Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фламанд дәрігері және ботаник (1517–1585)
Flemish physician and botanist (1517–1585)
Ремберт Додоенс (туған Ремберт Ван Йоенкема, 29 маусым 1517 – 10 наурыз 1585) – фламанд дәрігері және ботаник, сонымен қатар латын тілінде Рембертус Додоней деген атпен де белгілі. Ол ботаниканың әкесі деп есептеледі.
Rembert Dodoens (born Rembert Van Joenckema, 29 June 1517 – 10 March 1585) was a Flemish physician and botanist, also known under his Latinized name Rembertus Dodonaeus. He has been called the father of botany.
Өмір
Додоенс 1517 жылы Испания Нидерландысының астанасы Мехеленде Ремберт ван Жоенкема болып дүниеге келді. Оның ата-анасы Денис ван Жоенкема (1533 жылы қайтыс болған) және Урсула Ролантс болды. Ван Жоенкема әулеті мен тегі фриздік шығаттанды. Оның мүшелері Фризеландта саясат және құқықтартану саласында белсенділік танытқан, ал кейбіреулері 1516 жылы Мехеленге көшіп келген. Оның әкесі Мехелендегі қалалық дәрігерлердің бірі және Нидерланды губернаторы Маргарет Австрияның жеке дәрігері болды, ол соңғы ауруында оған көмектескен. Маргарет Австрияның сарайы Мехеленде орналасқан еді. Кейін Ремберт өзінің тегін Додоенс деп өзгертті (әдеби мағынасында "Додоның ұлы", бұл оның әкесінің аты, Денис немесе Доде).
Dodoens was born Rembert van Joenckema in Mechelen, then the capital of the Spanish Netherlands in 1517. His parents were Denis van Joenckema (d. 1533) and Ursula Roelants. The van Joenckema family and name are Frisian in origin. Its members were active in politics and jurisprudence in Friesland and some had moved in 1516 to Mechelen. His father was one of the municipal physicians in Mechelen and a private physician to Margaret of Austria, Governor of the Netherlands, in her final illness. Margaret of Austria's court was based in Mechelen. Rembert later changed his last name to Dodoens (literally "Son of Dodo", a form of his father's name, Denis or Doede).
Білім, неке және саяхат
Додоенс Мехелендегі қалалық колледжде білім алғаннан кейін, 13 жасында Левен университетінде (Лувен) Арнольд Нут, Леонард Вильмаер, Жан Химс және Пол Роелсвер басшылығымен медицина, космография және географияны оқыды. 1535 жылы медицина саласындағы лиценциатты алып, сол заманғы дәстүр бойынша 1546 жылға дейін Италия, Германия, Франция және 1542–1546 жылдары Базельде болған Еуропа бойынша кең саяхаттар жасады. 1539 жылы Мехелендегі дәрігерлер отбасынан шыққан Кателийна Де Брюйнге (1517–1572) үйленді. Олардың төрт баласы болды: Урсула (1544 ж. т.), Денис (1548 ж. т.), Антония және Ремберт Додоенс. 1572 жылы әйелі 55 жасында қайтыс болғаннан кейін, ол Мария Саериненге үйленді, одан Йоханна атты қызы дүниеге келді.
Dodoens was educated at the municipal college in Mechelen before beginning his studies in medicine, cosmography and geography at the age of 13 at the University of Leuven (Louvain), under Arnold Noot, Leonard Willemaer, Jean Heems, and Paul Roelswhere. He graduated with a licentiate in medicine in 1535, and as was the custom of the time, began extensive travels (Wanderjahren) in Europe till 1546, including Italy, Germany, France, and a stay in Basel 1542–1546. In 1539 he married Kathelijne De Bruyn (1517–1572), who came from a medical family in Mechelen. With her he had four children, Ursula (b. 1544), Denijs (b. 1548), Antonia, and Rembert Dodoens. After his wife's death at the age of 55 in 1572, he married Maria Saerinen by whom he had a daughter, Johanna.
