатында НКВД агенттері болды. Ол Каудерге Софиядағы база идеясы және Каудердің оны басқаруы туралы Эномото айтқанын хабарлады. Каудер өз қызметтері үшін ақы алды, сонымен қатар оның еврей анасына "Абвер" қорғауын алды. "Абвер" оған Фриц Клатт деген кодовое имя берді. 1940 жылы Софияға келгеннен кейін, оған көп ұзамай Эномото мен Хац қосылды. Каудер бастапқыда Болгария Әскери-әуе күштері туралы ақпарат жинау үшін жіберілді, бірақ ол Украина мен Оңтүстік Ресейде кең байланыстары бар антикоммунистік украиндық эмигранттар тобымен байланыс орнатқанын хабарлады. Нацистер таң қалды және жоғары басшылыққа хабарлады, олар Каудер желісін құруға бірден келісті. Шын мәнінде, жапондық халықаралық жаңалықтар агенттігі жапондықтар мен нацистер біраз уақыттан бері жұмыс істеп келген нәрсе болды. Жапондық коммунист, жапондық барлау қызметінің қызметкері Эномото жапондық дереккөздерден және сұлулықтан естіген сияқты бұл туралы білген болып көрінеді. Сондықтан Макс – кеңестік қарсы шабуыл болды. Каудердің желісі бірнеше "Абвер" офицерлерінен басқа құпия сақталды және ол тыңшылардың орны болған "Абвер" 1-де емес, "Абвер" 2-де сақталды. Каудердің хабарлары Макс және Морицке бөлінді, Мориц Жерорта теңізі майданына назар аударды. Мориц хабарлары кеңестік бағытталған Макс хабарларына қарағанда әлдеқайда дәл емес деп саналады. Германияның Максты іске қосу (және Каудердің үлкен гонорарын төлеу) шешімін "Абвер" директоры Вильгельм Канарис қабылдады, ол жапондықтармен құпия бірлескен кәсіпке қатысқан немістердің бірі болды. Каудердің алғашқы бақылаушысы Отто Вагнерге құпиялы Канарис сенбеді және оны жапондық байланыстар туралы және еврейдің нацистер үшін қалай жұмыс істегені туралы ештеңе білмеді. Вагнер Каудер желісін анықтауға көптеген сәтсіз әрекеттер жасады, оған толық сенімсіздік танытты. 1940 жылдың 6 мамырында Каудер екі украиндық байланысын, атап айтқанда ханзада Антон Туркул мен Ира Лонгин (Илья Лонга) "Абвер" офицерлерімен кездесуге әкелді. Түркүл бұрын британдық барлау қызметімен жұмыс істегенін және оны Дики Эллис басқарғанын айтты. Сондай-ақ, ол өздерінің NTS желісін іске қосқанын хабарлады. МИ-6-да жұмыс істеген Түркүлдің Абвердегі сенімділігін арттыруға үлкен үлес қосты. Содан кейін Эномото Каудерді Салоникаға алып барып, порттағы ресейлік сауда кемесінде НКВД офицері Нахум Эйтингонмен кездестірді. Эйтингон Каудерге енді немістермен байланыста болатын жалғыз адам болатынын айтты. Эйтингон Каудерге жеке қорғау уәде берді. Осы сәтте Каудер желісінің шын мәнінде кеңестік операция екенін түсінді.

Макс операциясы

Макс, бәлкім, Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең күрделі радио операциясы болды. Қаудер енді білікті неміс радио операторларын өз қызметіне алды. Ол сондай-ақ радио операторлармен бірге жұмыс істейтін және барлық хабарлардың толыққанды тізімін жүргізетін, [яһудилерден] құралған өз тобын құрды. Әрбір хабарламаға сериялық нөмір берілді, ол хабарламалар тізбегіндегі орнын анықтады, сондай-ақ хабарламаның аймағы мен орналасқан жерін көрсететін қосымша каталог нөмірі тағайындалды. Хабарламалар күніне қарай да тіркелді, бұл да маңызды болды. Бұл өте тиімді және жақсы ұйымдастырылған жүйе еді. Егер белгілі бір қала немесе аймақ туралы не хабарланғанын, немесе белгілі бір күні қандай ақпарат келгенін сұраса, Каудер өзінің қарапайым, ақылды және тиімді тіркеу әдісі арқылы хабарламаны дереу таба алатын еді.

