Кіріспе

Когнитивтік бұрмалау

Бұрмалаудың соқыр дақтары – басқалардың шешімдеріне бұрмалаудың әсерін мойындау, бірақ өз шешімдеріне бұрмалаудың әсерін көре алмау когнитивтік бұрмалау болып табылады. Бұл терминді Принстон университетінің психология факультетінің әлеуметтік психологы Эмили Пронин, сондай-ақ оның әріптестері Дэниел Лин және Ли Росс жасаған. Бұрмалаудың соқыр дағы визуалды соқыр даққа ұқсас аталған. Көптеген адамдарда бұрмалауға байланысты соқыр дақ байқалады. АҚШ-тың 600-дан астам тұрғынынан алынған үлгіде, 85%-дан астамы өздерін орташа американдықтан кем бұрмаланған деп санайды. Тек бір қатысушы ғана өздерін орташа американдықтан көбірек бұрмаланған деп есептеді. Адамдардың бұрмалаудың соқыр дағын қаншалықты көрсететіні әртүрлі. Бұл құбылыс сәтті қайталанған және жалпы алғанда, ерік-жігерге деген сенімділік бұрмалаумен байланысты. Бұл тұрақты, өлшенетін жеке айырмашылық сияқты көрінеді. Бұрмалаудың соқыр дағы нақты соқыр дақ болып көрінеді, себебі ол шешім қабылдау қабілетімен байланысты емес. Шешім қабылдау қабілетінің көрсеткіштері бұрмалаудың соқыр дағы бойынша жеке айырмашылықтармен байланысты емес. Басқаша айтқанда, көптеген адамдар өздерін басқалардан кем бұрмаланған деп санайды, шешім қабылдау қабілетіне қарамастан. Өзін-өзі жақсартуға бейімділік рөл атқаруы мүмкін, себебі адамдар өздерін жағымды жарықта көрсетуге ұмтылады. Бұрмалау әдетте жағымсыз деп қарастырылады, сондықтан адамдар өздерінің түсініктері мен шешімдерін ұтымды, дәл және бұрмаланбаған деп санайды. Өзін-өзі жақсартуға бейімділік біздің шешімдерімізді талдағанда да қолданылады, себебі адамдар өздерін басқалардан жақсы шешім қабылдайтындар деп есептейді. Олар стандартты бұрмалауларды көрсетті, мысалы, өздерін басқалардан жоғары бағалады (іллюзиялық жоғарылықты көрсету). Зерттеушілер когнитивтік бұрмалауды түсіндіріп, олардың шешімдеріне қалай әсер ететінін сұрады. Субъектілер өздерін эксперименттегі басқалардан кем бұрмаланған деп бағалады (бұрмалаудың соқыр дағын растады). Олар өз пікірлерін түсіндіргенде, өздерінің және басқалардың бұрмалауын бағалау үшін әртүрлі стратегияларды қолданды. Пронин мен Куглердің түсіндіруі бойынша, адамдар біреудің бұрмаланғанын анықтағанда, олар ашық мінез-құлықты пайдаланады. Ал өздерінің бұрмаланғанын анықтағанда, адамдар ішкі дүниесіне үңіліп, өз ойлары мен сезімдерін бұрмаланған мотивтерге тексеріп қарастырады. Бұрмалаулар санасыз жұмыс істейтіндіктен, бұл өзіне қатысты ойлар ақылға қонымсыз, бірақ адамдар оларды басқа адамдардан айырмашылығы, өздерінің бұрмалауға қарсы иммунитеті бар екендігінің сенімді белгісі ретінде қарастырады. Пронин сондай-ақ, бұрмалаудың соқыр дағын түсіну арқылы қақтығысты азайтудың және "ғылыми тұрғыдан хабардар" түрде ойлаудың жолдарын ұсынады. Біз өз ойларымызға қатысты бұрмалауды бақылай алмасақ та, бұрмалаудың әркімге әсер ететінін есімізде ұстаған жөн. Пронин адамдардың осы білімді басқа адамдардың ниеттерін олардың іс-әрекеттерінен ажырату үшін қолданатынын айтады.

Нақты теріс бағаға қатысты

Алғашқы дәлелдер бейімділікпен байланысты соқыр дақ шешім қабылдау қабілетімен байланысты емес екенін көрсетеді. Шешім қабылдау қабілетімен байланысты әртүрлі тапсырмаларда жақсы немесе нашар нәтиже көрсеткен қатысушылардың бейімділікпен байланысты соқыр даққа осалдығы жоғары немесе төмен болуында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Дегенмен, бейімділікпен байланысты соқыр дақ басқа да ұқсас бейімділіктерге осалдықты арттырады.