Медициналық мансап
1548 жылы Додоенс әкесінің жолын жалғап, Йоахим Роландтс және Якоб Де Мурмен бірге Мехелен қаласының үш муниципалдық дәрігерінің бірі болды. 1557 жылы Додоенс Лёвен университетіндегі кафедраны қабылдаудан бас тартты. Ол сондай-ақ Испания корольі Филипп II-нің сарай дәрігері қызметін де қабылдамады. 1575–1578 жылдары Венада Киелі Рим императоры Максимилиан II және оның ізбасары, Австрия императоры Рудольф II-нің сарай дәрігері болды. 1582 жылы Лейден университетінде медицина профессоры болып тағайындалды. 1585 жылы Лейден қаласында қайтыс болды және Лейдендегі Питерскерк шіркеуіне жерленді.
In 1548, Dodoens followed in his father's footsteps by becoming one of the three municipal physicians in Mechelen together with Joachim Roelandts and Jacob De Moor. In 1557, Dodoens turned down an offer of a chair at the University of Leuven. He also turned down an offer to become court physician of king Philip II of Spain. In 1575–1578, he was the court physician of the Holy Roman emperor Maximilian II and his successor Austrian emperor Rudolph II in Vienna. In 1582, he was appointed professor of medicine at the University of Leiden. He died in Leiden in 1585, and was buried at Pieterskerk, Leiden.
Додондар заманындағы ботаника ғылымының жай-күйі
XVI ғасырдың басында қалыпты сенім бойынша, өсімдіктер әлемі Диоскоридтің "De Materia Medica" еңбегінде толық сипатталған еді. Додоенс өмір сүрген кезеңде ботаникалық білім кеңейіп, дамыды, бұл жаңа құрлықтарды зерттеу, баспа ісінің дамуы және ағаштан жасалған иллюстрацияларды қолдану арқасында мүмкін болды. Бұл кезең ботаникалық Ренессанс деп аталады. 1530 жылдардан бастап Еуропа табиғат тарихына қызығушылық танытты, ал бау-бақша шаруашылығы мен өсімдіктерді өсіру монархтардан университеттерге дейін құмарлық пен беделді іс-әрекетке айналды. Алғашқы ботаникалық бақтар, суреттелген ботаникалық энциклопедиялар, мыңдаған суреттер мен ағаштан ойылған бейнелер пайда болды. Фермерлердің, бағбаншылардың, орманшылардың, дәріханашылардың және дәрігерлердің тәжірибесі жаңадан пайда болған өсімдіктер мамандарының білімімен толықтырылды. Жинақтау ғылымға айналды, әсіресе Италиядан тыс жерлердегі Kunst und Wunderkammern (көрікті заттар кабинеттері), ал табиғатты зерттеу әртүрлі әлеуметтік топтарда кеңінен таралды. XVI ғасырдың көрнекті ботаниктері, Додоенс сияқты, бастапқыда дәрігерлер болып білім алған, олар өсімдіктерді тек емдік қасиеттері үшін ғана емес, сонымен қатар өздерінің ғылыми құндылығы үшін зерттеді. Осы тенденцияға жауап ретінде XVI ғасырда Еуропа университеттерінде медициналық факультеттерде ботаника кафедралары ашылды, өсімдіктерді зерттеуде бақылау, құжаттау және тәжірибе жасау сияқты ғылыми әдістер қолданыла бастады. Отто Брунфельс 1530 жылы "Гербарийін" жариялады, одан кейін Джером Бок (1539) және Леонард Фукс (1542) жариялады, кейіннен Курт Шпренгел оларды "ботаниканың неміс әкелері" деп атады. Бұл ғалымдардың барлығы Додоенске әсер етті, ол олардың ізбасары болды.
In the early sixteenth century the general belief was that the plant world had been completely described by Dioscorides in his De Materia Medica. During Dodoens' lifetime, botanical knowledge was undergoing enormous expansion, partly fueled by the expansion of the known plant world by New World exploration, the discovery of printing and the use of wood block illustration. This period is thought of as a botanical Renaissance. Europe became fascinated with natural history from the 1530s, and gardening and cultivation of plants became a passion and prestigious pursuit from monarchs to universities. The first botanical gardens appeared as well as the first illustrated botanical encyclopaedias, together with thousands of watercolours and woodcuts. The experience of farmers, gardeners, foresters, apothecaries and physicians was being supplemented by the rise of the plant expert. Collecting became a discipline, specifically the Kunst und Wunderkammern (cabinets of curiosities) outside of Italy and the study of naturalia became widespread through many social strata. The great botanists of the sixteenth century were all, like Dodoens, originally trained as physicians, who pursued a knowledge of plants not just for medicinal properties, but in their own right. Chairs in botany, within medical faculties were being established in European universities throughout the sixteenth century in reaction to this trend, and the scientific approach of observation, documentation and experimentation was being applied to the study of plants. Otto Brunfels published his Herbarium in 1530, followed by those of Jerome Bock (1539) and Leonhard Fuchs (1542), men that Kurt Sprengel would later call the "German fathers of botany". These men all influenced Dodoens, who was their successor.