1945 жылы жұмыстан босату

Геленнің ФХО барлау офицерлері Қызыл Армия туралы дәл далалық ақпаратты ұсынды, ол көбінесе нацистік партияның шығыс майданшасындағы идеологиялық түсініктеріне қайшы келді. Гитлер жиналған ақпаратты жеңілісшілдікке ұқсатып, Ресейдегі "Жудей-большевизмге" қарсы соғысқа зиянды деп есептеді. 1945 жылдың сәуір айында, ақпараттың дұрыстығына қарамастан, Гитлер Геленді генерал-майор болып тағайындалғаннан кейін қызметтен босатты.

Соғыстан кейінгі дайындық

ФХО тұтқынға алынған Қызыл Армия сарбаздарынан жиналған әскери және саяси барлау мәліметтері Геленнің екінші дүниежүзілік соғыстан кейін батыстың антикоммунистік тыңшысы ретінде сақталуын қамтамасыз етті, оның желісінде Совет Одағы басып алған Еуропа елдерінде тыңшылар мен құпия агенттер болды. 1941-1945 жылдары Германияның Кеңес Одағына қарсы соғысы кезінде Геленнің ФХО Қызыл Армия туралы көптеген тактикалық әскери және Кеңес Одағы туралы стратегиялық саяси барлау мәліметтерін жинады. Кеңес Одағы үшінші рейхті жеңіп, басып алатынын түсінген Гелен ФХО барлау құжаттарын микрофильмге көшіруге бұйрық берді; ФХО құжаттары су өткізбейтін барабандарда сақталып, Австрия Альпының әртүрлі жерлеріне көмілді. Бұл Кеңес Одағы туралы Германияның 50 құпия ісін құрады, ол Геленнің Батыс одақтастарының барлау қызметтерімен келіссөздер жүргізу құралы ретінде қолдануына мүмкіндік берді. Осы арада, 1946 жылы Иосиф Сталиннің 1945 жылғы Потсдам конференциясында келісілгендей, Орталық, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропаға толық билігі мен бақылауын орнатуымен, және «Темір перде» деп белгіленген шекараны белгілеуімен, екінші дүниежүзілік соғыстың батыс одақтастары – АҚШ, Ұлыбритания және Франция, Қызыл Армияның Вермахтты жеңген елдерінің ішінде құпия ақпарат көздеріне ие болған жоқ.

Қырғи қабақ соғыс

1945 жылдың 22 мамырында Гелен Бавариядағы АҚШ армиясының қарсы барлау корпусына (CIC) берілді және Оберурсельге жақын орналасқан Кинг лагеріне жеткізіліп, капитан Джон Р. Бокерден тексеру өтті. Америка армиясы оның Кеңес күштерін және Кеңес Одағындағы антикоммунистік барлау байланыстарын жақсы білетін, тыңшылық саласындағы маман ретіндегі әлеуетті құндылығын мойындады. Өзінің бостандығы және бұрынғы қол астындағы қызметкерлерінің (сонымен қатар АҚШ армиясының тұтқындары) босатылуына келісім ретінде Гелен қарсы барлау корпусына FHO-ның барлау архивтеріне және Кеңес Одағына бағытталған барлау мүмкіндіктеріне қол жеткізуді ұсынды, бұл кейіннен Гелен ұйымы деп аталды. Геленнің, оның офицерлерінің және FHO барлау архивтерінің құпия тасымалын жоғары басшылықтың рұқсатымен, генерал Уолтер Беделл Смит (генерал Эйзенхауэрдің штаб бастығы), Уильям Донован (бұрынғы OSS бастығы) және Аллен Даллес (OSS бастығы), сондай-ақ Берндегі OSS станциясының бастығы ұйымдастырды. 1945 жылдың 20 қыркүйегінде Гелен және үш серігі Германиядағы американдық оккупациялық аймақтан АҚШ-қа ұшып, Батыс Одақтастары үшін тыңшылықпен айналысты. 1946 жылдың шілдесінде АҚШ Геленді ресми түрде босатып, оны оккупацияланған Германияға қайтарды. 1946 жылдың 6 желтоқсанында ол Вермахттың және СС мен СД мүшелерінен құралған, АҚШ барлау қызметі Гелен ұйымы немесе "Орг" деп атаған құпия барлау операцияларын Кеңес Одағына қарсы бастады, ал штаб-пәтері алдымен Франкфурт маңындағы Оберурсельде, содан кейін Мюнхен маңындағы Пуллахта орналасқан.