Жарияланымдар
Додоенстің алғашқы еңбектері космография және физиология салаларында жарияланды. Оның "De frugum historia" (1552) еңбегі – дәнді дақылдар, көкөністер және мал азырату туралы трактаты, ботаника саласындағы көрнекті мансабының бастауын белгіледі.
Dodoens' initial works were published in the fields of cosmography and physiology. His De frugum historia (1552), a treatise on cereals, vegetables, and fodders marked the beginning of a distinguished career in botany.
Круидбоек
Оның 715 суретті дәрiлiк өсiмдiктер кiтабы (Cruydeboeck) (1554, 1563) бұрынғы неміс ботаниктерiнiң, әсiресе Леонхарт Фукстың ықпалында болды. Cruydeboeck кiтабындағы суреттердiң 515-i Леонхарт Фукстың "Жаңа Крейтербюхлейнiнен" (1543) алынған, ал 200 жаңа суреттi Питер ван дер Борхт Ұлы және Арнольд Николай жасаған ағаш кескiштермен салынған. Өсiмдiктердi әлiпби ретiмен орналастырудың дәстүрлi әдiсiнiң орнына, Cruydeboeck өсiмдiктер әлемiн қасиеттерi мен ұқсастықтары бойынша алты топқа (Deel) бөлген. Ол әсiресе емдiк шөптердi егжей-тегжейлi қарастырды, бұл жұмысты көптеген адамдар фармакопея деп есептедi. Бұл еңбек және оның түрлi басылымдары мен аудармалары 16 ғасырдың соңындағы ең маңызды ботаникалық еңбектердiң бiрiне айналды, оның танымалдылығының себебi – оның латын тiлiнен гөрi, халық тiлiн қолдануы болды.
His herbal Cruydeboeck (herb book) with 715 images (1554, 1563) was influenced by earlier German botanists, particularly that of Leonhart Fuchs. Of the drawings in the Cruydeboeck, 515 were borrowed from Leonhart Fuchs' New Kreuterbüchlein (1543) while 200 new drawings were drawn by Pieter van der Borcht the Elder and the woodblocks cut by Arnold Nicolai. Rather than the traditional method of arranging the plants in alphabetical order, the Cruydeboeck divided the plant kingdom into six groups (Deel), based on their properties and affinities. It treated in detail especially the medicinal herbs, which made this work, in the eyes of many, a pharmacopoeia. This work and its various editions and translations became one of the most important botanical works of the late 16th century, part of its popularity being his use of the vernacular rather than the commonly used Latin.
Аудармалар
Круйдбоекті алғаш рет 1557 жылы Шарль де Л'Эклюз (Histoire des Plantes) француз тіліне аударған, ал 1578 жылы Генри Лайт (Л'Эклюз арқылы) (Жаңа шөптік немесе өсімдіктер тарихы) ағылшын тіліне аударған, кейіннен 1583 жылы латын тіліне (Stirpium historiae pemptades sex) аударған. Ағылшын нұсқасы сол тілдегі маңызды еңбектердің біріне айналды. Ол кезде бұл кітап Киелі кітаптан кейін ең көп аударылған кітап еді. Ол бүкіл әлемге танымал болып, екі ғасыр бойы анықтамалық кітап ретінде пайдаланылды.
The Cruydeboeck was translated first into French in 1557 by Charles de L'Ecluse (Histoire des Plantes), and into English in 1578 by Henry Lyte (via L'Ecluse) (A new herbal, or historie of plants), and later into Latin in 1583 (Stirpium historiae pemptades sex). The English version became a standard work in that language. At the time, it was the most translated book after the Bible. It became a work of worldwide renown, used as a reference book for two centuries.