Гелен ұйымы, 1947-56 жж.

АҚШ үкіметінде жұмыс істей бастағаннан кейін Гелен АҚШ армиясының G 2 (барлау) бөліміне бағынды. Ол бұл жағдайға наразы болды және 1947 жылы, оның Ұйымы құрылғаннан кейін бір жыл өткенде, Гелен Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) ауысуды ұйымдастырды. Агенттік Гелен Ұйымын тығыз бақылауда ұстады, себебі 1945–1991 жылдардағы суық соғыстың алғашқы жылдары Геленнің агенттері АҚШ Федералды үкіметін Кеңес қарулы күштері туралы ақпараттың 70% астамын ұсынды. 1948 жылдың басында Гелен Ұйымының тыңшылары Батыс Германия саясаткерлері осылайша ойлаудан бұрын, Шығыс Германияның жасырын қайта әскериленуі туралы егжей-тегжейлі есептерді кеңестік аймақтан ала бастады. Гелен Ұйымының одан әрі операциялары Корея соғысы кезінде F-86 истребительдерін ұшыратын АҚШ авиаторларының әуе шайқасында кездесетін МиГ-15 реактивтік ұшағының құрылысы және сынағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді берді. 1947 мен 1955 жылдар аралығында Гелен Ұйымы совет ГУЛАГынан Батыс Германияға оралған әрбір неміс әскери тұтқынынан жауап алды. Желіде жүздеген бұрынғы Вермахт әскери барлау қызметкерлері және бірнеше СС офицерлері жұмыс істеді, сондай-ақ Батыс Еуропадағы антикоммунистік этникалық неміс, советтік және Шығыс Еуропалық босқындар қауымдастықтарынан көптеген агенттерді тартты. Олар осыған сәйкес КСРО теміржол жүйелерінің, әуежайларының және порттарының егжей-тегжейлі карталарын жасап шығарды, ал Ұйымның далалық агенттері тіпті Балтық совет республикаларына және Украина КСР-іне еніп кірді. Ұйымның алғашқы қарсышпионаждық табыстарының бірі – 1948 жылдың наурыз айында Чехословакияның әскери барлау офицері капитан Войтех Ерабектің қарындасы Божена Хайкова американдық аймаққа қашып, АҚШ-та саяси баспана сұрағаннан кейін басталған «Богемия» операциясы. Хайковадан капитан Ерабек отбасына коммунизмге қарсы пікір білдіретінін білгеннен кейін, Ұйым «Ондрей» кодын алған чех босқыны және тәжірибелі далалық агентті Прагада капитан мен оның отбасымен байланыс орнатуға жіберді. 1948 жылдың 8-9 қарашасы түнде «Ондрей» сталиндік «тамырсыз космополиттерге» қарсы аңшылық туралы ескерткеннен кейін капитан Ерабек және тағы екі жоғары әскери барлау офицері шекараны өтіп, американдық аймаққа қашып кетті. Капитан Ерабек Батыс Германиядағы чехословакиялық тыңшылардың бірнеше тізімін алып келді, сонымен қатар чехословакиялық барлаудың кодтарын бұзу кілттерін де алып келді. Бұл чехословакиялық барлау үшін ауыр соққы болды және көптеген тұтқындаулар мен сотталғандарға әкелді. Гелен Ұйымының қауіпсіздігі мен тиімділігіне шығыс неміс және советтік тыңшылар, мысалы Йоханнес Клеменс, Эрвин Тибель және Хайнц Фельфе қауіп төндірді, олар Ұйымда және кейіннен Гелен басқарған БНД-де болған кезде ақпарат беріп отырды. Үшеуі де 1963 жылы анықталып, сотталды. ЦРУ мен МІ6 (MI6) ішінде де коммунистер мен олардың жақтастары болды, әсіресе Ким Филби және Кембридж тыңшылары. Осындай ақпарат пайда болған кезде Гелен жеке және Гелен Ұйымы ресми түрде Батыс елдерінің үкіметтері тарапынан сынға ұшырады. Британ үкіметі Геленге ерекше қарсылық көрсетті, ал саяси солшыл британдық баспасөз Гелен Ұйымының бар екендігін толық жариялады, бұл операцияны одан әрі қауіпке ұшыратты.

Федералды барлау қызметі (BND), 19561968

1956 жылдың 1 сәуірінде, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанына 11 жыл өткен соң, АҚШ Үкіметі мен ЦОҚ Гелен ұйымын ресми түрде Канцлер Конрад Аденауэр (1949–63) басшылығымен Германия Федеративтік Республикасының қарауына тапсырды. Геленнің барлаушы ретіндегі мансабының аяқталуы Батыс Германиядағы бірқатар оқиғалардың нәтижесі болды: БНД штаб-пәтерінде жұмыс істеген КГБ-ның тыңшысы Хайнц Фельфе (бұрынғы СС лейтенанты) әшкереленді; 1963 жылы Аденауэрден алыстауы, оның кәсіби қиындықтарын ушықтырды; және Геленнің нашар басшылығы мен ұлттық қорғаныс мақсатындағы қарсы барлау ісіне үнемі назар аудармауы салдарынан БНД-ның тиімсіздігі. Der Spiegel журналистері Хайнц Хёне мен Герман Цоллингтің мәлімдемесіне сәйкес, 1918 жылы неміс отаршылдық империясының күрт тоқтауы Батыс Германияның жаңа сыртқы барлау қызметі – Бундеснахрихтендиенстің (BND) отаршылдықтан кейінгі Африка, Азия және Таяу Шығыстағы жаңа тәуелсіз үкіметтермен жұмыс істеуде үлкен артықшылыққа ие болуына мүмкіндік берді. Осы себепті көптеген үшінші әлем елдерінің әскери және сыртқы барлау қызметтері көбінесе БНД әскери кеңесшілерімен оқытылды. Бұл BND-ге осы аймақтардағы нақты ақпаратты оңай алуға мүмкіндік берді, ал ЦОҚ және бұрынғы отаршылдық барлау қызметтері жергілікті тыңшылар желісін жалдамайынша мұндай ақпаратты ала алмады. BND-ның үшінші әлемдегі жасырын операциялары Геленнің сол кездегі суық соғыстағы жергілікті үкіметтерді антисоветтік және НАТО жақтасы бағытқа бұруға тырысқан достық қарым-қатынастардың негізін қалады, сонымен қатар Батыс Германияның экономикалық өркендеуіне Батыс Германияның саудасы мен корпоративтік инвестицияларын ынталандыру және қолдау арқылы көмектесті. Геленнің күмәнді мазмұнды есептерді түзетуден бас тартуы ұйымның беделін түсірді, ал көзге көрінетін жетістіктер сирек кездесетін құбылысқа айналды. Осы кездегі тәжірибелі агенттердің бірі БНД тоғанында сардиналар бар екенін айтты, бірақ бірнеше жыл бұрын тоған акулалармен толы болған еді. БНД-ның Шығыс Германияның Штази араласуына, ішкі тәртіпсіздіктерге, тиімсіздіктерге және ішкі жанжалдарға қарамастан, белгілі бір жетістіктерге қол жеткізуіне, ең алдымен, жағдайды өзгертуге және сол кездегі кемшіліктерді жоюға белсенді түрде кіріскен қызметкерлердің таңдамалы тобы себеп болды. Рейнхард Геленнің жауапкершіліктен бас тартуы – қатерлі ісік болды; бюрократия және жемқорлық кең таралған, тіпті туысқандық байланыстар (бір кезде Геленнің БНД жалақы тізімінде оның отбасының 16 мүшесі болды). Жаңа буын жаңа идеяларды енгізуге және Геленнің жартылай зейнеткерлікке шығуы мен жиі демалысқа шығуынан туындаған жаман әдеттерді жоюға баяу ғана қол жеткізді.

Сын

Бірнеше басылымдар Геленнің бұрынғы нацистерге агенттіктерде жұмыс істеуге рұқсат бергеніне сын айтты. "Нацистік өткен: Соғыстан кейінгі Еуропадағы неміс ұлттық санасын жаңарту" кітабының авторлары Рейнхард Геленнің 1950 жылдары БНД-ға жұмысқа алған адамдардың өмірбаянын білгісі келмегенін мәлімдеді. Американың Ұлттық қауіпсіздік архиві "Ол көптеген бұрынғы нацистерді және белгілі соғыс қылмыскерлерін жұмысқа алды" десті. 2018 жылдың 29 маусымында "The Independent" газетінде БНД қызметкерлері туралы былай делінді: "1956 жылға дейін, БНД оны алмастырғанға дейін, Гелен ұйымы кем дегенде 100 бұрынғы гестапо немесе СС офицерін жұмысқа алуға рұқсат берді. Олардың арасында Адольф Айхманның орынбасары Алоис Бруннер болды, ол 100 мыңнан астам еврейді геттоларға немесе тұтқын лагерлеріне жібергеніне қарамастан, қартайып қайтыс болды, сондай-ақ экс-СС майоры Эмиль Аугсбург та бар еді. Көптеген бұрынғы нацистер, соның ішінде Анна Франкты ұстаған Сильбербауэр, Гелен ұйымынан БНД-ға ауысты. Оларды қуып шығудың орнына, БНД тіпті олардың көбін жұмысқа алуға дайын болған сияқты – кем дегенде бірнеше жылға. Ал Геленнің өзін 1949 жылдан 1956 жылға дейін Гелен ұйымымен жұмыс істеген ЦРУ-дың Джеймс Х. Кричфилд ақтады. 2001 жылы ол "Гелен туралы жазылған барлық жағымсыз пікірлер – ол өртті нацист, Гитлердің соғыс қылмыскері болған деген қауесеттердің бәрі шындықтан алыс" деді, деп Washington Post келтіреді. Кричфилд Геленнің бұрынғы Sicherheitsdienst (Рейхсфюрер СС қауіпсіздік қызметі) қызметкерлерін "Германия канцлері Конрад Аденауэрдің Шығыс Германиядан келе жатқан бүлдірушілікке қарсы күресу үшін қысымымен, өте ойсырап жұмысқа алғанын" қосты. "Геленнің саяси барлау саласындағы сәттіліктері туралы айтқандары, менің ойымша, арман күйі немесе өзіне-өзі алдану. Гелен ешқашан жақсы құпия операцияшы болған емес, сондай-ақ ол ерекше жақсы әкімші де болған жоқ. Оның сәтсіздіктері де осыған байланысты. Гелен ұйымы/БНД Шығыс Германия және ондағы Кеңес әскерлері туралы әскери және экономикалық ақпаратты жинауда әрқашан жақсы нәтижелер көрсетті. Бірақ бұл ақпарат көбінесе байқау арқылы, емес құпиялап ену арқылы алынды". 1968 жылы Гелен зейнеткерлікке шыққаннан кейін ЦРУ Гелен туралы ескертпеде оны "әдетте әскери офицердің мінез-құлқы мен көзқарасына ие" деп сипаттады. Ол сондай-ақ "негізінен консервативті" адам ретінде сипатталды, ол той-думандар мен ішімдікке құмар емес, ағылшын тілін жақсы білді және жоғары американдық шенеуніктермен оңай тіл табысты.

Кітаптар тізімі мен дереккөздер

Кукридж, Э. Х. (1971). Ғасырдың тыңшысы. Лондон: Ходер & Стоутон; Нью-Йорк: Рэндом Хаус (1972). Кричфилд, Джеймс Х. (2003). Соғыстан кейінгі Германияның қорғаныс және барлау құрылымдарын құрушылар. Анаполис: Әскери-теңіз институтының баспасы. Херш, Бертон (1992). Ескі гвардия: Америка элитасы және ЦРУ-дың пайда болу тарихы. Нью-Йорк: Скрибнер. Крос, Питер. "Барлау" – "Әскери мұра" журналы, 2004 жылғы қазан, 26–30 беттер. Оглсби, Карл (1990 жылғы күз). "Хант фортының құпия шарты". "Жасырын әрекеттер" ақпараттық бюллетені. Риз, Мэри Эллен. Генерал Рейнхард Гелен: ЦРУ-мен байланысы. Фэрфакс, Вирджиния: Джордж Мейсон университеті. 1990. АҚШ Ұлттық мұрағаты, Вашингтон, Колумбия округі. NARA шетелдік құжаттар жинағы, микрофильм T 77, T 78. Вайнер, Тим (2008). Күлдің мұрасы: ЦРУ тарихы. Anchor Books, 10–190 беттер.